Истамбыл гъогур хьылъагъэми, хэкужъым икъэкIожьын нахь псынкIэ орэхъу

Адыгэмэ ятарихъ инэкIубгъохэм узахаплъэкIэ, Iоф псынкIэу зэрэщымытыр къыбгурэIо. Сыда пIомэ сэри сыадыг ыкIи силъэпкъ зэпичыгъэ гъогухэр сыгукIэ зэхэсэшIэ, къыспэблагъ. Шъыпкъэу пIощтмэ, угукIэ зэхэмышIэу уилъэпкъ къырыкIуагъэр зэхэпфын плъэ­кIыщтэп.

Дэгъоу сыгу къэкIыжьы Къэ­бэртэе-Бэлъкъар университетым итарихъ факультет еджэныр щезыгъэжьэгъэ къодыеу зэкIэми зэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьэу, адыгэ IорыIуатэмкIи, бзэмкIи, шэн-хабзэхэмкIи шIэныгъэшхо зиIэу Иуаныкъо Нурбый гущыIэу къысиIогъагъэхэр.

Нурбый игупшысэхэр зэфэ­хьысыжьыгъэу къэпIон зыхъукIэ мэхьанэу яIэр мыщ фэд:

Адыгэ IорыIуатэм ижанрэ зэфэшъхьафхэм къахэIукIырэ макъэхэр гум нэсэу зэхэпшIэнхэ фае. Таурыхъхэр, гъыбзэ ыкIи нэмыкI орэдхэр, къэбархэр ары адыгэмэ агу ихъыкIыщтыгъэмрэ ягупшысакIэрэ дэгъоу къэзгъэлъагъохэрэр.

Адыгэмэ къиныбэ зэпачыгъ ыкIи лъэпкъ шIэжьым «узырэ чIыпIэхэу» къыхэнагъэри макIэп. Ахэм инэу къахэщы я XIX-рэ лIэшIэгъум Кавказ заом яшъхьа­фитыныгъэ фэбанэхэзэ, амали, кIуачIи ямыIэжьэу, хэкужъыр абгыни, къэралыгъо зэфэшъхьафхэм ащыпсэунхэ фаеу зэ­рэхъугъэхэр.

Истамбыл гъогур адыгэхэмкIэ бэу кIыхьэ дэдэ хъугъэ. Я XIX-рэ лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу непэрэ мафэхэм къанэсы ащ икъиныгъохэр. Сыда пIомэ, зихэгъэгу зымыгъотыжьыгъэ лъэпкъым рэхьатныгъэ ыгъо­тыщтэп, гупсэфыщтэп. ЕтIани, лIыхъужъхэу ячIыгу пае фэхыгъэхэм якъэхалъэхэр тыдэ щы­Iэха? Ахэми гупсэф агъотыгъа? Кавказ заом илъэхъан анахь чIыпIэ къин ифагъэхэми, лIы­хъужъэу зыпсэ зыгъэтIылъыгъэ­хэр адыгэхэм къагъанэщтыгъэ­хэп. Уахътэ тешIагъэми, лъэпкъ шIэжьым ахэр къыхэнагъэх.

Хабзэри къызэхъокIыгъ, Урысые Федерациер къэралыгъо шъхьаф хъугъэ, демократием ишъхьафитныгъэхэр цIыфхэм нахь зэхашIэ хъугъэ.

Республикэ тиIэ зэхъум, ­лъэпкъ шIэжьыми, зэхашIэми нахь зыкъаIэтэу аублагъ. Ежь лъэхъаным къыгъэуцугъэ Iо­фыгъохэр зэшIуахынхэ, лъэп­къым ыпэ иуцонхэ алъэкIы-
нэу цIыф Iушхэри тиIэ хъугъэх. Анахь мэхьанэшхо зэратыщтыгъэ Iофыгъор нэмыкI къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэр ячIыгужъ къэщэжьыгъэнхэ зэрэфаер ары. Ау мыщ дэжьым къыхэзгъэщымэ сшIоигъор, тызэрэгугъэщтыгъэмрэ тиамалхэмрэ зэрэзэтекIыщтыгъэхэр ары. ЕтIани, амалэу а лъэхъаным тиIагъэхэр икъу фэ­дизэу дгъэфедагъэхэп.

Арэущтэу къиныгъо зэфэ­шъхьафхэр зэпачыхэзэ, тилъэп­къэгъухэр ячIыгужъ къы­теу­цожьхэу рагъэжьагъ. Ау, Адыге­им къэкIожьырэ гъогури ти­лъэпкъэгъухэм псынкIэ къафэ­хъугъэп.

Ащи лъапсэу фэхъугъэм непэрэ мафэм утегущыIэн фае.

АпэрэмкIэ, лъэпкъ политикэу къэралыгъом зэрихьэрэм зэхъо­кIыныгъэу фэхъугъэхэм адыгэ­хэм якъэкIожьын къызэтыри­гъэуцуагъ.

ЯтIонэрэмкIэ, тилъэпкъэгъоу хэкужъым къэзыгъэзэжьыгъэмэ ящыIэкIэ-псэукIи зэфэшъхьафэу гъэпсыгъэу хъугъэ. Сыда пIомэ къэралыгъоу укъыздэ­кIожьыгъэм хабзэу илъым дебгъэштэн ыкIи уезэгъын фэягъэ.

Репатриацием иIофыгъохэр зэшIопхынхэм хэбзэ екIолIакIэ ищыкIагъ. Программэ гъэнэфагъэ щыIэу, къэзыгъэзэжьыхэрэм ящыкIэгъэ IэпыIэгъур ябгъэ­гъотын фай.

Къыхэгъэщыгъэн фай, ти­лъэп­къэгъоу IэкIыб къэралхэм арыс­хэми, хэкужъым щыпсэурэ адыгэ­хэми ассимиляцием къыз­дихьырэ къиныгъохэр инэу къанэсыгъэх. Апэрэу ар къэзгъэлъагъорэр ныдэлъфыбзэр зыгъэфедэхэрэр нахь макIэ зэрэхъурэр ары. Бзэр зэкIэми анахь шъхьаI, мыщ пытэу епхыгъэх лъэпкъ шэн-хабзэхэри, зэхэтыкIэр, шIэжьыр. Арышъ, уахътэу тиIэр бэдэдэп, ти­лъэпкъ къэнэнэу тыфаемэ, хэкужъым къекIужьырэ гъогур нахь псынкIэ тшIын фае.

Хэкужъым къэзыгъэзэжьы­гъэмэ я Мафэ илъэс къэс хэтэгъэунэфыкIы, джэгуи тэшIы. Ау, Истамбыл гъогур джыри зэрэкъощэ-нащэм тыгухэр къефырзы. Арэущтэу щытми, ти­гугъэ лъагэу зеIэты ыкIи хы ШIуцIэр зэпечышъ къегъэзэжьы.

Истамбыл икIыжьым лъэп­къым тхьамыкIагъоу къыфи­хьыгъэм ехьылIэгъэ тхыгъэу щы­Iэр макIэп. Ахэр шIэныгъэлэжьхэм икъу фэдизэу зэха­фыгъ.

Непэрэ мафэм унаIэ зытетын фаер зэхъокIыныгъэу лъэпкъым къырыкIуагъэмэ лъа­псэу яIэр бгъэунэфыныр цIыф жъугъэмэ алъыбгъэIэсыныр ары. Сыда пIомэ адыгэхэр хэ­кужъым къэкIожьынхэшъ, ты­бэгъожьын зэрэфаер икъу фэдизэу зэхэзышIагъэр, гукъао нахь мышIэми, бэдэдэ хъурэп. Ахэр ежь репатриацие Iофым фэгъэзагъэу дэлажьэ­хэрэр, шIэныгъэлэжьхэр, культурэм ыкIи искусствэм иIофышIэхэр арых. Тилъэпкъ зэхашIэ макIэ зэрэхъугъэр ащи дэгъоу къегъэлъагъо. Зэрэхъу­рэмкIэ, хэкIыпIэу тиIэр зы: ти­лъэпкъэгъухэу агукIи, апсэкIи хэкужъым къэкIожьынэу фаехэм ащ фэдэ амал яттыныр, IэпыIэгъу тафэхъуныр ары.

Пэнэшъу Аскэр.
Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым иIофышI.