ШIэжь чъыг

Еутыххэм ящагу чъыг гъэшIэгъон къыдакIэ­щтыгъ. Ащ икъутамэхэм ащыщхэм мыIэрысэ къапыкIэщтыгъ, мэз къужъ цIыкIухэм афэдэ зыпыти ахэтыгъ, нэмыкIхэм къужъышхохэр апыплъагъощтыгъэх, айва къызпыкIагъи ахэ­тыгъ… Къоджэдэсэу блэкIыхэрэм лъэшэу агъэшIагъощтыгъ.

… Тэхъутэмыкъуае щыщ Еутых Махьмудэрэ ФатIимэтрэ яунэгъо Iужъоу сабыибэ зэрысыгъэм заом ыпэрэ илъэс къинхэр, нэмыкIхэм афэдэу, къыфэпсынкIагъэхэп. Сабыир бгъэшхэныр къызэрыкIуагъэп. ШъэуиплIырэ пшъэшъиплIырэ зэшъхьэгъусэхэм яIагъ. Хатэм къыдахырэмкIэ щыIагъэх, щагубзыухэр, псэушъхьэхэр аIыгъыгъэх.

Аущтэу кIалэхэм зыкъаIэти, нахьыжъиплIым ежьхэми унагъохэр яIэ хъугъэ. Япхъу на­хьыжъэу Айщэт шъао къыфэхъуи Якъуб фаусыгъ, ау ащ ишъхьэгъусэ жьыдэдэу дунаим ехыжьи, янэ-ятэхэм яунэ къыгъэзэжьынэу хъугъэ. Уахътэ тешIагъэу, Айщэт джыри зэ дэ­кIожьыгъ, Якъубэ янэжъ-ятэжъхэм къалъэхэнагъ.

Хэгъэгу зэошхор къызежьэм Махьмудэрэ ФатIимэтрэ якIэлэ нахьыжъищымрэ пхъорэлъфымрэ зэуапIэм кIуагъэх. Унэм къинэгъэ якIэлэ зихэхъогъоу Мэдини бэрэ ащ фэбэнагъ, ау янэ-ятэхэу зыныбжь хэкIота­гъэхэм япсауныгъэ къызэкIэ­кIуагъэти, Iахьылхэм къызэтыраIэжагъ.

Зэшищэу зэуапIэм кIуагъэхэр кавалерием идзэхэм ахэтыгъэх. Ащыщ горэм письмэ къы­зитхыкIэ, гъунэгъу пшъэшъэ­жъыеу еджакIэ зышIэрэм дэжь ФатIимэт чъэщтыгъэ.

… Ащ фэдэу мафэм письмэ къаIукIагъ, ау ащ къэбарышIу зэримытыр ным ыгукIэ зэхи­шIагъ. Хэукъуагъэп. Хьисэ зыдэщыIэр амышIэу кIодыгъэу итыгъ. Къиныр изакъоу къа­кIорэп. Ащ ыуж бэ темышIэу ятIонэрэ письмэу Къадыр зэ­рэхэкIодагъэр зэрытыр къаIу­кIагъ. Яхьыер зэрэфэхыгъэр къэзыIогъэ тхыгъэри ахэм ауж бэкIэ къинагъэп.

— Я Алахь, сипхъорэлъфыр къэухъум, — Тхьэм елъэIугъ ФатIимэт.

ГухэкIыми, щыIэныгъэр къы­фэжъалымыгъ. Якъубэрэ ащ икомандиррэ ошъогум итхэу пыим езаохэзэ, самолетэу зэ­рысхэм къыкIани, къимыкIы­жьышъухэу хэкIодагъэх. Уна-­
гъор кIалэхэм афэшъыгъозэ, Махьмуди дунаим ехыжьыгъ. ФатIимэт изакъоу зэпстэур къылъэхэнагъ.

Инысэу, жьэу шъузабэу къэ­на­гъэм, зятэ зимыIэжь икъо­рэлъфхэм ыгу агъэузыщтыгъ. Чэщ къэс гъыщтыгъ, игупсэхэм апае Тхьэм елъэIущтыгъ. Ащ фэдэу ыгу зыщыцIыкIу уахътэм зы­фэдэр ежьыри къыгурымыIоу рэхьатныгъэ къезымытырэ гу­пшысэ горэхэр къытебанэ­щтыгъэх.

Унэ кIыбым чъыгхэтэ дахэ дэтыгъ. Джыри ежь цIыкIоу ятэжъ а чъыгхэм ауж зэритыщтыгъэр къешIэжьы. Ащ деIэнэу икIасэщтыгъ, шIыкIэу ыгъэ­федэхэрэри къыпихыгъагъэх. Ахэм яшIуагъэкIэ чъыгхэр къы­зэтыригъэнэни ылъэкIыгъ.

Чъыгхатэр къызэпиплъыхьэзэ зэджэм, зымыгъэрэхьатыщтыгъэр къыгурыIуагъ. Хэгъэгум зыпсэ фэзытыгъэ илъфыгъэхэм афэгъэхьыгъэ къутамэхэр зыпыт чъыг къыгъэкIыщт. Аущтэу мэз къужъ чъыгым нэмыкIхэм якъу­тамэхэр пигъэуцозэ ригъаштагъэх. Илъфыгъэу къэзымыгъэзэжьыгъэхэм афыригъэхырэ нэпсым ыгъэпскIыгъэ чъыгыр шIэхэу къэгъагъэ хъугъэ. Фа­тIи­мэт ащ IаплI рищэкIызэ икIа­лэхэм адэгущыIэщтыгъ.

— Хьис, сикIал, къэошIэжьа утефи плъэгуанджэ зытекъу­лъым умыгъэу уIагъэм сыкъепщэнэу укъызэрэсэлъэIугъагъэр?

— О, Къадыр, къэошIэжьа адэ сырнычым урыджэгузэ мэкъум кIэбгъани лъэшэу угъы­зэ къыпфэзгъэгъунэу укъызэ­рэсэлъэIугъагъэр?

Ащ фэдэ гущыIэ фабэхэр адрэ икIалэхэми ариIощтыгъ.

Чъыгым дэжь ныр бэрэ кIозэ игушIуагъуи, игукъауи дигощыщтыгъ.

…1947-рэ гъэблэ илъэс къиныр итыгъ. Мэкъумэщ чIыгухэм лэжьыгъэ къызэрамыты-гъэм къыхэкIэу, колхозхэр яIэм лъэшэу шъхьасыщтыгъэх. Къэралыгъо мылъкур зытыгъурэм пшъэдэкIыжь зэрихьыщтым фэ­гъэхьыгъэ унашъо Правительствэм къыдигъэкIыгъагъ. Зигугъу ашIыщтыгъэр тонн е килограммишъэ пчъагъэп, зы Iэбжыб пштагъэми икъущтыгъагъ.

Мафэм къуаджэм дэс бзы­лъ­­фыгъэхэм натрыфыр ахы­жьы­щтыгъ. Нэбгырэ пэпчъ шъхьэ заулэ исабыйхэм афихьынэу зэдэгущыIэжьыхи рахъухьагъ. НэмыкIхэм афэдэу ФатIимэти ипэIупхэ шъхьэ зыбгъупшI къы­кIоцIищыхьагъ. А охътэ дэдэм ишъаохэм апае чъыгэу къыгъэ­кIыгъэр ынэгу къыкIэуцуагъ. Ащ икъутамэхэр жьыбгъэшхом лъэ­шэу риутэкIыщтыгъэх.

Щынагъо горэ къызэрэкъо­кIыгъэр бзылъфыгъэм ыгукIэ зэхишIагъ. ЛъыкIуати натрыфышъхьэхэр ритэкъужьыгъэх. КъэкIожьыхэзэ колхоз тхьаматэм икузэкIэт апэкIэ къи­кIыгъ. Натрыф зэкIоцIыпха­гъэхэр зэкIэми уц куашэхэм ахагъэбылъхьагъэх. Тхьаматэр къэуцуи къахаплъи ежьэжьыгъ, ау къятхьагъэпцIэкIи, тIэкIу ыкIугъэу къыгъэзэжьыгъ. Бзылъфыгъэхэм ящыхьагъэхэр уцым къахахыжьыщтыгъэх.

ЗэкIэри колхоз правлением ащагъэх, зэрэтыгъуагъэхэм фэгъэхьыгъэ актхэр зэхигъэуцонэу участковэ милиционе­рыми къеджагъэх. Къэралыгъо мылъкур зытыгъугъэхэр пхъашэу агъэпщынэнхэу гухэлъ ашIыгъ.

ЗэуапIэм къикIыжьыгъэу къуа­­джэм щыщ Ожъубанэкъо Исхьакъ къэбарыр зэхихыгъэу правлением къэчъагъ. Тхьаматэмрэ «тыгъуакIохэмрэ» чIэ­сыгъэх.

— Шъузэбэнын къэжъугъотыгъ. Шъузэбэ тхьамыкIэу, мэ­фэкIымкIэ зисабыйхэр зыгъэ­шхэнэу фаехэр жъугъэпщынэщтых ара? ШъуукIыт. Мыхэм ачIыпIэ шъо шъуянэхэр итынхэ ылъэкIыщтыгъагъ, — ыIуагъ ащ.

Бзылъфыгъэхэр къатIупщы­жьыгъэх. ФатIимэт ядэжь къызэкIожьым гуIэзэ чъыгым дэжь чъагъэ.

— Тхьашъуегъэпсэу сикIэлэ цIыкIух, непэ сшъхьэ сыфимытэу хьайнапэ сшIэным сыщышъу­ухъумагъ, — ыIуагъ ащ.

Къутамэхэм зыкъыращэхи ынэгушъо зыкъыщахъуагъ, пхъэ­шъхьэ-мышъхьэ заули къыпызыгъ.

Илъэсхэр тешIагъэх. ФатIимэт ипсауныгъэ нахь къыщыкIагъ, ау чъыгым ыуж итыгъ. Гъунэм зэрэнэсыгъэри зэхи­шIэщтыгъ. Мафэ горэм кIуачIэу иIэр мэкIэдэдэу игупсэу къыкIэлъырысхэм закъыфигъази, чъыгым дэжь ахьынэу къялъэ­Iугъ. ИлъэIу фагъэцэкIагъ. Къу­та­мэхэм гъэретынчъэу Iэ ащифагъ.

— СикIэлэ цIыкIух, шIэхэу шъуадэжь сыкъэкIожьыщт, тызэрэгъотыжьыщт.

Чъыгыр щыIэжьэп, ау Махьмудэрэ ФатIимэтрэ якIалэхэу заом хэкIодагъэхэм яшIэжьэу Тэхъутэмыкъуае иурамхэм ащыщ Еутых зэшхэм ацIэ ратыгъ. Ащ тетэу ячIыпIэгъоу афэразэхэм ахэм яшIэжь агъэ­пытагъ.

Хэутыным фэзгъэхьазырыгъэр
ХЪУТ Нэфсэт.