Ижъуагъо кIосэщтэп

Къэралыгъо чыжьэу Америкэм тилъэпкъэгъу лъапIэу Нат­хъо Къадыр ыпсэ щыхэкIыгъэми, а зы сыхьатым къэ­бар гомыIур Адыгеим къылъыIэсыгъ. Зэрэлъэпкъэу ащ фэ­шъы­гъуагъ, ишъхьэгъусэу Суад фэтхьаусыхагъ.

Щылэ мазэм и 6-м илъэс 94-рэм ыныбжь итэу къалэу Нью-Йорк и Манхэттен хьаблэ хэсыгъэ Натхъо Исхьакъ ыкъоу Къадыр идунай ыхъожьыгъ, иунэ ыпсэ щыхэкIыгъ. Мэшэлахьэу «жъы­шъхьэ маф» зыфаIорэ лъэхъаным нэсыгъ, гъэшIэ дахэ къыгъэшIагъ, иакъыл иеу, ыпкъ итэу иаужырэ жьыкъэщэгъу нэс псэугъэ. Хэгъэгум къихьан амал зэригъотэу чIыгу гупсэм ылъапэ къыримыдзэу Къадыр зы гъэ блигъэкIыгъэп. Аужырэ илъэситIум ипсауныгъэ къыфимыдэу къэкIуагъэп нахь, илъэс 91-рэ ыныбжьэуи ишъхьэгъусэу Суад игъусэу Адыгеим къэкIогъагъ. ТхакIо, драматург, шIушIакIо. Ары Къадыр зэкIэми зэрашIэрэр. Сэри ары зэрэсшIэщтыгъэр. Адыгеим къызыкIокIэ слъэгъущтыгъэ, сыдэгущыIэщтыгъэ. Ау нахь благъэу Къадыри Суади зысшIагъэхэр телепроектэу «Адыгэм идунай» тесхынэу Америкэм сызэкIор ары. Ар зыхъугъагъэр 2011-рэ илъэсыр ары. Ащ къыщыублагъэу Натхъо зэшъхьэгъусэхэм зэпхыныгъэ пытэ адысиIэ хъугъагъэ, телефонкIэ бэрэ садэгущыIэщтыгъэ. Къадыр ытхы­хэрэр, къыхэзгъэщын, икъэлэмыпэ ащ иаужырэ мафэ нэси ыгъэуцугъэп, къыс­фиIуатэщтыгъэ. ГущыIэм пае, аужырэ зэдэгущыIэгъоу дысиIагъэм, ар зыхъугъагъэр Къадыр дунаим ехыным тхьамэфитIу къыпэу ары, «Хъут Щамсудинэ адыгэ фольклорым, IорыIуатэхэм афэгъэхьыгъэ тхылъэу къыдигъэкIыгъэр инджылызыбзэм ислъхьагъ, тедзапIэм згъэхьыгъэ къыдагъэкIынэу» къыщыси­Iогъагъ. Тиаужырэ зэдэгущыIэгъу джыри къыфэзгъэзэжьыщт, Натхъо Къадыр осыетхэр къытфишIырэм фэдэу къэгущыIагъ ащыгъум. ИлъэсипшIыкIэ узэ­кIэ­Iэбэжьымэ Америкэм сызэкIом, тизэIу­кIэгъоу сыгу къинагъэмкIэ джы гъэзет­еджэхэм сыкъыжъудэгуащэ сшIоигъу.

Америкэм тызэрэкIуагъэр зэхэзы­хыгъэ пстэуми зэфэдэу зы упчIэ ащыгъум къытатыгъагъ — Натхъо Къадыр шъуIукIагъа? ЕтIани Адыгэ хэкум ис закъохэр арэп ащ къыкIэупчIэгъагъэр, IэкIыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ тилъэпкъэ­гъухэри мы къэбарым ыгъэгумэкIы­гъагъэх. НэмыкIэуи хъун ылъэкIыщтэп. Ду­наим тет адыгэхэр пштэмэ, ахэтых зэкIэми зэфэдэу зэлъашIэхэу, цIэрыIохэу, яшIушIагъэ гъунэ имыIэу цIыфхэр. Ахэр зырызэу къэппчъышъущтых. Натхъо Къа­дыр а сатыр кIэкIым хэт. Адыгэ лъэпкъым ихъишъэ угъоякIоу, тхакIоу, Нью-Джерси Адыгэ Хасэр щызэхэщэ­гъэным икIэщакIоу Натхъо Къадыр ты­IумыкIэу хъуна? Апшъэрэ пшъэрылъыгъ ащ зэдэгущыIэгъу дытеттхэныр. КъэсэшIэжьы зыхэс хьаблэм тызытехьэм, ошъогум кIаорэ унэхэр къат 50-у зэтетхэу къызэрэтпэгъокIыгъагъэхэр. Манхэттен изы урам цIэрыIоу Мэдисонавеню Натхъохэм яунэ тет. ЧIэхьагъу Iупэм къехыгъэу, нэгушIоу, къытфэчэфэу, «шъуе­благъ» гущыIэр ишIуфэсэу Натхъо Суад къытпэгъокIыгъагъ. Хьазырэу ащыгъуми ащ ыныбжь хэкIотагъэу щытыгъ, ау ипсынкIагъэ, игубзыгъагъэ згъэшIагъоу къыхэзгъэщыгъагъ. квадратнэ метрэ 60 хъущтыгъэ тызэрыхьэгъэ унэр. ТхылъеджапIэм фэдэу, тыдэкIэ уплъэми тхылъхэр плъэгъоу щытыгъ. ТхакIом иунэ шъыпкъагъ.

Натхъо Къадыр игущыIэ къызэриублэ­гъэ дэдэу къэсэтхыжьы, къытиIо­гъагъэхэр ащыгъум непэ фэдэу сыгу къэкIыжьых. Хэкум ыгу щыIэзэ, фалIэзэ къэзыхьыгъэ лIым апэ къыддигощыгъэр игумэкI.

Натхъо Къадыр: «Илъэс пчъагъэ­рэ хэкум сыкъихьан сыфимытэу къэсхьыгъ. IэкIыбым икIыжьхэрэр пыим рагъапшэу зэрэщытыгъэр сшъхьэ­кIэ сыушэтыгъэ. Ау сигугъэ зыкIи чIэсынагъэп — хэкум сыкIон слъэкIынэу, ащ къикIыхэрэри схьэкIэшъунхэу зэрэхъущтым сицыхьэ те­лъыгъ. ШIошъхъуныгъэм сапэ къикIыгъэ къиныр зэкIэ сигъэщэчыгъ».

Натхъо Къадыр 1927-рэ илъэсым ЦIэмэз пэмычыжьэу щытыгъэ адыгэ къуаджэу Хьатрамтыку къыщыхъугъ. Илъэсищ ыныбжьэу ятэу Исхьакъ, янэу Гощмафэ, ышхэу Наджыб, Къымчэрый, Салехь ыкIи икъоджэгъу нэбгырэ 240-рэ игъусэу Пшызэ шъолъыр къэкощыгъэх. Ар зыхъугъэр колхоз гъэпсыным изэман. КъушъхьэчIэс адыгэхэр коллективизацием хэлэжьэнхэу Совет хабзэм унашъо ышIыгъагъ. КъыздэкIуагъэхэ къуаджэм цIэу фаусыгъагъэр Натыхъуай. «Чэми чэти тиIагъэр зэкIэ колхозым етты­гъагъ, — къинэу ащэчыгъэр щыгъупшэщтыгъэп Къадыр. — Хабзэм етIупщыгъэу ащыгъум фэлэжьагъэх. Ау сыд фэдиз лэ­жьыгъэ бэгъуагъэ къахьыгъэми, мэлакIэ лIэщтыгъэх». Янэрэ ятэрэ ялъфыгъэхэм арагъэшхыщтыр зэрамыгъотыщтыгъэр къыIуатэ зэхъум, нэку-нэпсы Къадыр къэхъущтыгъэ. Хэгъэгу зэошхор къызежьэм илъэс 14 ащ ыныбжьыгъ. Дзэм дащынэу бэрэ къенэцIыгъэх, янэу Гощмафэ кIэупчIакIохэм ыкъо ашIуигъэбы­лъыщтыгъэ. Къызрагъэзыпэм, ышъхьэ къуаджэм дыригъэхыгъагъ — Афыпсыпэ дэсыгъэ ытыщхэм адэжь ыгъэкIуагъ.

Натхъо Къадыр: «Заом игъоу, улъэсрыкIоу уежьэкIэ шIу уапэ къи­кIына? ЕгъашIэм зэхэсымыхыгъэу «беженцы» зыфаIорэ куп гъэшIэгъон сыхэфагъ. Джаущтэу хэгъэгум сы­къи­кIыгъ. ЗэкIа­кIорэ нэмыцхэм зыдыращырэ къэзэкъхэм сахэтэу Европэм сынэсыгъ. Герма­нием, Италием ­илъэс заулэрэ сащы­псэугъ. Иорданиеми зы зэманрэ си­сыгъ».

1956-рэ илъэсым Натхъо Къадыр Америкэм кощыгъагъэ ыкIи иаужырэ мафэ нэс ащ щыпсэугъ.

Нартхэр. Адыгэ таурыхъхэр. Черкес хъишъэр. ЗигъашIэ нэмыкI чIыналъэ щыIэ хэгъэгу чыжьэм щызгъэкIогъэ Натхъо Къадыр къызхэкIыгъэ лъапсэр ыушэтыным пылъыгъ. Адыгэм итарихъ зыдэт тхылъ пчъагъ зэригъэуIугъэр. Ежьым ытхыгъэхэри хъарзынэщым хэлъых. Пьесэхэр, романхэр, рассказхэр — зэкIэмкIи тхылъипшI ащ къыдигъэ­кIыгъ. Апшъэрэ гъэсэныгъэ ыгъоти, ли­тературэм иамалхэр къызызIэкIегъа­хьэм, Къадыр Америкэм типографие къыщызэIуихыгъагъ. 1978-рэ илъэсым «Адыгэ жъуагъу» ыIоу журнал къыди­гъэкIэу ыублагъ.

Натхъо Къадыр: «АпэрэмкIэ сэ сызфэягъэр адыгэ лъэпкъым икъэбар мы къэралыгъом щыпсэухэрэм ашIэнэу ары. ЯтIонэрэмкIэ, хэгъэгу пчъагъэхэм арыс адыгэ тхакIохэм яIофшIагъэхэр журналым къыщыхэтыутызэ тшIынэу ары. Ау а гухэлъыр зэшIохыгъуае хъугъэ. Ащыгъум интернет щыIагъэп, тхьапэхэр къэрал гъунапкъэхэм атекIуадэщтыгъэх.»

Журналыр Къадыр илъэситIо къыдигъэкIыгъ. Ащ къихьащт къэбархэр зэригъэуIун ымылъэкIэу Iофыр зэпыугъ. КъыкIэлъыкIорэ гукъэкIэу Къадыр зыфежьэгъагъэр лъэпкъ тарихъым фэгъэ­хьыгъэ тхылъ къыдэгъэкIыгъэныр ары. Тарихъ шIэныгъэлэжьэу хэкуми, IэкIыб къэралыгъохэми ащылажьэхэрэм аушэтыгъэр зэфихьысыгъ ыкIи «Черкесхэм ятарихъ» зыфиIорэ тхылъыр инджылызыбзэкIэ къыдигъэкIыгъ. Америкэм щы­псэурэ адыгэхэм якъэбар ежьым къызэ­ришIэжьэу зэхиугъоежьыгъ. Хэсэ пчъа­гъэу а къэралыгъом щызэхащэгъагъэхэм зы тарихъ нэкIубгъо къакIэныгъэп.

Натхъо Къадыр сыд фэдэ IофкIи апэрэ IэпыIэгъоу иIагъэр ишъхьэгъус. Натхъо Суад Иорданием къыщыхъугъ. 1981-рэ илъэсым хьакIакIо Нью-Йорк къэкIуагъэу Къадыррэ аррэ нэIуасэ зэфэхъугъагъэх, мазэ тешIагъэу къэзэрэщагъэх.

Натхъо Суад: «ЗэкIэ тшIэрэр зыфатшIэрэр ныбжьыкIэхэр ары. Ахэр адыгэ шэн-хабзэхэр ахэлъэу къэтэ­джынхэр анахь гугъэ нэфэу егъашIэми зыдэ­тIыгъ».

Натхъо Къадыр Нью-Джерси и ШIушIэ Черкес Хасэ плIэгъогогъурэ ха­дзыжьызэ илъэс 12 тхьаматэу тетыгъ. А уахътэр ары Хасэр цIыф зэIукIапIэу зыхъугъэри. Лъэпкъ IофхэмкIэ хахъо зишIыгъэ зэман. Адыгэ мафэхэр илъэс къэс зэхащэнхэм Къадыр кIэщакIо фэ­хъугъагъ. Джы къызнэсыгъэми а хэбзэ шIагъор чIанагъэп.

Лъэпкъым фэлэжьэнхэм Къадыри Суади фэхьазыр зэпытхэу илъэс тIо­кIитIур къызэдагъэшIагъ. Аныбжь хэ­кIотагъэми, Натхъо зэшъхьэгъусэхэр Адыгэ Хасэм тхьамафэм зэ-тIо мыкIохэу хъущтыгъэп. Нью-Йорк укъикIэу Нью-Джерси унэсыфэ зы сыхьатрэ ныкъорэ ехьы. ЗэкIэми зэрашIэуи, Адыгэ хэку гъогуми текIыгъэхэп. Натхъо Къадыр Адыгэ Республикэм щагъэлъапIэу, уасэ щыфашIэу къылъэгъужьыгъ. Ытхыгъэ пьесэу «Мэдэя» Лъэпкъ театрэм зегъэуцум, иIофшIагъэ уасэу фашIыгъэр къагъэлъагъоу «Адыгеим ищытхъузехь» зыфиIорэ цIэ лъапIэр Натхъо Къадыр фагъэшъошагъ. Сщыгъупшэщтэп, бгъэ­хьалъхьэр лъэшэу ашIолъапIэу Суад дэгуIэзэ, «уимедаль къыхэсэгъалъхьэба» ыIозэ, шъхьэгъусэм къылэжьыгъэ уасэр нэпэеплъэу къызэрэтфашIыгъагъэр.

Чэщ-зымафэ Натхъохэм адэжь тыщыIагъэти, анахь хьэкIэ лъапIэм зэрэфыщытыщтхэу къытпэгъокIыгъэх. Джа унэ цIыкIум сэри, сиIофшIэгъу операторэу Александр Никановри тифагъ, гуфабэу тыщахьэкIагъ, шIухьафтын папкIэуи «шъушIэрэ мэхьэнэ Iофым пае» аIуи доллар мин къытатыгъагъ. Нэужым Нью-Джерси адыгэхэм къызэрэтаIуагъэмкIэ, яунэ зыгорэ имысэу хъурэп. Хэкум е нэмыкI къэралыгъо къикIрэ адыгэхэр зэкIэ Натхъо Къадыр дэжь екIуалIэх. Зы мази, зы илъэси исыгъэхэр ахэтых.

Аужырэ илъэситIум Къадыр ипсауныгъэ зэкIэкIуагъэу щытыгъ. Тыгъэ­гъазэм и 27-м, дунаим ехыжьыным мэфэ 13 къыпэу, сыздэгущыIэм, рассказхэм шIогъэшIэгъонэу зэряджагъэр къыIогъагъ.

Натхъо Къадыр: «Тилъэпкъ итэкъу­хьагъ, къытэбэкIырэ хымэ хабзэр бзыу­цыфым псыр зэрэришъурэм фэдэу зы­хэтэщэ. Сыд къырыкIощтыр тилъэпкъ? Мы упчIэр зы анахь Iоф джырэкIэ. Хабзэр зэкIэ зыхэлъыр бзэр ары. ГущыIакIэ ашIэжьырэп тиныбжьыкIэхэм. Мардж хъужьын, сиадыгэ лъапIэхэр, шъукъызкIэIэжь. Тисабый дышъэхэр адыгэ цIыфэу мы дунаим къытетэжъугъэгъанэх. Мылъку ищыкIагъэмэ, бзэ зэгъэшIэным, хэбзэ зехьанымкIэ Дунэе адыгэ фонд зэхэтэжъугъащ. СэшIэ, мы гу­пшысэр бэмэ къырахьакIы, игъо къэ­сыгъ гъэцэ­кIэгъэнэу».

Джащ фэдэ осыет Натхъо Къадыр къытфишIыжьыгъ. Сэгугъэ зэхэтшIыкIынэу, къыдгурыIонэу, тыкъызкIэIэ­жьынэу.

Щылэ мазэм и 8-м тинахьыжъ гъэшIуагъэу, тхьаматэу, тхакIоу, шIушIакIоу Натхъо Къадыр иаужырэ гъогу агъэ­кIотэжьыгъ. Нью-Джерси штатым икъа-
лэу Уэйн дэт ШIушIэ Адыгэ Хасэм хэт мэщытым иджыназ щыкIуагъ. Нью-Йорк пэмычыжьэу, Нью-Джерси хэхьэрэ къэ­лэ цIыкIоу Парамус дэт къэхалъэу Джордж Вашингтон ыцIэ зыхьырэм щычIалъхьажьыгъ. ИгъашIэ зэпыугъэми, Натхъо Къадыр ижъуагъоу къэблагъэр кIосэщтэп, лъэпкъ шIэжьым хэмыкIынэу ащ ыцIэ къыхэнэщт.

ТIэшъу Светлан.
Адыгэ Республикэм изаслуженнэ журналист.