Тыгъэнэбзый

Си Адыгей

Тигупсэ Адыгеир кIэракI ыкIи бай. Икъушъхьэ лъагэхэр, ипсыхъо чъэрхэр, имэз бырабэхэр, игубгъо бэгъуагъэхэр нэм зэрэфэплъых.

Ти Адыгей игъунапкъэхэр темырымкIэ псыхъохэу Пшызэрэ Лабэрэ акIоцIырэкIы, къохьапIэмкIэ ыкIи къыблэмкIэ Шытхьалэ, Апшеронскэ ыкIи Лабинскэ районхэм къауцухьэ.

Адыгеир автоном хэку мэхьанэр иIэу бэдзэогъум и 27-м, 1922-рэ илъэсым зэхащэгъагъ ыкIи шэкIогъум и 27-м, 1990-рэ илъэсым нэс Краснодар краим хахьэщтыгъ. РСФСР-м инароднэ депутатхэм яя II-рэ зэфэс РСФСР-м икъэралыгъо суверенитет и Декларацие елъытыгъэу (диштэу) политическэ ыкIи экономическэ процессхэм зягъэушху­гъэнхэмкIэ, республикэм щыхъухэрэм РСФСР-м и Конституцие истатьяхэу 71-м, 82-м ыкIи 84-м зэхъокIыныгъэхэр афишIыгъагъ. Ащ къыхэкIэу УрысыемкIэ автоном хэкухэр краим къыхащыжьыгъэх ыкIи РСФСР-м игъэIорышIапIэ икъэралыгъо хэбзэ органхэм занкIэу аратыгъэх, Федерацием исубъектхэу ашъхьэ фэлэжьэжьхэ хъугъэ.

Гъэтхапэм и 24-м, 1992-рэ илъэсым хэкум цIэ кIэу фашIыгъ — Адыгэ Респуб­ликэр.

Тиреспубликэ площадэу ыубытырэр квадрат километрэ 7800-рэ мэхъу. Ащ цIыфэу щыпсэурэм ипчъагъэ мин 460-рэ Iэпэ-цыпэм лъыкIэхьэ. Къалэхэм адэсхэр мин 230-м ехъу, адрэхэр мэкъумэщ псэупIэхэм адэсых.

Республикэр райониблэу зэхэт: Джэджэ районыр (нэбгырэ мин 33-рэ фэдиз щэпсэу), Красногвардейскэр (мин 30,6-рэ), Мыекъуапэр (мин 57,5-рэ), Шэуджэныр (мин 17,5-рэ), Тэхъутэмыкъуаер (нэбгырэ мин 65,3-рэ), Теуцожьыр (мин 21,4-рэ), Кощхьаблэр (нэбгырэ мин 29,8-рэ).

Адыгеим къэлитIу ит: республикэм игупчэр Мыекъуапэ, нэбгырэ мини 157-рэ фэдиз щэпсэу, республикэм епхы­гъэу — Адыгэкъалэ (нэбгырэ мин 19-м ехъу дэс).

Фыщт ыкIи Ошъутен яхъишъ

Зэгорэм, охътэ блэкIыгъэ чыжьэм, тичIыпIалъэ зэгурыIо-зэрэлъытэу Фыщтрэ Ошъу­тенэрэ щыпсэущтыгъэх. А лъэ­хъанэм Ошъутен пщы гукIэгъу­шIагъ. ЦIыф тхьамыкIэхэм сыдигъуи ишIуагъэ зэраригъэкIырэр оркъхэм къякIугъэп, тебанэхи зэрапхъуагъ, ишъхьэгъуси аукIыгъ. Ошъутен джащыгъум ышъхьэ рихьыжьэжьыгъ, ипшъэ­шъэ цIыкIу игъусэу къушъхьэм екIужьыгъ. Ащ кIыгъоу, ыуж итэу, иныбджэгъу фэдэу Фыщт ишъао игъусэу къушъхьэм хэхьажьыгъ.

Ошъутен ыпхъоу Гъозэрыплъэ­рэ Фыщт икIалэу НэгъойцIыкIурэ шIу зэрэлъэгъугъэх. ПIалъэ зэфашIи, джэгур зыщыIэщтыри агъэнэфэгъагъ, ау пщы жъалымым Гъозэрыплъэ ныбжьыкIэ дахэр ежь шъузкIэ ыштэнэу фежьагъ. Пшъашъэм ятэу Ошъу­тен ащ къезэгъыгъэп, джащыгъум, пщы жъалымыр заокIэ ащ екIугъ. КIуачIэхэр зэфэдагъэхэп. Фыщт ыкIи икIалэ аукIыгъагъ, Ошъутен хьадэгъущэр тефэ­гъагъ. Гъозэрыплъэ ятэ IэпыIэгъу фэхъумэ шIоигъоу гуIагъэ, ау пыйхэр къыкIахьэщтыгъэх. Ащ дэжьым пшъашъэр Тхьэм гуIэжьэу елъэIугъ: «Тхьэм къушъ­хьэу тыкъегъан, пый жъа­лымым ыIэ тифэным ыпэу». ЗэриIуагъэу хъугъэ: нэбгыри 4-ри къушъхьэ хъугъэх. Ылъэгъурэр ыпшысыжьыгъ пщым… ТхьакIумэр ричэу шыблэ гъо­гъо-омакъэр къэIугъ…

Джы мы чIыпIэм шъолъыр гъунапкъэм иухъумакIохэм фэдэу, Фыщтрэ Ошъутенэрэ щытых, ахэм къакIэрытых НэгъойцIыкIурэ Гъозэрыплъэрэ.

ХьэдэгъэлIэ Аскэр

Адыгеим орэд фэсэIо

Лъэпкъы пшIыкIутIоу о узэхэт,
Нарт урябын о, хъишъэм уфэд.
Кавказ икушъэ укъихъухьагъ,
Хы шIуцIэ нашхъом ущапсыхьагъ.
Жъогъо ошъогур уишъхьагъырыт.

Ти Адыгееу, тихэку гупс,
Тыгъэр къыпфепсэу уапэ лъыкIуат!
О угу изэу, плъэпкъкIэ убагъоу,
Бын зэгурыIоу уапэ лъыкIуат!
Ти Адыгееу, тихэку кIас,
О, тянэ гупсэу, тпсэми хэтIагъ.

Бжыхьэм инэшанэхэр


Гъэтхапэм о сыгъашх, бжыхьэм сэр-сэрэу сышхэкIыжьыщт.
* * *
Iоныгъом гъэмафэр еухы, бжыхьэр къехьэ.
* * *
Чъэпыогъум шыблэр омэ, кIымафэр шъэбэщт, кIэкощт, ос телъыщтэп.
* * *
Бжыхьэр гъэмафэ хъужьырэп.
* * *
Бжыхьэ мафэм игумышIу блэ зызэблехъу: къещхы, къесы, къепщэ жьыр, зэкIэ епхъуатэ, етэкъу, къечъэбзэхы, кIелъэсыкIы — чъыIэ.
* * *
Бжыхьэ кIасэм аргъойхэр къэтаехэмэ, кIымафэр шъэбэщт.
* * *
Чъыгхэм пкIашъэхэр зэкIэ къапымытэкъужьыгъэхэу къапынагъэхэмэ — кIымафэр чъыIэщт.