ЩэрэI елкэр дунаир ыгъэдахэу

Илъэс 30 — 40 фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ сабый IыгъыпIэу, еджапIэу, культурэм иунэу е Iоф­шIапIэу къуаджэхэм, къутырхэм адэтхэм ИлъэсыкIэр ащагъэмэфэкIыным пае елкэхэр мэзым къыращыщтыгъэх. Ахэм етIани унагъохэм агъэуцухэрэр ахэхъожьыхэти, гектар мин пчъагъэ раупкIынэу хъущтыгъ. Арэу щытми, а лъэхъаным сабыйхэр зэрагъэгушIощтхэм нахь ыгъэгумэкIыщтыгъэх.

Мэзпэсым шоферым наряд тхьапэхэр зыретыжьыхэм ыуж, тэри елкэ цIыкIу зырыз горэ къитыупкIынэу Iизын къыIытхи тыхэхьагъ. Нэрэ-Iэрэ азыфагу елкащэ къэкIогъэ машинэу зэуж къиуцуагъэхэм ацыпэ умылъэгъужьэу кIыхьэ къэхъугъ. Мэзпэсхэм агъэхьазырыгъэ елкэу базэм дэлъыгъэхэр псынкIэу аухи, джыри къагъэхьазырынэу мэзыр изыупкIырэ бригадэхэр хагъэхьагъэх.

Бэрэ пэмылъэу бензин пхъэххэм лъэпсэнчъэ ашIырэ елкэхэм ягырз макъэ мэзым къыхэтэджагъ. Ахэм адакIоу машIом патэкъожьрэ къутэмэ пыупкIа­фэхэм яшIуи макъэрэ чъыгышхоу ра­хыкIыхэрэм нахь ныбжьыкIэу ацIыцIыхэрэм япцIымэмэ макъэрэ къыдэоягъэх. Мэзым а гъыбзэм зэхапшIэу зыригъэутIыIугъ…

КIымэфэ мэзым итеплъэ дахи, илъэгъо бгъузи гум зафещэи. Итынч дэIуакIи, ижьы къэщакIи сабый пшысэхэр къагъэу­щыжьы. Акъылыр бгъэплъэхъоу ащ уащышэсмэ ти Мэзыгуащи ащыплъэгъущт, НэгъучIыцэ ныоми ыцэхэр ылъэу чъыгыжъ къогъум зэ къоплъэгъощт. Пчэдыжь нэфылъым адыгэ лIыжъхэм лэучэцI сакъхэм мэкъур аратэу гъэхъунэ бгъузэми уащыIукIэщт. ЧъыIэм ыхъэгъэ сэхъы Iуда­нэкIэ къури, къутами, пытэу зэрипхыхэу ЛIыжъы ЩтыргъукIым урихьылIэщт. Ос джэдыгур зэрищэкIыни, къушъхьэтхы дысым зыригъэкъуни, Мэзытхьэ татэм кIыхьэ зыригъэшIызэ, пэсэрэ тхыдэхэр къыпфиIотэщт.

Адыгэ лъэпкъым иохътэ хьылъэхэм гуIэным хэтэу тэпы заулэу пфаухъумагъэр уянэжъ яжьэм къыпихыжьыщт, уигъэ­фэбэнэу машIо пфишIыщт. ГушIом зэрихьэу, пIапэ кIэхъопсэу къушъхьэпсэу хъушIэрэм инэпкъы тетэу Псыгуащэ ыпхъуи Iэ къыпфишIыщт. ШIулъэгъу машIом зэкIигъэблагъэу анахь тхы дысым тетэу зиплъыхьэу о Сэтэнаий мыщ щыплъэ­гъущт… ОшIэ-дэмышIэу мазэр губжыгъэу пщэ Iужъу куухэр IуигъэзыкIынхэшъ, чэщ тыгъуакIохэр пIэ къырилъхьащт. Нэгъэу­пIэпIэгъукIэ къушъхьэтх къогъум къыкъо­лъэтыни ос хъот фыртынэм узэридзэщт, бэри пэмылъэу лъэшэу уцуагъэу моу къушъхьэлъапэм алрэгъу фыжьэу зыриубгъощт. Гукъабзэ зиIэу гукIэгъу зыхэлъым ыпкъи, ынапи игугъэ шъэфхэри къабзэ зэрэхъухэу, джэныкъо машIор амыгъэкIуа­сэу плъэгъущт тянэжъхэр кушъэм кIэ­рысхэу. Кавказ шъолъырыр техэкIо купхэмкIэ зэрэхъопсагъор, шыкур зимыIэхэмкIэ зэрэнэцIагъор жъогъо зэшиблымэ къыпфаIотэщт. Адыгэ лъэпкъым ичIыгу пае лъэу ыгъэчъагъэм Кавказ къушъхьэтххэр ыуплъыжьыгъ…

ЛIэшэгъухэр чъагъэх. Акъылыр ем текIо. Гъэбэжъу ощхыхэм адыгэ чIыгур джы агъэшъокIы, алрэгъу шхъуантIэкIэ ар афэпэжьы. Къэтылэжьыгъа!? Хьауми Тхьэшхом шIу тилъэгъугъа? Къушъхьэтх тешъуи, бгы дыс папцIи, мэзи, къушъхьэпси, джэнэт къуапэу Тхьэм къышIыгъэр, адыгэ лъэпкъымкIэ къитипэсыгъ. Ыгу къытэгъугъа!? Мурад горэ къытфыриIа? Сыд гугъапIа ащ къытипхыгъэр!?

Гупшысэ орхэм сыкъамытIупщэу джэ­уап сылъыхъузэ мэзым чыжьэу тыхэхьагъ. УкIуатэ къэси зым зыр нахь дахэу, гуахьэу ищыгъэхэу, ос сэе фыжьыр къяубгъохыгъэу зы елкэ кIыбым адрэр къыкъокIы. Лъэкурэу тапэ къифагъэр къитыупкIынэу тылъыIэбагъ. Елкэм зипхъуати, зытIэкIиути сэе фыжьыбзэр зытыридзыгъ.

— КъарыукIэ, сэшIэ, шъо, цIыфхэр, шъулъэш, лъэпсэнчъэ шъушIырэр гъунэнчъ, шъушIошъ жъугъэхъу сэ къышъосшIэщтыр. Ибэу, псэнчъэ кIэракIэу, къысщыгушIукIхэу бэрэ шъуапашхьэ сышъуфитыщтэп. Сыд шъуилъэшыгъэми спсэ шъо шъуфитэп! ШъукъыскIэнэцIызэ спсэ хэсхыжьыщт! — елкэ лъэкурэм пытагъэ хэлъэу, пагэу къытфидзи, осыр зыщы­жъурэ нэпIэ IужъуитIур ридзихыжьыгъ.

Сабый купэу тыкъызыфэкIуагъэхэм ягушIокIэщтым мыщ тыкъищагъ. Лъэпсэнчъэ тшIынэу тызыкIэрытым Iуагъэу ышIыгъэм тыгу къыуIагъ. ТшIэщтыр тымышIэу, гъогоу хэтхыщтыр къэтымыгъотэу бэрэ нэбгыритIум тызэдэуагъ… Джэныкъо машIом итэпышэсхэм тэ къытаIуагъэр лъагъо тфэхъугъ …

Бензин пхъэххэми, обзэгъу лъыгъэхэми бэшIагъэу амакъэ тынчыжьыгъагъ лъэшэу тыуцуагъэу тимашинэ тыкъызекIужьым. Лъапсэр зэрэпытэу шэкIо шъэжъыемкIэ къычIэтIыкIыгъэ елкэр машинэм къислъхьи тыкъэкIожьыгъ.

Щагум зыдэдгъэтIысхьагъэр илъэс 40-м ехъужьыгъэшъ, типхъорэлъфхэми, хьаблэм тес кIэлэцIыкIухэми ягуапэу агъэкIэракIэ. Ар слъэгъу къэс илъэсыкIэм ипэгъокIэу елкэу тикъэралыгъо щыраупкIырэр зэрэ-бэр сшъхьэ къехьэ.

Джы шыкур! Аужырэ илъэсхэм тиреспубликэ икъэлэ гупчэ IэшIыгъэ елкэ дахэкIэ агъэкIэракIэ. ЦIыкIуи, ини, рес­публикэм ихьакIэхэми ар лъэшэу ялъапI. НэмыкI къалэхэми Мыекъуапэ щысэ тырахынэу тэгугъэ.

КЪЭЗЭНЭ Юсыф.