ТыщыIагъ, тыщыI ыкIи тыщыIэщт

Кавказ заор заухыгъэр илъэси 157-рэ зэрэхъугъэр хыIушъо шапсыгъэхэм зэрэхагъэунэфыкIыгъэм фэгъэхьыгъ.

Тятэжъ пIашъэхэм яшIэжь тэгъэлъапIэ. 1864-рэ илъэсым и 21-рэ мафэ адыгэ пстэоу дунаим тетхэм агу илъыщт. Ащыгъум Кавказ заор Кбаадэ (джы псэупIэу Красная Поляна зыфаIорэр) щаухыгъагъ, а мафэр тимэфэпчъыхэм ШIэжьым и Мафэу ахэгъэунэфыкIыгъ.

Шъэчэ телевидением иIофышIэхэм я 80-рэ илъэсхэм тырахыгъэгъэ документальнэ фильмэм щыщ пычыгъо сыгу къэкIыжьы. Чэщы, пхъэ машIоу стырэм пэмычыжьэу шыхэр щэхъух. Мэкъэ гохь шъабэкIэ убыххэм къащышIыгъэ тхьамыкIагъом икъэбар Черен зылъэкъоцIэ бзылъфыгъэм мыгузажъоу къеIуатэ. Шъачэ ичIыгужъ къыщыхъугъэхэу егъа­шIэм ащ тесыгъэхэ убыххэм къызэрамыгъэзэжьыщтыр ашIэзэ, замыгъэцIыкIоу, ашъхьэхэр Iэтыгъэу зэрикIыжьыгъагъэхэм итхыдэ къэзыпчъыщтыгъэр Черен Хъарет. Ащ ыцIэ къызытшIагъэр уахътэ текIыгъэу ары.

Черен Ибрахьимэ ыпхъу Хъарет илъэс 83-рэ хъугъэу 2010-рэ илъэсым идунай ыхъожьыгъ. ПсышIуапэ щыпсэущтыгъ. Апэрэ зэIукIэгъум зышъхьац къэрабым фэдэу фыжьыбзэ хъугъэ бзылъфыгъэм къин зэпымыоу ыщэчыгъэм ынэхэр зэригъэкIосагъэхэр ары зэкIэм апэу гу зылъыттагъэр.

— СигукъэкIыжь хьылъэхэр тхылъыпIэм езгъэкIунхэуи сыфэягъ, ар сыгу къэкIэуи къыхэкIыгъ, — къыригъэжьагъ Хъарет иIотэжь. — Икъоу къэсымы­шIэжьыхэрэр къэбархэм ахэтыгъэх… Сыпырикъугъэп.

Нахьыжъхэм къызэраIотэжьыщтыгъэм­кIэ, Кавказ заом иаужырэ илъэсхэм адэжь сятэжъэу Хъущт Зэчэрые кIэлэ Iэтахъоу Черен лIакъор зыщыпсэущтыгъэ чIыпIэу джы Тыгъэмыпс зыдэщысым дэжь къикIи лъэсэу ТIуапсэ къэкIогъагъ. Гъогур зэрэмыблагъэм имызакъоу щынагъоу щытыгъ. Ащыгъум Хьаджыкъо щыпсэущтыгъэ Шъыжъ унагъохэм ащыщ кIалэр зэриубытылIэгъагъ. Къоджэдэс­хэм шIэхэу ясэгъагъ, Зэчэрые жьэуи къыщэгъагъ.

Черенхэм яунагъо сабыйхэмкIэ баигъэ. Хъарет 1927-рэ илъэсым ящэнэрэ сабыеу къэхъугъагъ. Долэтрэ Саретрэ ащ къыкIэлъыкIуагъэх. ЕтIанэ Хьарунэрэ Аминэтрэ къэхъугъэх, цIыкIухэу сабыитIу лIэжьыгъагъэ.

1933-рэ илъэсым хабзэм Казахстан раригъэщыгъагъэхэ унагъохэм ахэфэ­гъагъ. Хъарет ар къызыхэкIыгъэр ымы­шIэу, гукъэкIыжь дыджыхэм гупсэфыгъо къырамытэу игъашIэ къыхьыгъ.

— Казахстан тыщыIэзэ апэу Долэт лIагъэ. Ар сабыйхэм анахьыжъыти, тянэ нахь щыгугъыщтыгъ къыдеIэнэу. Тятэ тиIэжьыгъэп. Тыздащэгъэ чIыпIэм тызэрэнэсэу тшхын горэ къыгъотынэу Долэт ежьэгъагъ. Тянэ нэмыкI бзылъфыгъэхэм ягъусэу «губгъом IофышIэ тэщэх» аIуи, зыдагъэзэщтыри къамыIоу, Iуащыгъагъэх. Тизакъоу тыщыIэзэ Долэт къызащэжьым ыпсэ пытыжьыгъэ къодый. КъыщышIыгъэ шъыпкъэр сшIэрэп, ау мышхэзэ хъыбэй хъугъагъэн фае, — къыIотагъ Хъарет.

Джарэущтэу Черен унагъом исыгъэ нэбгырибгъум щыщэу блыр Казахстан щыкIодыгъ! Зыпсэ къэнэгъагъэхэр Хьарунэрэ Хъаретрэ.

— Сшы-сшыпхъухэр щымыIэжьыхэу, сэ сынахьыжъэу тыкъэнэгъагъ. Мафэ къэс гъаблэм тиушэтырэм фэдагъ. Тыгу кIодыщтыгъэ. Гъаблэм илIыкIыщтыгъэр бэ, тэри тыкъелыжьыным тыщымыгугъы­жьэу уахътэ къыхэкIыщтыгъ, — тхьамыкIагъоу зыхэфэгъагъэхэм икъэбар бзылъфыгъэм лъигъэ­кIуатэщтыгъ.

ГумэкIыгъошхоу зыхэтхэр джыри нахь къэзгъэлъэшыгъэр заоу къежьагъэр ары. Iоф зышIэщтыгъэхэ цIыфхэр фронтым Iухьагъэх, ахэм ачIыпIэ кIэлэ-гъуалэхэр рагъэуцуагъэх.

— ЧIыгур ужъон фэягъэ, етIанэ упхъы­нышъ, лэжьыгъэу къэкIыгъэр Iупхыжьын фэягъэ, — ыгу къэкIыжьыщтыгъэ Хъарет ящыIэкIагъэр. — Классибл къэсыухыгъэ къодыеу тракторым сытетIысхьэгъагъ. Техникэм хэтшIыкIырэ щыIагъэп, ау чэщи мафи губгъом тыкъимыкIэу хъущтыгъ. Мафэ горэм сиакъыл сыщыуагъэу тракторым сыкъырагъотэжьыгъагъ.

Хъарет дунаим тетыфэкIэ Казахстан щилъэгъугъэ унэхэр, цIыфхэр, гъогухэр, мафэ къэс ащэчыщтыгъэ хьазабыр зэхэугуфыкIыгъэу ынэгу къыкIэуцощтыгъэ. ИIахьыли, иунагъуи хымэ чIыгум къызэрэринагъэхэр, илъэс 15 нахь зымыныбжь пшъэшъэжъыем зы тхьамафэм къыкIоцI яни янэшыпхъури зэригъэтIылъыжьыгъэхэр щыгъупшагъэхэп.

Зэоуж лъэхъаныр ХъареткIэ нахь псынкIэ къэхъугъагъ. Унэгъо хъызмэт зэригъэгъотыгъ. 1948-рэ илъэсым сабый цIыкIуитIу иIэу къызщыхъугъэ чылэм ошIэ-дэмышIэу къыгъэзэжьынэу рихъу­хьи, къэкIожьыгъагъ. Зыщыпсэунхэ уни IофшIапIи ямыIэу, иIахьылхэм, игъунэгъухэм сабыитIур игъусэу ахэсхэу илъэс­хэр кIуагъэх. 1960-рэ илъэсыр ары Хъа­рет ежь иунаеу фэтэр хабзэм къы­зы­ритыгъагъэр. Изакъоу ипшъэшъитIу ыпIугъ, апшъэрэ еджапIэхэр къаригъэу­хыгъэх.

Галинэрэ Людмилэрэ янэ къинэу ылъэгъугъэр къагурыIозэ, алъэкIыщтымкIэ къыдеIагъэх. Мытхъэгъэ бзылъфыгъэр ыш-ышыпхъухэм, илъфыгъэхэм, иунагъо пае зэрэщыIагъэр къагурыIощтыгъ. Къыфэсакъыгъэх, ренэу анаIэ къатетыгъ.

Хъарет инэIуасэхэр, къэзышIэхэрэр загъорэ зыкIи зыкIэмыщхыпцIырэмкIэ къеупчIыхэу хъущтыгъэ.

— Сэри, сыкъызхэкIыгъэхэми къинэу зэпытчыгъэр бэдэд, — ыIощтыгъ ащ. — Шъыпкъэр пIощтмэ, сэ ащ сегупшысэу къыхэкIыгъэп, узгъэгушIон гъэшIэгъони сапэкIэ къикIыгъэп. Арэущтэу щытми, сисабыйхэр, ахэм къахэкIыжьыгъэхэр синасып, сигушIуагъу. Сыд фэдэрэ къин слъэгъугъэми, ахэм апае ущыIэныр екъу, ахэр ары сыгу къыдэзыщаехэрэр.

Черен лIакъоми, зэрэщытэу убых лъэпкъыми къащышIыгъэр, ахэр гъашIэм ишъхьал зэрэдагъэкIыгъэхэр ыгу мастэу хэлъыгъ. ГъашIэм къытырищагъэхэ уIагъэхэр псэуфэкIэ узыгъэх.

ЖъоныгъуакIэм и 21-м къалэу Шъачэ ыкIи ТIопсэ районым ащыкIуагъэхэ цIыфзэхахьэхэм блэкIыгъэр зымышIэрэм ыкIи ащ уасэ езымытырэм инепэрэ мафи уасэ зэрэфимышIыщтыр къащыхагъэ­щыгъ. Лъэпкъыр зыщыIэр шIэжьыр щэIэф.

Адыгэхэм яшъыгъо-шIэжь Мафэ фэгъэхьыгъэ Iофыгъохэр къалэм ыгъэ­нэфэрэ Iофтхьабзэхэм илъэситIу хъу­гъэу ахагъэуцох. Мы илъэсым шапсыгъэхэм шIэжь мафэр Ахинтам къыщырагъэ­жьагъ, Кавказ заом фэгъэхьыгъэ мемориалым къэгъагъэхэр тыралъхьагъэх. ЦIыфэу къызэхэхьагъэхэм шапсыгъэ «Адыгэ Хасэм» хэтхэр, къалэу Шъачэ ыкIи Краснодар краим яадминистрациехэм ялIыкIохэр, Къэралыгъо Думэм идепутатэу Нэпсэу Юрэ, журналистхэр, нэмыкIхэри хэтыгъэх. Шапсыгъэхэм агъэ­лъэпIэрэ чIыпIэу Чъыгдахэр къызщыкIырэм дэжь къекIолIагъэхэм лъэпкъыр зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэри къыщаIэты­гъэх. Ащ итарихъ зэрахъокIы зышIо­игъохэр зэрэщыIэхэм, лъэпкъым цIыф пчъагъэу къыхахъорэр зэрэмакIэм, социальнэ ыкIи экономическэ Iофыгъохэу лъэпкъым хэхъоныгъэ ышIынымкIэ пэрыохъу къыфэхъухэрэр зэрэщыIэхэм ахэр афэгъэхьыгъагъ.

Хабзэ зэрэхъугъэу, нахьыжъхэм ныбжьыкIэхэр ягъусэу хы ШIуцIэ Iушъом кIуагъэх. Мыгу лIакъом исаугъэт къэгъа­гъэхэр тыралъхьагъэх. Пчыхьэм шIэжь мафэр Агуй-Шапсыгъэ щыхагъэунэфыкIыгъ, зы шъыгъо такъикъ ащ щыра­хыгъ. Нэужым адыгэ шъуашэхэр зыщыгъхэ шыухэм лъэпкъ быракъхэр агъэбыбатэхэзэ, къоджэдэсхэри хьакIэхэри ягъусэхэу Агой нэс кIуагъэх, хыпсым къэгъэгъэ блэрхэр тыратIупщыхьагъэх.

Ныбэ Анзор.