ЩыIэжкъым апхуэдэр щабзыщI зэманыр

Зауэ гуащIэ куэд я нэгу щIэкIащ адыгэ лъэпкъхэм. Ди тхыдэм щы­гъуазэм ещIэ ди лъахэм и псэм къещэ зэрыпхъуакIуэхэм адыгэхэр зы махуи зэрамыгъэтыншар — я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ папщIэ лъы ягъажэ зэпытащ адыгэхэм курыт лIэщIыгъуэхэм къыщыщIэдзауэ.

Псом хуэдакъым Кавказ зауэкIэ зэджэр — илъэсищэм щIигъукIэ (1763 — 1864) екIуэ­кIащ ар. Адыгэ лъэпкъхэм лъа­псэрыхыр къахуигъэкIуащ а зауэм, я щхьэри я хэкури халъхьащ. Кавказ зауэм и мафIэ лыгъэм хисхьащ адыгэ минищэ зыбжанэ, къелам я нэхъыбапIэм хэкур ирагъэбгынэри, дунейм текъухьа хъуащ. Адыгэхэм игъа­щIэкIэ ящыгъупщэнукъым Кавказ зауэм къахуихьа насыпыншагъэмрэ гу­къутэгъуэмрэ — абыкIэ ахэр зыгъэкъуэншэфын щыIэкъым, ар гъэткIугъуафIэ­къым.

Тхыдэр щыгъуазэщ Кавказ зауэр зыублар езы адыгэхэр зэрыармырам. Шэрджэсхэр а зауэ гущIэгъуншэм хэзыдзар урыс пащтыхьым и дзэлI къанлыхэрщ. Ахэр топрэ мафIэкIэ къащылъихьэм, адыгэхэм Iэщэ къащтэн хуей хъуащ, я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ яхъумэжын папщIэ. А зы къуаншагъэрщ адыгэхэм ябгъэдэлъар — я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ бийм щахъумэурэ, я псэр зэратарщ. Уигу къеуэр а бэнэныгъэм адыгэхэм насыпыншагъэ фIэкI къазэрыхудэмыкIуарщ. Зауэм и кIэр хьэдагъэщ щыжаIэ ма­хуэхэм ящыщ зы хъуащ на­къыгъэм и 21-р: 1864 гъэм и ужькIэ хэкум къинэжар адыгэ­хэм я Iыхьэ пщIанэрщ — аращ Кавказ зауэм къахуихьар. Абы и зэранщ адыгэхэм я щIына­лъэри, къанэ щIагъуэ щымыIэу, зэрафIэкIуэдар.

Сыт Кавказ зауэм и щхьэусыгъуэр, щхьэ къатепсыхэн хуей хъуа ар адыгэ лъэпкъхэм — къэбэрдейхэм, шапсыгъхэм, абазэхэхэм, нат— хъуэджхэм, убыххэм? А упщIэм щIэныгъэлIхэм жэуап щрат тхыгъэ, лэжьыгъэ куэд дунейм къытехьащ иужьрей илъэсхэм, дяпэкIи къытехьэнущ, сыту жыпIэмэ Кавказ зауэр Урысейми ди лъэпкъхэми я тхыдэм пху­хэдзынукъым, ар щабзыщI зэманыр блэкIащ. ПцIы зыхэмы­лъыжыр зыщ: адыгэ цIыхубэми урыс цIыхубэми я фейдэ хэ­лъакъым Кавказ зауэм, тIуми я дежкIэ насыпыншагъэт ар; абы зи фейдэ хэлъар щIыгукIэ зызымыгъэнщI инэрал зауэшыхэрщ: адыгэхэми урысхэми ящысхьакъым ахэр.

Ноборей щIэблэм дежкIэ дерс куэд къыхотэджыкI ди тхыдэм. Ар щыдджкIэ, дигу илъ зэпытын хуейщ ди къалэн нэхъыщхьэхэр — ахэр куууэ къыдгурыIуэу и чэзум зэрыдгъэзэщIэным ди гуащIэри ди зэфIэкIри хуэду­нэтIмэ, ар дерс псом ящхьэщ. Лъэпкъ цIыкIухэр къыщыщIэрэщIэж лъэхъэнэщ дэ дызэрытыр, къарууэ диIэр зыхуэдунэтIын хуейр ди лъэпкъым фIыгъуэ къызэреуэлIэнырщ. ДэркIэ фIыгъуэщ, ди хэкур щIэращIэмэ, ди цIыхухэр нобэ зыхэт гугъуехьхэр нэхъ щIэх ящхьэщыкIмэ, Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм дадекIурэ дехьэдехуэу задэдужьмэ, ди щIыналъэм ныбжьэгъугъэрэ мамырыгъэрэ фIэкI щамылъагъумэ. Ди лъэпкъхэр игъащIэ лъандэрэ зыщIэхъуэпса къэралыгъуэ дгъуэтащ нобэ, абы и лъэм зедгъэукъуэдиинымрэ и лъабжьэр гъэбыдэнымрэщ псори дызытелэжьэн хуейр. Зыми тщыремыгъупщэ: зэманымрэ тхыдэмрэ къуат Iэмалхэр и чэзум къыумыгъэсэбэпмэ, абы утеплъэкъукIрэ лъэбакъуэ пхэнж пчымэ, уIэбэкIэ улъэIэсыжынукъым — апхуэдэ къыщытщыщIа къэхъуащ, тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэщи…

Адыгэ лъэпкъхэм я фэеплъ махуэм къалэн къытщещI ар дигу илъ зэпыту щытын хуейуэ. А зы махуэм фIэкI дигу щIыхэщIын махуэ дремылъагъуж дяпэкIэ — аращ дэтхэнэ адыгэми и хъуэпсапIэр. НэгъуэщI плъапIэ диIэкъым дэ — ди лъэпкъым нэхъри зиужьауэ, и пщIэр лъагэрэ и гуащIэр, и щIыхьыр ину, мелуан бжыгъэкIэ дунейм те­къухьа хъуа адыгэхэм я ва­гъуэр уафэ бзыгъэм щылыд зэпыту тлъагъун фIэкI.

ЗэралъытэмкIэ, мелуаниблым щIегъу Кавказ зауэм дунейм трикъухьа адыгэхэм я бжыгъэр. Къэрал плIыщIым щIигъум щопсэу ахэр, зэрыс хэкухэм пщIэшхуэ щаIэщ ди лъэпкъэгъухэм, дзэпщ, лIыщхьэ, дипломат, къулыкъущIэ, щIэныгъэлI, тхакIуэ, спортсмен цIэ­ры­Iуэ куэд къахэкIащ Тыркуми, Иорданми, Сириеми, нэгъуэщI къэралхэми щыпсэу адыгэхэм. Ар щыхьэт тохъуэ адыгэхэр зэрылъэпкъ лъэрызехьэм, лIэщIыгъуэрэ ныкъуэм щIигъуауэ хэхэсми, я гуащIэмрэ я зэхэщIыкIымрэ зэрымыкIуэщIам. Ар дэнэ къэна, иужьрей илъэсхэм нэхъри дэкIуэтеящ дэнэ къэрали щыпсэу адыгэхэм я пщIэр, я гуащIэр нэхъри къеблащ, я бзэр, я лъэпкъ хабзэхэр хъума зэрыхъуным, я щIэблэр къызэщIэгъэушэным нэхъ пылъ зэ­рыхъуари нэрылъагъущ. Кавказ зауэм и ужькIэ хэкум къина адыгэхэм иужьрей илъэсищэм зыщаужьащ Урысей къэралы­гъуэм, абы нобэ щофIакIуэ Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс республи­кэхэр, ди лъэпкъхэм яхузэф­IэкIащ зи пщIэр лъагэ щэнха­бзэ, литературэ, гъуазджэ зэрагъэпэщын, щIэныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгур якIу абыхэм нобэ, я псэукIэмрэ я экономикэмрэ нэхъри зэрефIэкIуэнырщ ахэр зыщIэкъури зыхуэлажьэри. Ар псори дызыщыгуфIыкI Iуэху дахэщ, а Iуэхур нэхъ егупсысауэ, нэхъ хэкъузауэ унэтIын хуейуэ я къалэнщ дэни щыпсэу адыгэхэм.

Кавказ зауэр зэриухрэ илъэ­си 157-рэ щрикъу махуэм теухуащ «Адыгэ псалъэ», «Адыгэ макъ», «Черкес хэку», «Нарт», «Шапсугия», «Черкесское зарубежье», «Жьынэпс» газетхэм зэгъусэу ягъэхьэзыра я нобэрей къыдэкIыгъуэхэр. Абыхэм щыгъуазэ фащIынущ я хэкум и хуитыныгъэм папщIэ адыгэхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэ кIы­хьым и тхыдэм.

ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и
тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ», «Нарт», «Черкесское зарубежье» газетхэм я редактор нэхъыщхьэ.