«Угу машIо имылъэу лъэпкъ Iофыр пшIэшъущтэп»

Уджыхъу Мариет тиреспубликэ имызакъоу адыгэхэр зыщыпсэурэ хэгъэгубэмэ ащашIэ. Ар тилъэпкъ фэгумэкIырэ, ащ фэлэжьэным кIочIэшхо хэзылъхьэрэ цIыф.IэкIыбым щыIэ тилъэпкъэ­гъубэ ешIэ, ахэр инэIосэхэ къодыеп, мыщ къэкIожьыгъэу щыпсэухэрэми, къэзымыгъэзэжьыгъэхэми яIофыгъохэм ащыгъуаз, ахэм язэшIохынкIэ ишIогъэшхо къегъакIо.
Мариет Iоф имыIэу зыкIи уIукIэщтэп. «Моу телевидением Iоф сиIэу сыкIогъагъ, джы сикIэ­лэцIыкIухэр къэзэрэугъоищт­хэшъ, псынкIаIоу Хасэм и Унэ сынэсыжьын фае» еIо зэпыт. Ащ фэд имафэхэр зэрэкIохэрэр. ЫныбжьыкIэ зигъэпсэфыми хъущт, ау ежь ренэу Iоф иI. ГущыIэу урамым тетынэу уахътэ къекIурэп. СэгъэшIагъо кIуа­чIэ къезытырэр. ЕтIанэ сэр-сэрэу джэуап зэсэтыжьы — зыпылъ лъэпкъ Iофыр арэу тесэубытэ, ащ сехъырэхъышэрэп.
Мариет илъэсыбэ хъугъэ зысшIэрэр, ащ ехьылIагъэу тигъэзет къыхиутыгъэри макIэп. Ау уIукIэ къэс гъэшIэгъонэу хэплъагъорэм нэмыкIэу кIуачIи хэогъуатэ, дэим нахьи дэгъур дунаим зэрэщынахьыбэр гум къегъэ­кIыжьы.
Лъэпкъым фэгъэхьыгъэмэ, ащ сыд сиIоф хэлъ Мариет ыIощтэп. «Абу ащкIэ уеупчIыгъэмэ, мыщ тетэу къыуиIощтгъа­гъэ» е «Къуекъо Налбый тефэ дэдэу мыр ыIогъагъ» ыIозэ, ежь иакъыл къыхьырэр ымыгъэбыракъэу бзылъфыгъэр лъэпкъ Iофым къытегущыIэ.
Лъэпкъ Iофым чанэу фэла­жьэхэрэм язэнэкъокъоу Канадэ щыпсэурэ тилъэпкъэгъу­хэм илъэс къэс зэхащэрэм икIэуххэр джырэблагъэ зэ­фа­хьысыжьы­гъэх. Ащ щыте­кIуагъ ыкIи «Сэтэнай-2020-рэ» зыфиIорэ цIэ лъапIэр къыфагъэ­шъошагъ ныбжьыкIэ-театральнэ студиеу «Щыгъыжъыем» ипащэу, АР-м инароднэ артисткэу, УФ-м изаслуженнэ артисткэу, АР-м и Къэ­ралы­гъо премие къызэра­ты­гъэу, «Адыгеим и Щыт­хъузехь» зыфи­Iорэ цIэ лъапIэр къызыфагъэшъошагъэу, республикэ ны хасэм ипащэу Уджыхъу (Биданэкъо) Мариет. Ары гущыIэгъу тшIынэу зыкIэхъугъэри. Лъэпкъ Iофым пылъхэм анахь дэгъухэм афагъэшъошэрэ тыныр къызэрэратыгъэмкIэ тыфэгу­шIуагъ, Iофыбэу зыпылъыр ыгъэцэкIэнымкIэ кIуачIэ къезытырэм сыкIэупчIагъ.
— Ар дэгъоу къыосIон, сицIыкIугъом къытаIуагъэр, зэхэсхыгъэр ары. Сигъунэгъу нэ­нэжъхэм нарт къэбар кIыхьэу къаIуатэщтыгъэхэр непи сыгу къэкIыжьых. УицIыкIугъом плъэ­гъурэм, зэхэпхырэм мэхьанэшхо иI, ары зэкIэри къызыщежьэрэр. Непэ нарт къэбархэм бэрэ зафэсэгъазэ, сшIогъэшIэгъонэу кIэсэджыкIыжьых, «Щыгъыжъыем» хэт кIэлэцIыкIухэри ащ героеу хэтхэм ащысэгъэ­гъуазэх, — еIо сигущыIэгъу.
Мариет Нарт эпосым ито­мибл щыщэу зы тхылъ ыпашъхьэ илъ, нэкIубгъуабэхэр тхылъыпIэ дэлъхьэ цIыкIухэмкIэ къыхэгъэщыгъэх, нэкIубгъохэм къэлэмкIэ зытетхэгъэ чIыпIэхэри яIэх. ЗгъэшIагъуи сыкIэупчIагъэти, телевидением щытыритхэу къы­чIэкIыгъ. Зэрэтомиблэуи зэрэтыратхэщтыр, ежь къытефэгъэ Iахьым Iоф зэрэдишIэрэр къы­Iуагъ.
— Нарт эпосыр ныбжьыкIэхэм агурыгъэIогъуай. Ар къыбгурыIоным пае адыгабзэр дэгъоу пшIэн фае. Хъугъэ-шIагъэу къыщыIотагъэр зэхэпшIэным пае ныбжьыкIэм бзэм ылъэныкъокIэ лъэпсэ дэгъу иIэн фае. КIэлэцIыкIухэм апэ пшысэм сакъыфеджэ. Ащ фэдэу Пэтэрэз ятэ ылъ зэришIэжьырэм щыщ сценэхэр етIани къэсэIуатэ. Пшысэм фэдэ зекIуакIэхэр, бгъэцэкIэн умылъэкIыщт чIыпIэхэр къыхэтэгъэщых. ГущыIэм пае, сыдэущтэу ошъогум нэсырэ лъэой къэбгъотыщт? Аргъоилъ щалъэ тыдэ къипхыщт? Ежь кIэлэцIыкIухэм къызэраIоу текстым щыIэныгъэм щыхъун зымылъэкIыщт зекIуакIэхэр къыхэтэгъэщых.
Адыгэм анахь пэблэгъэ псэушъхьэхэм татегущыIэ хъумэ, шым етIанэ хьэм ягугъу тэшIы. Тигерб сеплъы зэпытыгъэкIи сезэщырэп. Ащ шэу тешIыхьагъэм ехьылIагъэу кIэлэцIыкIу­хэм къафэсэIуатэ. Илъэсыбэм къыкIоцI сэ дэгъоу зы къызгуры­Iуагъ – угу машIо имылъэу, ар мыблэу лъэпкъ Iофыр пшIэн плъэкIыщтэп.
– Мариет, цIыф зэIукIэгъухэм узыгъэгумэкIын е угу къеон горэхэр ащызэхэохыба?
— Бэ ащ унаIэ теудзэнэу ащызэхэпхыщтыр. ГущыIэм пае, зымафэ хьэдагъэм ныбжь зиIэ бзылъфыгъэ хэкIотагъэ горэм «Сивнучкэ так нельзя зесэIом…» ыIозэ къэгущыIэти, адрэм «арэп уипхъорлъф урысыбзэкIэ удэгущыIа?» ыIуи къеупчIыгъ…
Сабыим узэрэдэгущыIэрэ, унагъом щызэхихырэ бзэр ары къызэрэгущыIэщтыр. Джыри зы лъэныкъу. Непэ адыгэ къуа­джэхэм урыс унагъохэр къадэ­хьажьых. Адыгэхэм яунэхэу зычIэмысыжьхэр ащэфыжьхэшъ, ащэпсэух. Тэ тизакъоп, Тыркуеми, Сириеми, нэмыкI чIыпIэхэм ащыпсэурэ адыгэ чылэхэми ащымыщхэр благъэу къахэтIысхьэх. Адыгабзэр IэкIыб шIыгъэнымкIэ ащ «ишIуагъэ» къэкIо. Урыс унагъохэу адыгэ чылэхэм къадахьэхэрэм якIа­лэхэр адыгабзэкIэ гущыIэщтыгъэх. Джы адыгабзэр зэрагъэшIэнэу Iоф яIэп, тигуапэу урысыбзэкIэ тадэгущыIэ. Гукъау нахь мышIэми, чыжьэу плъэрэ щыIэжьэп.
— Лъэпкъ Iофым пы­лъыр ежь ифедэ егупшысэу мэхъуа?
— Сыкъалъэгъумэ, гу къыслъа­тэмэ сшIоигъоу егъашIэми лъэпкъ Iофым сыпылъыгъэп. ЫпшъэкIэ къызэрэщысIуагъэу, гу кIуачIэм имашIо укъыри­хьакIын фае. «ШIу шIи, псым хадз» зыфиIорэ гущыIэжъыр мы чIыпIэм къыщыпIон плъэкIыщт. ЦIыфым шIоу ышIэрэр зэкIэри Тхьэм къелъэгъу. ШIоу пшIэрэ пэпчъ ащ лъыпытэу зыгорэ къыкIэкIонэу щытэп.
— «Сэтэнай-2020-рэ» зыфиIорэр къызыкIыпфагъэшъошагъэр 2008-рэ илъэсым зэхэпщэгъэ кIэлэцIыкIу студиеу «Щыгъыжъый» зыфиIорэм Iофэу дапшIэрэм пай. Ащ ехьылIагъэу къэпIуагъэмэ дэгъугъэ.
— «Щыгъыжъыер» Адыгеим имызакъоу адыгэхэр зыщыпсэухэрэ хэгъэгухэми ащашIэ хъу­гъэ. Илъэс 12-кIэ узэкIэIэбэжьмэ IэкIыбым къикIыжьыгъэхэм ащыщхэм бзэм сызэрэпылъыр ашIэти, якIэлэцIыкIухэм адыгабзэ язгъашIэмэ ашIоигъоу къы­саIуагъ. Апэ нэбгырэ зытфыхкIэ едгъажьи, 20-м нэсыгъ. Сабый­хэм илъэси 5 — 6 аныбжьыгъ. Силъэпкъ шIулъэгъоу фысиIэм кIуачIэ къыситыгъ. Пшъэрылъэу сиIагъэр адыгабзэр аIуслъхьаныр ары. АщкIэ згъэфедагъэ театрэм, сценэм иамалхэр. Ар сабыйхэм агу рихьыгъ. ЕтIанэ лъэпкъ мэфэкIхэм тахэлажьэу едгъэжьагъ. IэкIыб хэгъэгухэми ткъош республикэхэми тащы­Iагъ. 2018-рэ илъэсым Адыгеим ирайонхэр къэткIухьагъэх, къуа­джэхэм закъыщыдгъэлъэгъуагъ. Цэлдаор, кушъэхапхэр, нысащэр къащыдгъэлъэгъуагъ, усэхэм къяджагъэх. ЦIыфхэр къазэрэпэгъокIыгъэхэм кIэлэцIыкIухэм лъэшэу агу къыIэтыгъ. Нахь фаблэхэу студием къакIохэзэ зэпахырэ уз бзаджэм тиIофшIэн къызэпигъэугъ. Лъэшэу сыгу къео илъэсэу икIыгъэм тэрэзэу Iоф адэсшIэнэу зэрэмыхъугъэр. Ренэу Тхьэм селъэIу псынкIаIоу узыр текIэу тиIофшIэн едгъэ­жьэжьынэу.
— Тхьауегъэпсэу, Мариет. КIуачIэ уиIэу, джыри илъэсыбэрэ лъэпкъым уфэлэжьэнэу пфэтэIо.
Сихъу Гощнагъу.