Илъэси 110-рэ зыныбжь мэкъэмэ тетхагъэр

Пщынэо IэпэIасэу, музыкантэу Хьагъэудж Мыхьамэт итворчествэ зэ­зыгъашIэрэмэ, имэкъэмэ тхыгъэхэр къыхэзыгъэщыжьырэмэ, шIэныгъэ ушэтынхэр, зэфэхьысыжьхэр зышIыхэрэмэ ащыщэу, шIэныгъэлэжьэу, искусствоведэу Алла Соколовам Хьагъэуджым ежь ышъхьэкIэ къыIорэ гъыбзэр хъарзынэщым къызэрэщыхигъэщыгъэр, зэрэдэлэжьагъэр къыт­фиIотагъ.

Алла Соколовар:

— Илъэс 40-м къехъугъ ныбжьыкIэхэр зезгъаджэхэрэр. ­Ащ щыщэу илъэс 30-м лъыхъон-­ушэтынхэр сэшIых, шIэныгъэлэжь IофшIэным ар ылъапс. Кощхьэблэ гурыт еджапIэм икIэ­лэегъаджэхэм Хьагъэудж Мыхьамэт ыцIэ яеджапIэ фаусы ашIоигъоу гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ Республикэм иинститут къызэтхэхэм,

ащ ипа­щэу щытыгъэ Мэкъулэ Джэбраилэ Кощхьаблэ командировкэ сигъэкIогъагъ. Хьа­гъэудж Мыхьамэт ипхъорэлъф­хэу ащ дэсыгъэхэм, ипщынэ­къеуакIэ зылъэгъугъэхэм, зэ­хэзыхыгъэхэм саIукIэнэу синасып къыхьыгъагъ. Ахэр 1891 — 1894-рэ илъэсхэм къэхъу­гъэх. Хьагъэуджым ипщынэкъеуакIэ зытет тхыгъэхэу Лондон къис­хыгъэхэр ахэм къафэсхьи зясэгъэдэIухэм, нэку-нэпсы зэрэ­хъугъагъэхэр джыри сынэгу кIэт. Борэкъохэм ащыщ нахьыжъэу 1894-рэ илъэсым къэхъугъэм илъэс 11 ныIэп ыныбжьыгъэр Хьагъэуджыр пщынаоу зэрытыгъэ джэгум ахэт зэхъум. Мэ­къамэу зэзгъэдэIугъэхэм игу­къэкIыжьхэр къагъэущыгъэх. А зэпстэур къызкIасIорэр — Хьагъэуджыр зипэщэгъэ ансамблэм къыригъаIощтыгъэ мэкъамэхэу къыхэдгъэщыжьыщтыгъэхэм, ар зэрэпщынэо IэпэIэсагъэр ыкIи музыкальнэ куп зещакIоу зэрэщытыгъэр ары къаушыхьатыщтыгъэр. Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей пластинкитфэу чIэлъымрэ ахэм атехыгъэхэу Къэралыгъо телерадиокомпа­ниеу «Адыгеим» чIэлъхэмрэ ары тIэкIэлъыгъэхэр. Москва фонодокументхэм яхъарзынэщ Хьагъэуджым ипщынэкъеуакIэу тетхагъэу чIэлъхэр зэхэфыгъэн зэрэфаехэр къызгурыIощтыгъэ. Ермэлхьаблэ, Ростов, Санкт-­Петербург яхъарзынэщхэми Хьа­гъэуджым итворчествэ сащыIукIагъ. Москва икъэралыгъо хъарзынэщ етIанэ мыщ фэдэ хэлъэу къыщыхэзгъэщыгъ урысыбзэкIэ тхыгъэу: «Носипинж», исполняет Магамед Хагаудж». Адыгэ къэIуакIэу анахь пэблагъэу зыфэзгъэдагъэр — на­сыпынчъ. Зэрэтетхэгъэ шIыкIэмкIэ, Хьагъэуджым ежь-ежьырэу къыIоуи сегуцэфагъ. ГъучI дискым, «матрица» зыфаIорэм, ар тетхэгъагъ. КъэIогъэн фае фэдэ дискхэр къыдэзгъэкIыщтыгъэ заводыр 1914-рэ илъэсым Ригэ зэрэщылажьэщтыгъэр. Ар инджылызмэ яеу щытыгъ. ГъучI дискым тетыр винил пластинкэм тырагъэхьажьыщтыгъэ. Заом илъэхъан заводыр къызагъэо ужым Хьагъэуджыр зытетхэгъэ гъучI дискыр Москва икъэра­лыгъо хъарзынэщ къыIэкIэ­фэжьыгъ. Винил пластинкэм ты­радзэжьынэу игъо ифагъэхэп. Джащ фэдэуи къаIэкIэнэжьыгъ. Хъарзынэщым бэрэ сыщыла­жьэщтыгъэ ыкIи Хьагъэуджыр зыхэтыгъэ тхыгъэ пчъагъэмэ сатефэщтыгъэ. Зэ «Хагаудж», зэ «Хагауджев» — зэфэшъхьафэу ылъэкъуацIэ къащыIуагъэу. Ахэр зэкIэ зы нэбгырэу, Хьагъэудж Мыхьамэтэу зэрэщытыр хъарзынэщым ипащэ есIощтыгъэ, гъучI матрицэм тетыр винил пластинкэм тегъэ­хьажьыгъэн зэрэфаер семы­зэщэу къыкIэсIотыкIыжьыщтыгъэ. Ау ар гугъу сфелIыщтыгъэп. Ар зэшIозыхыщт техникэ щымыIэжьэу, амыгъэфедэжьэу джэуап къыситыжьыщтыгъэ. Илъэсхэр кIощтыгъэх. Хъарзы­нэщым ипащэ зэблэхъугъэ хъу­гъэ. КIэу къытехьэгъэ пащэм Хьагъэуджыр зытетхэгъэ гъучI дискым икъэбар къыфэсIотагъ. Ар нахь ныбжьыкIэти, лъыхъон IофшIэнхэм заритыгъ. Фирмэу гъучI матрицэм тетыр винил пластинкэм къытезыдзэжьыщтыр Москва къыщигъотыгъ. Ау IофшIэным мин 50 тефэщтэу къысиIуагъ. Чэчэн мэкъамэхэу 21-рэ тетхагъэу хъарзынэщым къыщыхэзгъэщыгъагъэти, сыгу къэкIыгъ ахэм яушэтэкIо ин­сти­тут сафэтхэнышъ, гъусэ къыз­фэсшIынхэшъ, ежьхэм ямэкъэмэ 21-у хъарзынэщым хэлъым тэтые зызакъори изгъэгъусэжьынышъ, тефэщт уасэр зэ­дэттынэу.

Ащ Iофыр нэдгъэсыгъэу пандемиер къежьагъ. Шъыпкъэр пIощтмэ, хъарзынэщ зэфэшъхьафхэм бэу сащылэжьэнэу хъугъэба — Москва, Санкт-Петербург, Лондон, Париж. ГъэшIэгъоныр — кавказ мэкъэмэ къегъэIокIэ зэфэшъхьафхэу бэ къахэбгъотэн плъэкIыщтыр. Зы бгъум — «черкесские» тетхагъэмэ, адрэ бгъум -«чеченские, осетинские» атетха­гъэу бэ ахэлъыр. Зыпари анэсырэп, тэтыеу, адыгэм икультурэ щыщэу хэлъым тыкIэупчIэ, нэмыкI кавказ лъэпкъхэм яеу хэлъыр зыфэдизыри ашIэрэп. Аузэ, винил пластинкэм къы­тырадзэжьыщтым ыуасэ сомэ минипшIым нэс къысфыра­гъэохыгъ. Кощхьэблэ районым иадминистрацие ащ ыпкIэ ытыгъ ыкIи гъучI матрицэм Хьагъэуджым къыIоу тетыгъэ гъыбзэр файл къызэрыкIоу сиэлектроннэ почтэ къынэсыгъ. Ижъырэ орэдхэм якъэIонкIэ IэпэIасэу Нэгъэрэкъо Казбек орэдыр апэу къыIэкIэхьанэу хъугъэ, шIэныгъэлэжьхэм яIэпыIэгъоу гъыбзэм игущыIэхэр зэхафых. Жъыу хэтэп. КъэзыIорэр Хьагъэудж Мыхьамэт. А орэд дэдэр социальнэ мэхьанэ иIэу фольклорым хэт. Хэбзэ зэблэкIыгъом диштэу орэдым игущыIэхэр зэблахъущтыгъэ. Колониальнэр, хьаумэ социальнэр? — апэу щыIагъэр джы къыхэгъэщыжьыгъуай, тIури а зы уахътэм къызэдаIо­щтыгъэу къычIэкIыжьын ылъэ­кIыщтэу шIэныгъэлэжьхэм алъы­тэ. Ижъырэ адыгэ орэдэу «Сэрмафэм» фагъадэ ыкIи ­гущыIэхэр зэбгъэпшэнхэ плъэ­кIыщт. Хьагъэудж Мыхьамэт къыIорэр 1911-рэ илъэсым тыратхагъ. Ары зэрэкIэтхагъэр. ГущыIэхэр тэрэзэу къызэхафыжьмэ, Нэгъой Заур еттынышъ, орэдыр къедгъэIонэу тыфай.

P.S.: Орэдыр зэхэзыфэу Нэ­гъэрэкъо Казбек гущыIэхэм Iоф зэрадишIэрэм, зэрэзэригъа­пшэ­хэрэм афэгъэхьыгъэу джыри къыхэтыутыщт.

Тэу Замир.