ЛIыгъэр, шъыпкъагъэр ишапхъэхэу…

Милицием иполковникэу ХъутIыжъ Азмэт гущыIэгъу сызэрэфэхъущтыр зыпашъхьэ къыщысIуагъэхэм (ахэр ежь Азмэт ипкъэгъу-лэгъух, идунэететыкIэ щыгъозэ цIыфых) теубытагъэ хэлъэу къаIуагъ ащ лIыгъэрэ шъыпкъагъэрэ зэрэхэлъхэр, хэгъэгу кIоцI Iофхэм ясистемэ гъэпсыгъэным, ылъэ теуцоным Iофышхо зэрадишIагъэр къыхагъэщыгъ. «Зыгорэм шIукIэ игугъу пшIыщтмэ, ащ лъэшэу тефэ» аIуагъ.

Ащ лъэшэу сыгу къыIэтыгъ. Пэщэ IэнатIэ зиIагъэм цIыфхэм бэп фагъэгъурэр, макIэ къызэрэхэкIырэр зэдырагъаштэу Iоф ышIэ зэхъум хэмыукъуагъэу, иIофшIэн хэшIыкIышхо фыриIагъэу, шъыпкъагъэ хэлъэу ищыIэныгъэ гъогу рыкIуагъэу аIозэ, игугъу зэрашIырэр. Азмэт хэбзэухъумэкIо IофышIэхэм якъыхэхынкIэ, ахэм ягъэсэн-пIуныгъэкIэ Iофышхо ышIагъэу алъытагъ. Ар насыпыгъэу ХъутIыжъ Азмэт фэплъэгъун плъэкIыщт.

Оперативникэу ригъажьи, хэкум и УВД ипащэ игуадзэу илъэс 30-м ехъурэ правэухъумэкIо къулыкъум  ХъутIыжъ Азмэт щылэжьагъ, ащ щыщэу 25-м  Адыгэ хэку исполкомым IэкIоцI IофхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэ игуадзэу, уголовнэ Iофхэм язэхэфын фэгъэзагъэу щытыгъ. А лъэхъаным Iоф зыдишIэгъэ ныбжьыкIэхэм ХъутIыжъыр якIэлэегъаджэу алъытэ, къулыкъум хэтыфэ ащ къеолIэнэу, Iоф зыдишIэнэу хъугъэхэм зэкIэми иIофшIэн хэшIыкIышхо  зэрэфыриIэр, шIэныгъэ куухэр зэриIэхэр къыхагъэщых.

ХъутIыжъ Азмэт мэкъуогъум и 5-м 1930-рэ илъэсым Теуцожь районымкIэ Ленинэхьаблэ къыщыхъугъ. Къоджэ еджэпIэ ужым  Мыекъопэ мэкъумэщ техникумым чIахьи, щеджагъ. Ащ нэIуасэ зыщыфэхъугъэ, зыдеджэгъэ пшъашъэу Клавдие шъхьэгъусэ фэхъушъ, илъэс 65-рэ зэгурыIохэу зэдэпсэугъэх. НыбжьыкIэхэм зы кIалэ къафэхъугъ, апIугъ, ар джы Москва пэмычыжьэу Сергиев Посад щэпсэу, техническэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат, унэгъо дахэ ышIагъ, къуищрэ зы пшъашъэрэ иI.

Техникум ужым СССР-м къэралыгъо щынэгъончъэнымкIэ и Министерствэ иоперативнэ еджапIэу Харьков дэтым агъакIошъ ар къеухы. 1953 — 1960-рэ илъэсхэм къэралыгъо щынэгъончъэнымкIэ органхэм къулыкъу ащихьыгъ. IофшIэным дакIоу СССР-м и МВД и Апшъэрэ еджапIэ, етIанэ Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыухыгъэх. Илъэсыбэ хъугъэу хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ органхэм яветеранхэм я Совет ипащ.

Ежь къулыкъур зыригъэжьэгъэ уахътэмрэ непэ ащ изытетрэ зэбгъапшэхэмэ, къыхэбгъэщын плъэкIыщтымкIэ сигущыIэгъу сеупчIы.

— Сэ зыщезгъэжьэгъэгъэ уахътэмрэ непэрэмрэ зэфэди, зэфэмыди ахэбгъотэщт. Ау къулыкъум иматериальнэ базэ хэхъоныгъэшхо зэришIыгъэр, амалхэр нахьыбэу щыIэхэ зэрэхъугъэр къыхэзгъэщымэ сшIоигъу. Тэ тилъэхъан системэм иматериальнэ базэ тхьамыкIэ дэдагъ. «ПолуторкэкIэ» заджэщтыгъэхэ машинэр ары ныIэп щыIагъэр. Джы транспорткIэ, нэмыкI техникэкIэ зэтегъэпсыхьагъэх. КъулыкъушIэхэм шъхьафэу зыщыпсэущтхэ унэхэр афашIых. Шъыпкъэ, сэ IофшIэныр зесэгъажьэм, заом къыхэкIыжьыгъэхэу, опытышхо зиIэ къулыкъушIэхэм  бэ сызыфагъэсагъэр, ахэм бэ ашIэщтыгъэр. А лъэхъаным къызгурыIуагъ юридическэ гъэсэныгъэ уиIэным IофшIэнэу сызыхэхьагъэмкIэ мэхьанэшхо зэриIэр. Ащ елъытыгъэу СССР-м и МВД и Апшъэрэ еджапIэ къэсыухыгъ.

Анахь къиныгъоу зыIукIагъэмкIэ Азмэт сеупчIы.

— Анахьыбэрэ сыгу къэкIыжьырэр Мыекъуапэ щыпсэурэ зэшхэу (нэбгырищ хъущтыгъэх) нэбгырабэ зэкIодылIагъэхэр къызэрэтыубытыгъагъэхэр ары. Зэшищмэ анахьыжъыр хьапсым бэрэ дэсыгъэу къэкIожьыгъэу щытыгъ. АнахьыкIэр псэолъэшIымэ ахэтыгъ, рэхьатэу Iоф ышIэщтыгъ. ГъэшIэгъоныр, гурытым унагъо иIагъ, исабыйхэм ынаIэ атетэу ыпIущтыгъэх, апылъыгъ, еджапIэм ыщэщтыгъэх. БзэджэшIэгъэшхохэр зэрахьанхэм уегуцэфэнэу щытыгъэп. Ау ахэм 1975 — 1976-рэ илъэсхэм нэбгырипшI пчъагъэ аукIыгъагъ, ахъункIэгъагъ. Адыгэ хэкум имызакъоу Ставрополь ыкIи Краснодар крайхэми ахэм бзэджэшIэгъабэ ащызэрахьагъэу щытыгъ. Ахэм якъыхэгъэщын, якъэубытын чэщи мафи ыуж титыгъ, къиныбэ къапыкIыгъ, ау къэтыубытынхэ тлъэкIыгъэ. Ащ фэдэу бэ гум къэкIыжьырэр.

— Уянэ-уятэхэм ащыщэу хэт уфэдэу алъытэра? — сеупчIы Азмэт.

— Сятэ сыфэдэу аIо. Сятэy Къэншъао партийнэ-хозяйственнэ IофышIагъ. Щынджые, Тэхъутэмыкъуае, Бжыхьэкъоежъым, Джэджэхьаблэ япартячейкэхэм ясекретарыгъ. А лъэхъаным ащ фэдэ IофышIэхэм Iашэ аратыщтыгъ. СызэцIыкIум тятэ иIашэ сехъуапсэу сеплъыщтыгъ…

1942-рэ илъэсым илъэс 12 нахь сымыныбжьэу тятэ заом ащи, къыгъэзэжьыгъэп.

Тянэ апэрэ еджагъэхэм ащыщэу тичылэ кIэлэегъаджэу къагъэкIогъагъ. Илъэс 53-рэ нахьыбэ къымыгъашIэу ар дунаим ехыжьыгъ. Ащ тетэу тяти, тяни жьэу тыухыгъэх. Сшыхэу Рэмэзанрэ Кимэрэ сэ санахьыжъыIоу тыкъэнэгъагъ. СлъэкIыщтымкIэ садеIагъ, кIалэхэр еджагъэх, унагъохэр ашIагъэх, хэбзэ IэнатIэхэр хьалэлэу агъэцэкIагъэх.

ХэбзэухъумэкIо къулыкъухэм яветеран непэ анахьэу зыгъэгумэкIырэмкIэ сеупчIы.

— Непэ гъэпцIэным епхыгъэ бзэджэшIагъэхэр бэу зэрахьэхэ зэрэхъугъэм лъэшэу сегъэгумэкIы, — еIо Азмэт. — Анахьэу агъапцIэхэрэр нахьыжъхэр арых. Ахэм бзэджашIэхэм псынкIэу цыхьэ афашIышъ, яахъщэ чIанэ.

Гъогухэм атехъухьэрэ машинэ зэутэкIыхэм непэ ныбжьыкIабэ ахэкIуадэ. Ар тхьамыкIэгъошху. Автомобильхэр псынкIэу зезыфэхэрэм Iоф адэтэшIэ, ау а Iофыгъом изэшIохын ны-тыхэри, общественностыри, къэралыгъо къулыкъухэри нахь яшъыпкъэу хэлэжьэнхэ фае.

Ветеранхэм я Совет инэплъэгъу ит унагъохэу ны-тыхэр зыщызэгурымыIохэрэм, ешъоным пыщагъэхэм ащапIурэ сабыйхэри. Ащ фэдэ унагъохэм шъхьафэу ны-тыхэм Iоф ащыдэпшIэн фае.

Непэ Iоф зыдэсшIагъэу къэнагъэр макIэ. Ау ныбжьыкIэу къулыкъум тштэгъагъэхэр лIы хъугъэхэу мэпсэух. Ахэм ащыщых Евгений Полуниныр, Мамыекъо Кимэ, Ситкин Хьасанэ, Еутых Щамсудинэ ыкIи нэмыкIхэр.

Илъэсыбэрэ хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм хьалэлэу Iоф зэращишIагъэм къэралыгъом осэ гъэнэфагъэ къыфишIыгъ. Ащ орденхэр, медальхэр, ведомственнэ тын лъапIэхэр къыфагъэшъошагъэх.

Неущ ХъутIыжъ Азмэт ыныбжь илъэс 90-рэ хъущт. Джыри илъэсыбэрэ ипсауныгъэ непэ зытетым къыщымыкIэу къыгъэшIэнэу тыфэлъаIо.

СИХЪУ Гощнагъу.