ЗэлъашIэрэ адыгэ усэкIошхоу Бэрэтэрэ Хьамидэ къызыхъугъэр непэ илъэс 90-рэ мэхъу

Ипоэзие лъэшкIэ адыгабзэр ыфэпагъ

«…ЦIыфыр, о цIыфыр,
ГъашIэм идахэр,
Тыгъэм игъогоу огум илъагэр,
Псы зыгъэ IэшIур,
Жьы къэргъо лъапIэр,
ЦIыфыр, о цIыфыр,
ЗэкIэ ощ пай,
ЧIыгум ыкIуачIэ о уиунай…» —  къыщеIо мэкъэ IэтыгъэкIэ «Ощ пай» зыфиIорэ усэм.


ШIулъэгъу-гукIэгъу мыухыжьэу цIыфым ыкIи дунаишхом афыриIэр кIигъэтхъэу щэIэфэ Бэрэтэрэ Хьамидэ усагъэ, гупшысэшхо ылэжьыгъ, игушъхьэкIэн гъомылэ лъапI. Илъэс 40 Iэпэ-цыпэм ар адыгэ литературэм хэтыгъ, творческэ хьэсэ бэгъуагъэ иI.

Хьамидэ иусэхэр, ипоэмэхэр, сонетхэр, сатыриплIхэр зыдэт тхылъхэр къы­дигъэкIыгъэх. Иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ зыдэт тхылъхэр урысыбзэкIи къыхаутыгъэх, ахэр Краснодар, Москва къащытырадзагъэх.

Бэрэтарым идраматургическэ произведениехэр дэтхэу «Пьесэхэр» ыIоу 1964-рэ илъэсым тхылъ шъхьаф къы­дигъэкIыгъ. Урыс тхакIоу Павел Резниковыр игъусэу усэкIэ тхыгъэ очеркэу «Дочери аула» зыцIэр мы илъэс дэдэм Мыекъуапэ къыщыдэкIыгъ.

Бэрэтэрэ Хьамидэ зэдзэкIыгъэ Iоф­шIэгъэшхуи иI: Анхел Гимер ипьесэу «Человек и волк», А. Островскэм итхы­гъэхэу «Не было ни гроша да вдруг алтын», «Не все коту масленица» зыфиIохэрэр адыгабзэм ригъэкIугъэх, ахэр Адыгэ драмтеатрэм щагъэуцугъэх. Охъ­тэ зэфэшъхьафхэм адыгабзэкIэ зэри­дзэкIыхи къыхиутыгъэх Коста Хетагу­ровым, Корней Чуковскэм, Къайсын Кулиевым, КIышъэкъо Алим яусэхэр. Анахь илъэсыбэрэ Iоф зыдишIагъэу, ежь Хьамидэ зыгъэгушхощтыгъэр 1989-рэ илъэсым Шота Руставели ипоэмэ цIэ­рыIоу «Витязь в тигровой шкуре» зыфиIорэр адыгабзэкIэ зэридзэкIи къызэрэдигъэкIыгъэр ары.

Бэрэтэрэ Хьамидэ иусэхэм ащыщхэр адыгэ композиторхэм орэдышъомэ аралъхьагъ.

ИкъэхъукI, иеджакI, усэным зэрэфэкIуагъэр

Бэрэтэрэ Хьамидэ Теуцожь районым итыгъэ къуаджэу Къэзэныкъуае (джы ар IэрышIыхым ычIэ хъугъэ) бэдзэогъум и 9-м, 1931-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Гурыт еджапIэр тыжьын медалькIэ къыу­хыгъ, зы илъэсрэ кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ. Ащ ыуж М. В. Ломоносовым ыцIэ зыхьырэ университетэу Москва дэтым чIахьи, журналистикэмкIэ ифакультет 1958-рэ илъэсым къыухыгъ. 1958 — 1960-рэ илъэсхэм театрэ искусствэмкIэ Къэралыгъо институтэу А. В. Луначарскэм ыцIэкIэ щытым Адыгэ студиеу къызщызэIуахыгъэм щыригъэджагъэх. Ащ ыужрэ илъэсхэм хэку гъэзетэу «Со­циалистическэ Адыгеим», «Адыгейскэ правдэм», хэку гъэзетэу «Советская Кубань» зыфиIорэм, Краснодар краим итхакIохэм яорганизацие Iоф ащишIагъ. МГУ-м журналистикэмкIэ иаспирантурэ къыухыгъ, 1969-рэ илъэсым тарихъ шIэ­ныгъэхэмкIэ кандидат хъугъэ. Ащ къыщегъэжьагъэу Кубанскэ мэкъумэщ институтым IэкIыб хэгъэгу къикIыгъэ сту­дентхэр зыщеджэхэрэ ифакультет общественнэ шIэныгъэхэмкIэ икIэлэ­егъэджэ шъхьаIэу, идоцентэу, ипащэу Iоф ышIагъ 1985-рэ илъэсым нэс. Мы илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгеим къэ­кIожьи, Адыгэ къэралыгъо университетым тарихъымкIэ икафедрэ идоцентэу, нэужым ипрофессорэу опсауфэ Iоф ышIагъ.

Усэныр бгъэгум къызыредзэм, Хьами­дэ Едэпсыкъое гурыт еджапIэм иапшъэ­рэ классхэм арысыгъ. Ау ащ ушъхьагъу фэхъугъэр, ыгу усэным фэзгъэблыгъэр, ежь Хьамидэ къызэриIотэжьырэмкIэ, икъоджэ гупсэу Къэзэныкъуае дэт еджа­пIэм щеджэзэ, Теуцожь Цыгъо ипоэмэу «Мафэкъо Урысбый» къызэрэхаутыгъэр ары. «…ИлъэпкъыкIэ Урысбый тилIакъо щыщыгъ, ащ тижъхэр рыгушхощтыгъэх. Сятэжъ дэжь лIыжъхэр къыщызэрэугъоихэти, ашIогъэшIэгъонэу, къыкIысагъэдзэжьмэ, къедэIухэзэ, поэмэм сыкъырагъаджэщтыгъ. Нэужым, еджапIэм сыщыIэу, поэмэм щыщ пычыгъо сыкъеджэнэу къыстефагъ. Сыкъемыджэу, нахьыбэр езбырэу къэспчъыгъ. КIэлэ­егъаджэр къысфэразэу къысэплъи, усэ­хэр зэхаслъхьэ сэри сыхъунэу къыри­IолIагъ», — къыIотэжьыщтыгъ ащ

Хьамидэ ишIэ шIэгъошIугъ, еджэныр, анахьэу литературэр, бзэр икIэсагъэх. Иапэрэ усэу «Тракторист» ыIоу ытхыгъагъэр гузэжъогъукIэ хэку гъэзетым зэригъэхьыгъагъэр, «дэхэкIаеу упсы­хьагъэу» къызыхаутым поэт хъугъахэм фэдэу игушIокIагъэр бэрэ ыгу къыщыдэоежьыгъ. Ау уусэныр пшъэрылъ инэу зэрэщытыр нахь къызыгурыIуагъэр ыкIи ишъыпкъэу тхэныр зыщыригъэжьагъэр Московскэ университетым щеджэ зэ-хъур ары. Иапэрэ тхылъэу «Нэфылъ» цIэ дахэр зыфишIыгъэр 1957-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Ащ, Еутых Аскэррэ КIэрэщэ Темботрэ къызафеджэ ужым, тхылъыр хэутыгъэн фаеу алъыти, Iофыр зэрэлъы­кIотагъэр, бгъэгум дэлъ гупшысэхэми нахь зыкъагъэнафи, усэным зэрэдиублагъэр, гущыIэр зэрэкIочIэ ялыер игъорыгъоу зэхишIэ хъузэ, поэтическэ сэнаущыгъэ къодыеу щымытэу, зэчый гъэшIэгъонэу хэлъыр къызэрэхэкIыжьыгъэр Хьамидэ иусэ тхылъыбэм, нэмыкI иIофшIагъэхэм къащиушыхьатыгъ.

Иныдэлъфыбзэ, ным ыбзэ IэшIу зэ­рэIулъым, къыдэхъурэм агъэгушхо, агъэ­шъуашIо, ыпэкIэ агъаплъэ: советскэ школым, советскэ апшъэрэ еджэпIэшхом ащеджэгъэ кIалэмкIэ — усакIомкIэ хэгъэгум шIулъэгъоу фыриIэр дышъи, дани, ахъщэшхуи, нэмыкI мылъкуи зэранахь лъапIэр иапэрэ усэхэм ащыщ мырэущтэу къыщиIуагъ:

ШIу сэлъэгъу сэ хэгъэгур,
Ау гупсагъэр згъэбыракърэп,
Бгъэр къизгъэпшрэп,
СIэтрэп макъэр,
Сакъэу сэкIу шъырыт гъогур.
ЧIыгоу сянэм икъэгъагъи,
Ипшэхъуалъи спсэ ахэлъ,
СфэукIочIмэ идэхагъэ
Хэзгъэхъоныр сигухэлъ.

Хэгъэгум, чIыгум, бзылъфыгъэм афэгъэхьыгъэ шIулъэгъу лирикэмкIэ тхэныр ыублэгъагъ. Ау щыIэныгъэр чъыгышхо къутэмабэу зэрэзэхэлъым фэдэу, уса­кIом игупшыси лъэныкъуабэм атего­щэгъэн, гъашIэр зэфэдэкIэ къыIотэн зэрэфаем гу лъитагъ псынкIэу Хьамидэ. ГущыIэм пае, «Брест имыжъохэр» зыфиIорэ поэмэр иятIонэрэ тхылъ («Гъэтхэпэ псалъ») къыдэхьагъ. Аузэ, усакIом Тхьэм тхэн-усэн амалэу къыритыгъэр фэсакъэу ыкIи фэкъулаеу ыгъэфедэ мэхъу. Икъэлэмыпэ къыпыкIырэ тхыгъэ пэпчъ IэшIугъэ-фэбагъэ, зэфэгъэ-шъыпкъагъэ, гукIэгъу-шIулъэгъу зэрэхилъ­хьащтым лъэшэу ынаIэ тырегъэты ыкIи шIоигъом зэригъэжагъэп:

… ЦIыфхэм ялыузым гужьыдэкI сыфэхъоу,

Сэ сшIоигъу гъэшIэныр хъяркIэ къысэтэныр,
Псалъэу сыгу ипIалъэр скъошхэм яIэзэгъоу,
Сэ сшIоигъу сипыйкIэ къамэу бгъуитIуцэныр.
Дышъэм имэшIоплъэп, лIыгъэм имэшIуащэ,
Сэ сшIоигъу гъэшIэным сIапшъэ къыхилъхьаныр,
Купэу сызыхэтыр чэщым щымыгъуащэу,
Сэ сшIоигъу сифабэ цIыфым IэкIэхьаныр…
(«Сэ сшIоигъу гъэшIэныр къысэтэныр»)

Лъэпкъым, лIакъом, адыгэгъэ-цIыфыгъэм ямэхьанэ ащызэхапшIэу усэ дэ­гъубэ иI Бэрэтэрэ Хьамидэ; нэу узыпIугъэр пщыгъупшэнэу зэрэщымытыр, усабыеу, лъэпэрыкIор зыщыпшIыгъэ къуаджэр сыдигъуи лъагэу Iэтыгъэу пIыгъын зэрэфаер, адыгабзэу — ныдэлъфыбзэу адыгэ лъэпкъым ылъапсэр зэрэмылъкушхор, зэрэбаиныгъэ лъапIэр, джэнэтыпIэ хэку дышъэу Адыгеир зэбгъэпшэн гори зэрэщымыIэр Бэ­рэтэрэ Хьамидэ иусэ тхылъ зэфэшъхьафыбэм къащыриIотыкIыгъ.

Синыдэлъфыбз

Джыри згъэшIэнэу сэшIэ сэ гъишъэ.
Ау сымышIэжьмэ синыдэлъфыбзэ,
Нарт Саусэрыкъо сшIэна ихъишъэ,
Айдэмыркъаны сшIэна игъыбзэ?

СIорэмылъыжьи адыгэ псалъэр,
Сянэ сыдэущтэу ыцIэ къесIона?
Сыбзэ Iумылъмэ,
шIулъэгъу пщына­лъэр
Слъэпкъы сыдэущтэу фэзгъэлэжьэна?

СикIыгъ сэ Пшызи, сикIыгъ хэгъэгум,
Ау сщыгъупшагъэп
лъэпкъым ылъапсэ,
Гупшысэ къабзэу дэлъыр сыбгъэгум
КъырысIотагъ сэ сиадыгабзэ.

УсэкIошхоу Бэрэтэрэ Хьамидэ хьалэ­лэу, зафэу ипоэзие лъэшкIэ адыгабзэр ыфэпагъ, игупшысэ лъагэкIэ лъэпкъыр ыIэтыгъ.

АР-м инароднэ поэтэу, тарихъ шIэны­гъэлэжьэу, профессорэу УФ-м культу­рэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу Хь. Бэ­рэ­тарым илъэс 64-рэ къыгъэшIагъэр, щыIагъэмэ, илъэс 90-рэ хъущтыгъ, ау ныбжьырэу усакIор иусэ-орэд хъырахъи­шъэхэмкIэ, иадыгэбзэ къэбзэ бзэрабзэ­кIэ, ицIыфыгъэ хэшыкIыгъэкIэ къыт­хэтыщт.

Мамырыкъо Нуриет.