Адыгэ литературэм илъэпсэгъэуцу

Илъэпкъ паемэ зэмыблэжьыщтэу, зышъхьа­мы­сыжьыщтхэм ащыщыгъ адыгэ тхэкIо цIэрыIоу, лъэпкъым епхыгъэ гупшысэ иныр илъэс ­60-м ехъум зылэжьыгъэу, адыгэ гуры­гъуазэм, адыгэ гущыIэм, адыгэ литературэм ыкIи лъэп­къым ищыIэкIэ-псэукIэ акъылыгъэ хэлъэу гъогу зафэ фыхэхыгъэным мыпшъыжьэу Iоф дэзышIагъэу, игъашIэ зэфэдэкIэ лъэпкъым те­зы­гощагъэу КIэрэщэ Тембот Мыхьамэт ыкъор.

ТхэкIэ-еджэкIэ амал зимыIагъэу, пщы-оркъ бжьы хьылъэм кIэшIагъэу зигъашIэ къырыкIогъэ адыгэм шъхьафитныгъэ, гупсэфыныгъэ, мамырныгъэ иIэ­нымкIэ тхэкIошхоу Т. КIэращэм ишIушIагъэ гъунэнчъ. Ни­тIум алъэгъурэм нахьыбэ гукIэ ыпщыжьэу, лъэпкъ гъэзет за­къоу «Адыгэ макъэм» икъыдэгъэкIын (ащ дэжьым ныбжьыкIагъэми) ыпшъэ ифагъ — гъэ­зетым купкIи шъуаши фишIыгъ. ЦIыф къызэрыкIо жъугъэхэм ягумэкI-гукIае, яшIоигъоныгъэ ин зэфэдэкIэ къызыщиIотыкIыгъэ «Интернационалыр» адыгабзэкIэ Тембот зэридзэкIи, «Адыгэ макъэм» иапэрэ нэкIубгъо гъэ­тхапэм и 8-м 1923-рэ илъэсым къыщыхиутыгъагъ. Акъыл-гу­лъы­тэр, лъэпкъ гумэкI-гукIэгъур, гъэсэныгъэ-шIэныгъэр, цIыфыгъэр къыгъэгъунэу тхэкIошхор щыIагъ, иадыгэ лъэп­къыкIэ зэфагъэ. Зэчый гъэшIэгъонэу Тхьэм къыхилъхьагъэр щэIэфэ зэпыуи, зэпычи имыIэу ылэ­жьыгъ.

КIэрэщэ Тембот шышъхьэIум и 16-м 1902-рэ илъэсым къуа­джэу Кощхьаблэ къыщыхъугъ. Къызыхэхъухьэгъэ зэманыр хьы­лъэ дэдагъэми, ятэу Мыхьа­мэт лIы Iуш чыжьэрыплъагъэти, икIалэ гъэсэныгъэ гъогум зэ­рэтырищэщтым пылъыгъ. ЯткIэ нэнэжъ Iуш дэдэу, губзы­гъэу Мэзагъо, Тембот адыгэ пIуныгъэм хэшIыкI фыриIэу, уасэ фишIыным фипIугъ.

Гъэсэныгъэр зэрэбылым иныр Тембот ятэ ышIэщтыгъ, Юманкъулэ Ибрахьимэ Хьатыгъужъыкъуае къыщызэIуихыгъэ медрысэм 1910-рэ илъэсым чIигъахьи, 1913-м къыухыгъ. А илъэс дэдэм Уфа дэтыгъэ медрысэу «Галия» зыфиIорэм чIэхьэ, ау апэрэ дунэе заор къызежьэм, еджапIэр къы­мыухэу къычIэкIыжьыгъ.

1915 — 1917-рэ илъэсхэм Тембот станицэу Дондуковскэм дэтыгъэ тучаным Iофта­бгэу Iоф щишIагъ, урысыбзэри нахь щишIагъ. Ащ ыуж Екатеринодар дэтыгъэ реальнэ училищым 1918-м чIахьи, илъэси­тIурэ щеджагъ. Ащ пыдзагъэу, ятIонэрэ лъэгапIэ зиIэ еджапIэм чIэхьажьыгъ, 1921-м къыухыгъ. Урысыбзэр дэгъоу къыIэкIэ­хьагъ, тхылъхэми бэу яджэщтыгъ.

1921-рэ илъэсым Краснодар дэт политехническэ институтым еджэныр щылъигъэкIо­тагъ. Еджэзэ, Адыгэ хэку исполкомым иархивариус Iэна­тIэри дехьы. 1923-рэ илъэсым Адыгэ хэкумкIэ РКП(б)-м иоргбюро изэдзэкIакIоу Iоф ешIэ, гъэзетэу «Адыгэ макъэм» икъы­дэгъэкIын фагъазэ ыкIи а пшъэ­рылъыр зэшIуехы.

1924-рэ илъэсым Тембот Москва дэт Лъэпкъ хъызмэ­тымкIэ институтым агъакIо, ар 1929-рэ илъэсым къеухы. Ащ ыуж хэку гъэзетым иредакторэу, тхылъ тедзапIэм ипащэу, бзэм, тарихъым язэгъэшIэн пылъ шIэныгъэ-ушэтэкIо ин­ститутым иIэшъхьэтетэу, Краснодар дэт кIэлэегъэджэ институтым идоцентэу Iоф ышIагъ.

Общественнэ Iофышхоу ыкIи IэнатIэу зыфагъазэхэрэр сы­дигъуи щытхъу хэлъэу зэшIуихыщтыгъэх. Ахэм аготэу, илитературнэ творчествэкIэ гъэзагъэу, Iофышхо ешIэ.

1925-рэ илъэсым Тембот иапэрэ рассказэу «Аркъ» зыфиIорэр тхылъ шъхьафэу къыдэкIы. Мы илъэс дэдэм щыIэ­кIакIэр игъэкIотыгъэу къизыIотыкIырэ произведением итхын фежьэ. ТхылъыкIэм («ЩамбулкIэ» зэджэщтым) щыщ пычы-гъоу «Коммунистэу Биболэт» зыфиIорэр гъэзетэу «Адыгэ псэукIэм» гъэтхапэм и 25-м 1926-рэ илъэсым къыщыхеуты. 1932-рэ илъэсым «Щамбул» зыфиIорэ романым иапэрэ едзы­гъо урысыбзэкIэ, 1934-рэ илъэсым рассказхэр зыдэт тхылъэу «Мэщыкъо ишъхьакIу» зыфиIорэр тхакIом къыдегъэкIы. Романэу «Щамбул» илъэс пчъагъэм Iоф дешIэ ыкIи едзыгъуищэу зэхэтэу 1940-рэ илъэсым къыхиутыгъ. Ыужырэ илъэс­хэм джыри мы романым Iофыбэ дешIэ, хэхъоны­гъэ­хэри, зэхъокIыныгъэхэри фе­шIых, романым ыцIи зэблехъу — «Насыпым игъогу» ыIоу 1947-рэ илъэсым къыдэкIы. 1948-м урысыбзэкIэ къыхеуты ыкIи мы илъэсым, зэкIэ Темыр КавказымкIэ апэрэу КIэрэщэ Тембот ироманэу «Насыпым игъогу» СССР-м и Къэралыгъо премие къыфагъэшъошагъ.

Ащ ыужи КIэращэм тхыгъэ дэгъубэ къыIэкIэкIыгъ: «Ти­пшъашъэхэр», «Куко», «Шыу за­къу», повестхэр — «Шапсыгъэ пшъашъ», «Хьаджрэт», «Ша­хъомрэ пшъэшъэ пагэмрэ», «Ны Iушым ыпхъу», новеллэхэр зы­дэт тхылъхэу «Абдзэхэ шэкIо­жъыр», «ЛIыгъэ», «Рассказхэр».

КIэрэщэ Тембот ихэшыпыкIыгъэ тхыгъэхэр тхылъитIу хъу­хэу 1964 — 1965-рэ илъэс­хэм Краснодар, тхылъищ хъухэу илъэс 80 зэхъум Мыекъуа­пэ урысыбзэкIэ, 1987 — 1989-рэ илъэсхэм тхылъищ хъухэу Адыгэ тхылъ тедзапIэм адыгабзэкIэ къащыдэкIыгъэх.

ЗэкIэ художественнэ тхыгъэу иIэхэр Тембот урысыбзэкIэ зэридзэкIыгъэх, тхылътедзэпIэ зэфэшъхьафхэм къащыхауты­гъэх. «Насыпым игъогу» зыфиIорэ романыр украиныбзэ-
кIэ, чехыбзэкIэ, нэмыкIыбзэхэмкIэ къыдагъэкIыгъэх.

КIэрэщэ Тембот зэдзэкIын Iофыми пылъыгъ, адыгэ пшы­сэхэм, таурыхъхэм, тхыдэхэм, орэдыжъхэм яугъоин, язэгъэзэфэн-къыдэгъэкIынкIэ Iофышхо ышIагъ. УсакIоу Хьаткъо Ахьмэд игъусэу адыгэ литературэмкIэ апэрэ учебникхэр ытхыгъэх.

2002-рэ илъэсым, тхакIор къызыхъугъэр илъэси 100 зэрэ­хъурэм ипэгъокIэу, ежь иунагъокIэ зыщыпсэугъэ унэ зэтетым иапэрэ къат — литера-турнэ музей зэIугъэкIотыгъэу, КIэрэщэ Тембот ищыIэныгъэ, итворчествэ къызыщагъэлъа­гъорэр къыщызэIуахыгъ, ар тхэкIошхом идунай ухэзыщэу, угу нахь пэблагъэ зышIырэ унэшху. Илъэс 20 Iэпэ-цыпэм музеим IофшIэгъэ дахэ иIэ хъугъэ.

Илъэс пчъагъэхэм Тембот КПСС-м и Адыгэ хэку комитет хэтыгъ, хэку Советым инароднэ депутатыгъ, партием ия XX-рэ Зэфэс иделегатыгъ.

Илитературнэ IофшIагъэхэм апае къэралыгъо тынхэр къыфагъэшъошагъэх: Лениным иорден, Октябрэ Революцием иорден, ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым иорден, мэфэкI медальхэр.

КIэрэщэ Тембот 1934-м къы­щегъэжьагъэу СССР-м итха­кIохэм я Союз хэтыгъ. ЗыщымыIэжь ужым Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие литературэмкIэ илауреат хъугъэ. КIэрэщэ Тембот тхэкIошхуагъ, игущыIэ, итворчествэ лъагэкIэ непи къытхэт, къыддэгущыIэ.

Мамырыкъо Нуриет.