Мамыр щыIакIэр тэгъэлъапIэ

Хэгъэгу зэошхом илъэхъан фашист техакIохэр тидзэхэм зэхакъутэхи, Адыгеир шъхьафит зашIыжьыгъэр мэзаем и 18-м илъэс 78-рэ мэхъу.

Советскэ цIыфхэмрэ ащ и УIэшыгъэ КIуачIэхэмрэ Сталинград заом лIыгъэшхо щызэрахьагъ. Хэгъэгум ипыйхэр щызэхакъутэхи, къызэкIадзэ­жьыхэу ра­гъэжьагъ. Кавказ шъолъырми фашистхэм зыщагъэпытэн ямурадыгъ, ау пыйхэм ари къадэхъугъэп.
Тидзэхэр Адыгеим ичIыгу къихьа­жьыхэу зыфежьэхэм, фашистхэм япытапIэхэр къамыбгынэхэу заом кIигъэстыщтыгъ. Къалэу Мыекъуапэ, районхэр тидзэкIолIхэм шъхьафит ашIыжьыхэзэ, Тэхъутэмыкъое районым щыкIогъэ зэпэуцужьхэм ащыщхэм такъытегущыIэ тшIоигъу.
Якъуаджэхэм афэзэуагъэхэр
Хэгъэгум идзэ ухэтэу укъызыщыхъу­гъэ къуаджэр, псэупIэр шъхьафит пшIыжьы зыхъукIэ, гум ихъыкIырэр сыдэущтэу къэпIотэщта?
Тэхъутэмыкъое районыр Хэгъэгу зэошхом зэрэхэлэжьагъэм фэгъэхьы­гъэу Р. Шъаом къытхыгъэм, А. Гречко итхылъэу Кавказ ехьылIэгъэ заом, нэмыкI­хэм уяджэзэ, зэгъэпшэнхэр ошIых.
1943-рэ илъэсым, мэзаем и 12-м, я 55-рэ гвардейскэ шхончэо дивизием, командирыр генерал-майорэу Аршинцевыр, я 32-рэ гвардейскэ шхончэо дивизием, командирыр генерал-майор Тихоновыр, къутырхэу Суповскэр, Новый Садыр шъхьафит ашIыжьыгъэх. Я 55-рэ дивизием идзэкIолIэу Александр Тепловыр пыйхэм язэуагъ, ар Новый Садым щапIугъ.
Тэхъутэмыкъуае шъхьафит зышIыжьыгъэхэм ахэтыгъ Дыды Асыет. Ящагу ар дэхьажьызэ, ятэу Пэзандэ къылъэгъугъ. Пэзандэ гушIом хэтэу нэпсыр къехыщтыгъ. Зэрэгъырэр ыпхъу римыгъэлъэгъу шIоигъоу унэм тым зыщигъэбы­лъыгъ. Пэзандэ зигъэрэхьати, сыхьат заулэкIэ зэо гъогум техьажьыщт ипшъашъэ гущыIэгъу фэхъугъ.
Асыет Кавказ щыригъажьи, изэо гъогухэр Чехословакием нэсыгъэх.
1943-рэ илъэсым, мэзаем и 12-м, Козэт шъхьафит зышIыжьыгъэ тидзэ­кIолIхэм ягъусагъ Мэхъош Шыхьам. Икъуаджэ къызыдэхьажьым, игушIуагъо дзэкIолIхэм къыдагощыгъ.
Я 83-рэ къушъхьэ-шхончэо дивизием, командирыр А. Лучинскэр, гвардейскэ шхончэо дивизием, командирыр М. Тихоновыр, псэупIэу Инэм шъхьафит ашIыжьзэ, Алексей Черник ядэжь кIожьынэу фитыныгъэ ратыгъ. ДзэкIолIым иIахьылхэр а уахътэм еджапIэм щыпсэущтыгъэх.
А. Черник еджапIэм нэмысызэ, пыйхэм аIуупIагъ. КъызэкIэмыкIоу апэуцужьи, гъэры ышIыгъэх. ЛIыгъэ зэрэзэрихьагъэм фэшI командирхэр къыщытхъугъэх, тын къыфагъэшъошагъ.
Дзэ къулыкъум щызэлъашIэу А. А. Гречко «Битва за Кавказ» зыфиIорэ тхылъым къызэрэщитхыгъэу, Краснодар пэгъунэгъу псэупIэу Щынджые зэо хьылъэхэр щыкIуагъэх.
Къуаджэр зыщыпсэурэ чIыпIэр, географиеу ащ иIэр фашистхэм къыдалъы­тэхи, пытапIэхэр, зэуапIэхэр щагъэпсыгъагъэх.
Щылэ мазэм тидзэхэр Щынджые къыдэхьажьынхэу фежьагъэх, ау къа­дэхъугъэп.
ЗэкIэкIожьыгъэх
Щынджые дэжь щыкIогъэ заом хэлэжьагъ къуаджэм щыщэу Бэгугъэ Айдэмыркъан. Мэзаем и 11-м фашистхэр къуаджэм дафыжьыгъэх. Я 10-рэ гвардейскэ шхончэо корпусым, командирыр генерал-майор В. В. Глаголев, лIыгъэ зэрихьагъ.
Къуаджэм тидзэхэр къыдэхьажьыхэу, фашистхэр икIэрыкIэу апэкIэ къилъыхэу, тидзэхэр зэкIэкIожьынхэ фаеу заулэрэ къыхэкIыгъ. Заом унэхэр щыстыщты­гъэх, цIыфхэр щыфэхыщтыгъэх.
Псыхъом къызекIыхэм
Бэгугъэ Айдэмыркъан къызэриIотэжьыгъэу, Къыблэ-КъохьапIэм тидзэхэр къи­кIыхи, псыхъоу Унэубатэ къекIугъэх. Псым къызекIыхэм, къуаджэм тидзэ­кIолIхэр къыдахьэхэу фежьагъэх. Фашистхэм япытапIэхэр къабгынэхэзэ, ашъхьэ зэрэхахыжьыщтым егупшысэхэ хъугъэх.
Заом ыуж Бэгугъэ Айдэмыркъан Щынджые почтэм ипащэу илъэсыбэрэ Iоф ышIагъ.
Пэнэхэс, Псэйтыку, Афыпсыпэ…
1943-рэ илъэсым, мэзаем и 15-м, я 353-рэ шхончэо дивизием, командирыр генерал-майор Ф. С. Колчук, Пэнэхэс шъхьафит ышIыжьыгъ.
Афыпсыпэ фэгъэхьыгъэ заохэр мэфэ заулэрэ кIуагъэх. Я 395-рэ шхончэо дивизием, командирыр полковникэу С. У. Рахимовыр, Псэйтыку шъхьафит ышIыжьыгъ.1943-рэ илъэсым, мэзаем и 18-м, мафэм сыхьатыр 2-м къуаджэр мамырэу зэрэпсэущтыр дзэкIолIхэм къаIуагъ, цIыфхэм афэгушIуагъэх. Афыпсыпэ мэзаем и 18-м, пчэдыжьым сыхьатыр 7-м шъхьафит зэрэхъужьыгъэри лэжьакIохэм ашIэщтыгъ. Адыгеир мамыр щыIакIэм игъогу техьажьыгъ.
Саугъэтхэр «къэгущыIэх», тядэIу
Хэгъэгу зэошхом лIыхъужъэу щыфэхыгъэхэм ясаугъэтхэр Мыекъуапэ, район гупчэхэм, къуаджэхэм адэтых. Саугъэт­хэр мыжъом, гъучIым, нэмыкI пкъыгъо­хэм ахэшIыкIыгъэхэми, псэ апытым фэдэу уяплъы, уадэгущыIэ пшIоигъоу тарихъым инэкIубгъохэм гукIэ зафэогъа­зэ. ДзэкIолIхэм язэкъош къэхалъэхэри гум къегущыIыкIых.

Тэхъутэмыкъуае — дзэкIолI 379-рэ, Щынджые — 323-рэ, Инэм — 65-рэ ащагъэтIылъыжьыгъ. Ахэр урысых, адыгэх, грузиных, къэндзалых… Адыгеир шъхьафит зашIыжьым ыуж тидзэкIолIхэр Берлин екIурэ гъогум техьагъэх, ТекIоныгъэм фэбэнагъэх.

Ны тхьапша?
ЗикIалэ заом хэкIодагъэхэр ны тхьапша зэрэхъухэрэр? Шъузабэу къэнагъэр сыд фэдиза? Апэрэ шIулъэгъур зымыхъожьы зышIоигъо пшъэшъэ тхьапша япсэлъыхъохэм яжагъэхэр, ау аIукIэжьынхэ зымылъэкIыгъэхэр? Ныбджэгъу тхьапша заом зэшIуигъэкIодыгъэр?
Тыфаеп тэ заом имашIо. Тыгъэу къепсырэм инэбзыйхэр къытфэрэшIэтых, огур, чIыгур мамырэу щэрэтых. Бзыу­хэм яджэрпэджэжь орэд тедэIущт, кIэлэцIыкIу щхы макъэхэм тхьакIумэр агъэ­шIощт. ЛIыхъужъхэм шъхьащэ афэтшIыщт.
ЕмтIылъ Нурбый.