Тхьэм Iэзэн Iофым къыфигъэхъугъагъ

«ЦIыфхэр аджалым къыIэпызыхыжьырэ докторкIэ» врач цIэрыIоу Хьапый Хъалидэ еджэщтыгъэх. Шапсыгъэ къоджэ цIыкIоу Тхьэгъапшъэ къыщыхъугъэ кIалэу нэбгырэ мин пчъагъэмэ ящыIэныгъэ къэзыгъэнэжьыгъэр Москва хэкум ианестезиолог-реаниматолог шъхьаIэу щытыгъ, опсэуфэ сэнэхьатэу хихыгъэм фэшъыпкъагъ.

— Хъалид шапсыгъэ интеллигенцием илIыкIо анахь дэгъухэм зэу ащыщыгъ, — къеIуатэ къуаджэу Тхьэгъапшъэ ина­хьыжъэу, тхакIоу, журналистэу КIакIыхъу Мэдин. — Арырэ сэрырэ тыкъызэдэтэджыгъ, зы класс тызэдисыгъ, тикъоджэ гупсэ тыпэIудзыгъэу тылажьэ зэхъуми тызэщыгъупшагъэп, тызэфытеощтыгъ. Хъалид зэлэгъухэм къахэщыщтыгъ, дэгъоу еджэщтыгъ. ИныбжьыкIэгъум къыщегъэжьагъэу врач сэнэхьатыр ыIэ къыригъэхьанэу тыриубытагъэти, игу­хэлъ къыдэхъунымкIэ фэлъэкIыщтыр зэкIэ ышIэщтыгъ.

Шапсыгъэ къуаджэу Тхьэгъапшъэ цIыф гъэсэгъабэ къыдэкIыгъ. Ахэм ащыщых юридическэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, Ростов дэт юридическэ академием иректорэу Шапсыгъ Дамир, Шъачэ инаучнэ-ушэтэкIо институтэу къэгъагъэхэм якъэгъэкIын пылъым инаучнэ IофышIэу, мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, Урысые Федерацием и Къэралыгъо шIухьафтын илауреатэу Тыу Мэджыдэ, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Хьапый Баулэт, общественнэ IофышIэ цIэрыIоу, тхакIоу, публицистэу ЛIыф Хъалид, композиторэу, орэдыIоу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ артистэу Хэшх Казбек, адыгэ культурэм и Гупчэ ПсышIуапэ щызэхэзыщагъэу, ансамблэу «Шапсыгъэм» ипэщагъэу, Пшызэ шъолъыррэ Адыгэ Республикэмрэ культурэмкIэ язаслуженнэ IофышIэу Хэшх Аслъан.

Хъалид 1962-рэ илъэсым Пшызэ медицинэ институтыр къыухи, 1970-рэ илъэсым нэс Свердловскэ исымэджэщэу N 1-м иврач-анестезиологэу, анестезиологиемкIэ отделением ипащэу Iоф ышIагъ. Кандидат диссертациери ащ щыпхыригъэкIыгъ. Гу-лъынтфэ хирургиемкIэ Московскэ институтэу А. Н. Бакулевым ыцIэкIэ щытым илъэси 10 инаучнэ IофышIэу щытыгъ, Лео Бокерия мыщ щыдэлэжьагъ. Доктор диссертациери мыщ къыщиухъумагъ, иотделениехэм ащыщ пэщэныгъэ дызэрихьагъ.

1980-рэ илъэсым Хьапый Хъалид Мос­ковскэ хэку научнэ-ушэтэкIо клиническэ институтэу М. Ф. Владимирскэм ыцIэкIэ щытым зигъэзагъ, анестезиологиемрэ реанимациемрэкIэ къулыкъум ипэщагъ. Илъэси 10 зытешIэм институтым ифакультетэу врачхэм яшIэныгъэ зыщыхагъахъорэм анестезиологиемрэ реанимациемрэкIэ икафедрэ пащэ фашIыгъ. Ар кIэщакIо зэрэфэхъугъэм тетэу зигугъу къэтшIыгъэ институтым реанимационнэ отделениищ къыщызэIуа­хыгъ.

Хьапый Хъалидэ монографие заулэ, врачхэм апае тхылъ пчъагъэ къыдигъэ­кIыгъ. Пэщэныгъэ адызэрихьэзэ, нэбгырэ 24-мэ кандидат диссертациехэр, нэбгыри 2-мэ доктор диссертациехэр къагъэшъыпкъэжьыгъэх. Врач мини 2-м ехъумэ ар зипэщэгъэ кафедрэм яшIэныгъэ щыхагъэхъуагъ. Москва хэкум игубернатор ишIухьафтын, Москва хэкум шIэныгъэмкIэ изаслуженнэ Iофы­шIэшху» зыфиIохэрэр ащ къыфагъэшъо­шагъэх.

Тхьэм Хъалид Iэзэн Iофым къыфигъэ­шIыгъагъэу, хъужьынхэмкIэ зигугъэ хэзыхыжьыгъабэмэ ишIуагъэ аригъэкIыгъэу иIофшIэгъухэм къаIотэжьы. Хъ. Хьапыир Москва хэкум псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ испециалист шъхьаIэу зыщэтым анестезиологэ-реанимационнэ отделение 12 хэкум къыщызэIухыгъэнымкIэ, регионарнэ анестезиер IэзапIэхэм ащыгъэфедэгъэнымкIэ бэ ышIагъэр.

Хьапый Хъалидэ ыпхъуитIу тым игъогу рыкIуагъ. Пхъу нахьыжъэу Иринэ медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат, кардиолог, ультразвуковой диагностикэмкIэ врач. Пхъу нахьыкIэу Наталье медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат, операциехэр зышIырэ мамыку-гинеколог, акушерствэмрэ гинекологиемрэкIэ Москва хэку научнэ-ушэтэкIо институтым иапэрэ клиникэ инаучнэ IофышI.

— Сятэ наукэм ишъыпкъэу пылъыгъ, ащ ыгъэсагъэхэм Урысыем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм Iоф ащашIэ, — къеIуатэ ыпхъу нахьыжэу Иринэ. — Гестозым, эклампсием, эклампсическэ комэм узэряIэзэщт шIыкIакIэхэр ащ къыхихыгъэх. Илъэсыбэрэ ахэм зэрадэлэжьа­гъэр пкIэнчъэ хъугъэп — УрысыемкIэ бзылъфыгъэхэу хъушъэн икIуадэхэрэр нахь макIэ хъугъэ. Инаучнэ IофшIагъэхэм, кIэу къахихырэм сятэ лъэшэу арыгушхощтыгъ, зэрэхэгъэгоу къызэпикIухьэзэ, лекциехэм къафяджэщтыгъ. Мызэу, мытIоу Шъачи, Адыгеими ар ащыIагъ, иопыткIэ медицинэ IофышIэхэм адэгощагъ, сымэджэ хьылъэхэм ишIуагъэ аригъэкIыгъ.

Сятэ IофшIэныр зэкIэми апэ ригъэшъыщтыгъ. Iофэу зыфэгъэзагъэм пшъэ­дэкIыжьышхо пылъыгъ, чэщи, мафи имыIэу сымаджэхэм ахэтыгъ. Изыгъэ­псэфыгъо мафи загъорэ IофшIапIэм щигъакIоу къыхэкIыщтыгъ. Иунагъо фэгумэкIырэ ты, тэтэжъ дэгъоу щытыгъ.

— Тиунагъо исхэм ясурэт нэмыкI тиальбом дэлъэп, — къеIуатэ Хьапый Иринэ. — IофшIапIэм гъэхъагъэу щишIыгъэхэмкIэ сятэ зыщытхъужьынэу икIэсагъэп, идипломи, инаградэ гори унэм илъыгъэп. IофшIапIэм щытырахыгъэу сурэт тиIэп. НаукэмкIэ гъэхъэгъэшхохэр зэриIагъэхэм емылъытыгъэу сятэ цIыф къызэрыкIоу, закъыхимыгъэщэу щытыгъ. Ипхъорэлъфхэм ягъусэу сурэт зытыраригъэхыныр икIэсагъ. Пхъорэлъфхэр зэкIэ къызызэрэугъойхэкIэ насыпышIо дэдэу ар къэлъагъощтыгъ.

Хьапый Хъалид амал иIэ зэрэхъоу ишъхьэгъусэ, ыпхъуитIу, ипхъорэлъфитф игъусэхэу къызыщыхъугъэ къуаджэу Тхьэгъапшъэ къакIощтыгъ. Ны-тыхэм яунэжъэу зыфэзэщыгъэм ыкIуачIэ нахь щыхахъощтыгъ.

— ШъыпкъэмкIэ, сятэ икъоджэ гупсэ фэзэщыщтыгъ. Тэри тшIуабэ дашIэу зыгъэпсэфыгъо къызытатыщтым, Шъачэ тыкъызэрэкIощтым тежэщтыгъ, — къе­Iуатэ Иринэ. — Къуаджэм дэт унэр сыдигъуи цIыф кIуапIэу зэрэщытыгъэр згъэшIагъощтыгъ. Сятэ цIыфхэм ыгу афызэIухыгъэу, хьакIэр икIасэу, ынэгу ихыгъэу щытыгъ. Къоджэдэсхэм тадэжь къихьанхэр якIэсагъ. Сятэ ахэм медицинэ Iофыгъохэр афызэхифыщтыгъэх, Москва къыщяIэзэнхэмкIэ бэмэ ишIуагъэ аригъэкIыгъ. Сятэ IэпыIэгъу зыфэмыхъу­гъэ унагъо гори Тхьэгъапшъэ дэсэп сIомэ сыхэмыукъонэу къысщэхъу. Сятэ ыIэ чIыгум хэлъыныр, чъыгхэр ыгъэтIысхьанхэр икIэсагъ, ыIитIукIэ къыгъэ­кIыгъэ лэжьыгъэм лъэшэу рыгушхо­щтыгъ.

Медицинэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, Москва хэкум ианестези­олог-реаниматолог шъхьаIэу, иIоф­шIэгъухэм лъытэныгъэшхо зыфашIыщтыгъэ Хьапый Хъалид илъэс 76-рэ зеныбжьыми ыкIуачIэ изэу, зышъхьамысы­жьэу лажьэщтыгъ. Сымаджэхэм узэряIэзэщт шIыкIэмкIэ упчIэжьэгъу афэхъущтыгъ, опытышхоу иIэмкIэ ныбжьыкIэхэм хьа­лэлэу адэгуащэщтыгъ. 2013-рэ илъэсым гъэтхапэм и 1-м Урысыем и Президентэу Владимир Путиныр орденэу «Хэгъэгум ыпашъхьэ гъэхъагъэу щыриIэхэм афэшI» зыфиIоу я II-рэ шъуашэ зиIэм имедаль тичIыпIэгъу къыфэгъэшъошэгъэным ехьылIэгъэ Указым кIэтхэжьыгъ. Ау Хъалид ар къыратыжьынэу игъо ифа­гъэп. А илъэсым, Iоныгъом и 17-м, Мос­ква иурам гупчэхэм ащыщ горэм ар автомобилым тыриути, ыпсэ хэкIыгъ…

— Шъачэ къыпэблэгъэ адыгэ къоджэ цIыкIум къыщыхъугъэ Хъалид щыIэныгъэ гъогу гъэшIэгъон къыкIугъ. Мединститутыр къэзыухыгъэ шапсыгъэ кIэлэ къызэрыкIом фызэшIокIыгъ тимедицинэ испециалист пэрытхэм ясатырэ хэуцонэу, — къыIуагъ Хьапыим иIофшIэгъугъэу Лео Бокерия иныбджэгъу ихьадэ агъэтIылъ зэхъум. — Тхьэм ар Iэзэн Iофым къыфигъэхъугъагъ, медицинэм хэшIыкIышхо фыриIагъ, лъэуж дахэ дунаим къытыринагъ. ЗищыIэныгъэ къыгъэнэжьыгъэ нэбгырэ мин пчъагъэхэр, медицинэ сэнэхьатым фигъэсэгъэ нэбгыришъэ пчъагъэхэр ащ лъэшэу къыфэразэх. ЧIыгум пшъэрылъэу щыриIагъэр Хъалидэ икъукIэ ыгъэцэкIагъ…

Ныбэ Анзор.