АкъылышIуагъ, шIэныгъэлэжьышхуагъ

ЦIыфыр дунаим темытыжьми ыцIэ ащымыгъупшагъэу, шIукIэ игугъу ашIыжьымэ, мылIэгъахэм фэд. Зигугъу къэсшIыщтыр ахэм ащыщ. Ар зытхэкIыжьыгъэр тIэкIу шIагъэ, ау непи иIогъэ-шIагъэу, илэжьыгъэу къытфигъэнагъэхэмкIэ къытхэт. Ащ итхылъхэмкIэ студентхэр еджэх, шIэныгъэлэжьхэм инаучнэ IофшIагъэхэр агъэфедэх, цIыфэу зышIэщтыгъэхэм гущыIэ дахэ нэмыкI фаIожьырэп.

Хъут Щамсэдинэ Теуцожь районым ит къуаджэу Джэджэхьаблэ бэдзэогъум и 26-м, 1936-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Хъут Хьэджасфаррэ ФатIимэтрэ яунагъо къи­хъухьагъ. ЗэшитIу хъущтыгъэх, ау янэрэ ятэрэ ашъхьагъ итэу зэдапIунхэу янасып къыхьыгъэп. Хьэджасфарэ Мыекъуапэ медицинэ училищэу дэтым щеджагъэти, кIасэу дзэм къулыкъу щихьынэу ащагъ. Ащ къэтызэ Хэгъэгу зэошхор къежьи, къыгъэзэжьыгъэп. ФатIимэт шъэожъыитIур къыIэтыгъ. Щамсэдинэ къызэри­IотэжьыщтыгъэмкIэ, ятэжъэу, ятэ ятэу, Исхьакъ ары IэпыIэгъоу яIагъэр. Ар пкъэушхоу акIэтыгъ, лъэшэу фэразэу игугъу бэрэ къышIыщтыгъ.

Зыщыщ къуаджэр, илIакъо, унагъоу къызэрыхъухьагъэр лъэшэу шIу ылъэгъу­щтыгъэх Щамсэдинэ. Аужырэ илъэсипшIхэм ынэхэм зыпари амылъэгъужь хъугъагъэ. Ащ фэшI икъуаджэ бэрэ кIонэу хъущтыгъэп. Ар къыфэкъиныгъ. Чылэм щыщ горэ дунаим ехыжьыгъэу зызэхихыкIэ тхьаусыхакIо зэрэмыкIошъугъэм пае зыфэрэзаджэщтыгъ.
Аущтэу ынэхэм амылъэгъущтыгъэми, гулъытэ чан иIагъ, акъылышIуагъ, ишIэжь дэгъугъэ. БгъэшIэгъонэу щытыгъэр тхылъхэм апае шкафэу Iоф зыщишIэрэ унэм итым къат пчъагъэу иIэри, ащ дэтыри, зыдэщыт чIыпIэри зэришIэщтыгъэхэр ары. Тхылъ горэм фаемэ зытет къатым имызакъоу, япшIэнэрэу е, гущы­Iэм пае, ятфэнэрэу щытыми къыIощтыгъ ыкIи хэукъощтыгъэп.

Щамсэдинэ цIыф рэхьат гъэтIылъыгъэ­щтыгъ, ау сэмэркъэу дахэ ышIыщтыгъ. УпчIэ ептыгъэмэ, теурыкIоу сыдми зыгорэ къыуимыIоу, акъыл хэлъэу джэуап тэрэз къыуитыжьыщтыгъ. Ныбджэгъу дэгъухэр иIагъэх, алъытэщтыгъ, ежьыри лъэшэу ылъытэщтыгъэх. ЩэшIэ Казбек, Мамый Руслъан, Бэгъ Нурбый, Къуекъо Налбый.., нэмыкIэу зыцIэ къепIон плъэкIыщтыр макIэп. Ахэр пкъэушхоу къыкIэтыгъэх, къыкъотыгъэх.

Зы мафи Iоф ымышIэу Щамсэдинэ щысыгъэп. ЫнитIу амылъэгъурэми, иакъыл Iоф ригъэшIагъ. Гуманитар шIэныгъэхэмкIэ ушэтыпIэ институтэу зыщылажьэрэм IэпыIэгъу къыфэхъун цIыф къырипхыгъэу, ежь къыIорэр ащ хиутызэ, унэм исэу Iоф ышIагъ. Аущтэу ар филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат, нэужым доктор хъугъэ, академикыгъ.
IорыIуатэхэр адэтэу тхылъ пчъагъэ адыгабзэкIи урысыбзэкIи къыдигъэкIыгъ. Ахэр Мыекъуапэ имызакъоу, Краснодар, Москва къащытырадзагъэх. Монографическэ ушэтынхэр мызэу, мытIоу къыдигъэкIыгъэх. Научнэ статьяу пшIы пчъагъэ къыхиутыгъ. Учебникхэр, пособиехэр, программэхэр зэхигъэуцуагъэх. Проектышхоу «Свод адыгского фольклора» зыфиIорэр ащ иIэшIагъ. Ар том пшIыкIутIоу, тхылъ 25-рэ хъунэу ары зэригъэ­нэфэгъагъэр. Ащ щыщэу томищыр къыдэкIыгъ, щыр тхылъ тедзапIэм чIэлъ, томитIур хэутыным фэхьазыр. Адрэхэми тишIэныгъэлэжьхэр адэлажьэх.

Джащ фэдэу гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» (джы «Адыгэ макъ») инэкIубгъохэм илъэсипшI пчъагъэрэ истатьяхэр, очеркхэр, эссехэр къарыхьагъэх, журналэу «Зэкъошныгъэм» бэрэ тхэщтыгъ. IорыIуатэхэм атехыгъэу пьесэ цIыкIухэр культурэм иучреждениехэм апае ытхыщтыгъэх.

Щамсэдинэ янаучнэ пащэу нэбгырабэхэм диссертациехэр атхыгъэх ыкIи къагъэшъыпкъэжьыгъэх. Нэбгырэ пчъагъэмэ «оппонентэу» яIагъ. Адыгэ къэралыгъо университетым диссертациехэмкIэ и Совет илъэсыбэрэ хэтыгъ

.
Ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ пшъэшъитIу зэдапIугъ. Нахьыжъэу Замирэ ятэ игъогу техьажьыгъ. Ари бзэм пылъ шIэныгъэлэжь, къалэу Налщык щэпсэу, зы шъао иI. НахьыкIэу Тэмарэ ятэжъ Хьэджасфарэ фэдэу медицинэм ищыIэныгъэ рипхыгъ. Ащ зы пшъашъэ епIу.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, наукэхэмкIэ академием иакадемикэу, Адыгэ Республикэм наукэхэмкIэ изаслуженнэ IофшIэкIошхоу Хъут Щамсэдинэ ыцIэ шIурэ дахэрэкIэ зыщылэжьэгъэ институтым къычIэнагъ, зыдэлэжьагъэхэм агу илъыщт. Институтыр икIэщакIоу, ар зыщыпсэущтыгъэ унэм шIэжь пхъэмбгъу къыщызэIуахыгъ, ыцIэкIэ конференциехэр зэхащэх. Къызщыхъугъэ къуаджэу Джэджэхьаблэ дэт музеим ащ фэгъэхьыгъэхэм чIыпIэ ин щарагъэубытыгъ.

Урыс тхэкIошхоу, ынэхэм амылъэгъоу Iоф зышIэщтыгъэу, «Щылычыр зэра­псыхьажьыгъэр» зыфиIорэ романыр зытхыгъэ Николай Островскэм Щамсэдинэ фагъадэ. Ар тефэ шъыпкъэу зэрэщытыр нафэ. УиIахьылми, уятэми, урикъоджэгъуми узэрыгушхон цIыфэу ар зэпстэумэ агу къинагъ.

ЦУЕКЪО Нэфсэт.
ШIэныгъэлэжь.