Тыу Аминэ илIыгъэ лъагъохэр

ЗэкIэупкIэгъэ-шъхьэкIафэу, нэхъой-Iэдэбыр ишъуашэу, нахьыжъхэм афэсакъэу, акIэупчIэу, нахьыкIэхэмкIэ зафэу, Iушэу ары къызэрашIэжьырэр цIыфыбэм Тыу Аминэ.

Мыекъуапэ иурам шъхьаIэу Краснооктябрьскэм тет унэм ащыщ, къэлэ гупчэм щыпсэущтыгъ, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым илъэс 30 фэдизрэ ипроректорыгъ. Ау сэ анахьэу сыкъызтегущыIэмэ сшIоигъор сикъоджэгъу на­хьыжъ-гъэсагъэм блэкIыгъэ Хэгъэгу зэошхоу 1941 — 1945-рэ илъэсхэм щыIагъэм, а илъэс фыртынэхэм гъогоу ащыпхырищыгъэр ары. Псэемыблэжь партизаныгъ, Адыгеир фашист оккупацием зитыгъэ лъэхъаным Дзэ Плъыжым иофицер лIыблэнагъ, нэмыц-техакIохэр — пыир иб ригъэзыхьажьи, Тыум заор КъокIыпIэм щиухыгъ. ГъэшIэ куу гъэшIэгъон иIагъ Аминэ, зэо­жъым имэшIо гузэгу ренэу хэтыгъэми, инасып къыхьыгъ, псаоу къыхэкIыжьи, зэоуж лъэ­хъан къиными, щэIэфэкIи, хэкум, лъэпкъым, хэгъэгум сыдигъуи зафэу афэлэжьагъ, илъэс 95-рэ къыгъэшIагъ, лъэуж зафэ мы чIым къытыринагъ.

Тыу Аминэ Адыгэ хэкумкIэ Шэуджэн районым ит къуаджэу Мамхыгъэ 1924-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Ятэу Шумафэ хэкум щызэлъашIэрэ, адыгабзэмкIэ апэрэ кIэлэегъаджэхэм ащыщыгъ. Заом ыпаIо Тыу Шумафэ Кощхьаблэ адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ щыригъэджэнхэу агъакIуи, иунагъокIэ ащ щыпсэугъ. Ыкъоу Аминэ ащ щеджагъ. Къоджэ еджапIэр къызеухым, илэгъу-ныбджэгъу комсомольцэхэм ахэтэу Iоф­тхьабзэхэм чанэу ахэлажьэ­щтыгъ. 1941-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ икъихьагъу фашистхэм къалэу Ростов аштэгъагъ. Ти­къэ­ралыгъо зэмыжэгъэ зэошхор къытекIуатэщтыгъ. Джащыгъум Адыгэ хэкум етIупщыгъэу партизан отрядхэр район пэпчъ ыкIи Мыекъопэ районымкIэ отрядитIу ащызэхащэгъагъ. Кощ­хьэблэ райком партиемрэ райисполкомымрэ яшIэ хэлъэу фашизмэм ебэныгъэнымкIэ Кощхьэблэ партизан отрядыр агъэпсыгъагъ. Ащ ежь яшIоигъо­ныгъэкIэ партийнэ, советскэ, комсомольскэ ыкIи мэкъумэщ IофышIэхэр хэхьэгъагъэх. Отрядыр иныгъэп, апэрэмкIэ, нэбгырэ 50 нахьыбэ хэтыгъэп. Iофхэр нахь къызыхьылъагъэхэр ыкIи пстэуми зэо къиныгъор зэфэдэу зызыхашIагъэр шы­шъхьэIу-Iоныгъо мазэхэм 1942-рэ илъэсыр ары.

Пыим Ростов зештэм, гухэкIми, советскэ партизанхэм ятIасхъэ ышIэ хъугъагъэ ыкIи пыим къыдзыхьэгъэгъэ тидзэхэм ащыщхэр етIупщыгъэу къызэкIакIохэзэ АдыгеимкIэ къэкIуатэщтыгъэх, къушъхьэр ыкIи мэзхэр яухъумапIэу, Дзэ Плъыжьым ичастхэм зэрахэхьажьыщтхэм пылъыгъэх.

Партизанхэм, нэмыкIхэм яхьылIэгъэ документхэр тэрэзэу амыгъэтIылъыгъэ­хэу къычIэкIи, хэкум къицохъогъэ пыим ахэм ацIэ- лъэкъуацIэхэр, яIэнатIэхэр ышIагъэх. Ащ къыхэкIэу партийнэ IофышIэхэм, партизанхэм яунагъохэр дащыхэти аукIыщтыгъэх. Ар хэмытыхэми заом икъежьэгъу партизанхэм Iэшэ-шъуашэхэр, гъомылапхъэхэр, машинэхэр икъоу яIагъэхэп. Мэхъош мэз­хэм ахэр якIужьыгъагъэх, ау мафэр IукIотэу, чэщыр къызысыкIэ, сыд ишIыкIэми цIыфэу къадеIэхэрэм заIуагъакIэщтыгъ. Ахэм къэбархэр къахьыщты­гъэх, пыеу зышъэ икIыгъэу къакIорэм иунашъохэр къэнафэщтыгъэх.

А уахътэм Тыу Аминэ Iофы­шхо зэшIуихыгъ, къуаджэхэмрэ станицэхэмрэ адэсхэмрэ подпольем щыIэхэмрэ язэпхыныгъэ зэрэзэпымычыным лъэшэу ынаIэ тетыгъ. Зыщыпсэущтыгъэ Кощхьаблэ щыхъурэр къызэригъэшIэнэу чэщырэ Тыур зэрэкIощтыгъэр къоджэдэсхэм ащыщ­хэм къашIэжьыщтыгъ, къаIо­тэжьыщтыгъ. Арэу къычIэкIын «партизаным ят» аIуи Тыу Шумафэ зыкIагъэтIысыгъагъэр. КIэлэегъэджэ нахьыжъ-хэкIотагъэм еупчIыщтыгъэх, икIалэ зыдэщыIэр къариIон е ежь кIалэр ежь-ежьырэу къэкIонышъ зыкъаритын къащыхъоу. Ау хэти зэрэмыгугъагъэу, уахътэм зэкIэ зэхегъэкощыкIы.

ШышъхьэIу мазэм ыгузэгум 1942-рэ илъэсым партизан отрядхэм ядзэкIолIхэм гущыIэ пытэ атыгъ яхэгъэгушхоу Советскэ Союзым зэрэфэшъыпкъэщтхэмкIэ, Iашэр зыIэкIамытIупщэу, чIыгоу-ныр, хэкур, Родинэр къызэраухъумэщтымкIэ, ыпсэ пытэу зы нэмыц фа­шист къамыгъанэу, пыир тыдэкIи зэрэщызэтыраукIэщтымкIэ. Тхьэ­лъанэ зытыгъэхэм ащы­щыгъ Тыу Амини. «Унэ къеIэрэм ыпсэ уеIэжьыныр» ямурадыгъ, лъып­сэу агъэчъагъэр фашистхэм ягъэпщыныжьыгъэн, советскэ народым шъхьафитныгъэр егъэ­гъотыжьыгъэн зэрэфаемкIэ хэти зэрэзышъхьамысыжьыщтыр лъэшэу зэхишIэщтыгъ. Отрядым икомандирыгъэр коммунистэу Федор Савенковыр, штабым ипащэ игодзагъэр Мэрэтыкъо Хьасан.

Зэо плъырхэр отрядым зыщиублагъэхэр шышъхьэIум 1942-рэ илъэсыр ары. Чэщ-мэфи 7-м къыкIоцI Тыур зыхэт отрядым нэмыц къэухъурэипIэм зыкъизыхыжьхи зышъхьэ къезы­хьы­жьэжьыгъэ моторизированнэ бригадэм щыщ купым тидзэхэм ахэхьажьын амал егъэгъоты­гъэ­нымкIэ отрядым хэтхэм яшIогъэ­шхо къэкIуагъ. Аминэ джащ фэдэу мы мафэхэм дзэ шъоф госпиталэу дзэкIолI уIэгъэ пшIы пчъагъэ зычIэлъыр къыгъэгъунагъ, щтэр ымышIэу, лIыхъужъныгъэ хэлъэу пыим ебэныщтыгъ.

Разведкэм къызэригъэшIэ­гъагъ нэмыц нэбгырэ 60 фэдиз зэхэтхэу гъомылапхъэхэмкIэ зыкъаушъэнэу БаракаевскэмкIэ зэрэкIохэрэр. Ащ шъхьалышхоу хьаджыгъэ зычIизыр дэтыгъ. ПсынкIэу унашъо ашIыгъ пый купыр гъэкIодыгъэнэу. Пыим игъогупэ къызэпабзыкIи, фашистхэр зэтыраукIагъэх. Мы операцием ыуж партизанхэм зэо Iашэхэр, щэхэр, гъомылапхъэхэр бэу къаIэкIэхьагъэх, ау ежь партизанхэм ащыщхэри — Я. Калашниковыр, А. Черниковыр, Шъхьэлэхъо ТIахьир мы чIыпIэм щыфэхыгъэх.

Пыижъ техакIом рашIылIэгъэ заор къиныгъ, хьадэгъугъ.

Станицэу Новосвободнэм (Мамрыкъуаем) нэмыц гарнизоныр дахьи къызэрэщыуцугъэм икъэбар партизанхэм ашIагъ, командованием отрядыр ащ зэрекIущт шIыкIэр ыгъэнэфагъ, пыир щыгъэтэкъогъэныр япшъэ­рылъыгъ. Чэщ кIахэм тиехэм станицэр къадзыхьагъ, шIункI-мэзахэм ихьатыркIэ станицэ гупчэми зыщагъэбылъыгъ, а чIыпIэм нэмыц комендатурэр ыкIи сельхозуправэр щытыгъэх. Нэбгырищэу плъакIо агъэкIуагъэхэм Тыу Аминэ ахэтыгъ. Нэфылъэр къызэкIичын зэре­жьэу, станицэм бгъу пстэумкIи ор дашIэхыгъ, нэмыцхэр шъхьа­чъэ-псэчъагъэх. Мы зэо операци­еми лIыгъэ ыкIи псэемыблэжьныгъэ нэбгырабэмэ щызэра­хьагъ. Ыужырэ пчэдыжьым пыим зыкъишIэжьыгъ, зыкъызэкIиугъуайи, авиациери игъу­сэу, тиехэм къатекIуатэу ыуб­лагъ. Зэошхом зыкъиIэтыгъ. Тыу Аминэ зимышIэжьэу пхъашэу язаощтыгъ. Пчэдыжьым щегъэ­жьагъэу пчыхьэ нэс зэзэуагъэх. Ау тиотряд къызэкIэкIон, Тульскэ отрядхэм адэжькIэ зыкъигъэзэн фаеу хъугъэ, пыим ыкIуачIэ бэкIэ нахь лъэшыгъ. БгъуитIумкIи уIагъэхэр бэу яIагъэх. Мы зэо хьылъэхэр мэфэ заулэрэ кIуагъэх — къызэ­кIакIохэмэ, етIани падзэжьызэ… ШэкIогъу заохэм тидзэкIолIхэу Мэрэтыкъо Хьасанэ, Павел Азовцевыр, М. Захарченкэр, Тыу Аминэ къащыхэщыгъэх. ШэкIогъум ыуж партизанхэм станицэу Новопрохладнэр аш­тагъ, пыим зэралъэкIэу пэшIуе­кIохэзэ, тидзэхэм IэпыIэгъу афэхъущтыгъэх. Ау зэ илъыгъо­кIэ фашистхэр зэкIадзагъэхэп, тыгъэгъазэм ыкIэм 1942-рэ илъэсым станицэм зэошхом зыкъыщиIэтыгъ, пчэдыжьым щегъэжьагъэу чэщ кIасэ охъуфэ заор кIуагъэ, цIыфыбэ хэкIодагъэми, станицэр шъхьафит ашIыжьыгъ. ЛIыхъужъныгъэ зэрахьазэ мы заом щыфэхы­гъэх отрядым икомандир игуадзэу Мэрэтыкъо Хьасанэ, разведчицэу Тоня Слюсаревар, нэмыкI­хэри. Нэбгырэ 50-у отрядым хэтыгъэм щыщэу псаоу къэнэгъагъэр нэбгырэ 20 зэкIэмкIи. КIэлэкIэ нэбгыри 9-м щыщэу нэбгыритIу псаоу къыхэкIыжьыгъэр. Тыу Аминэ игъэхъагъэхэм апае медалэу «Партизану Оте­чественной войны II степени» зыфиIорэр къыратыгъ.

Адыгеир фашистхэм къаIэпахыжьи, пыир хэкум зырафыжьыгъэ ужым, зыхэр щыIа­кIэм изэтегъэпсыхьажьын фе­жьагъэх, адрэхэр фронтым кIуагъэх. Партизаныгъэхэу Тыу Аминэ, Иван Киселевым, Михаил Зайцевым язэо гъогу лъагъэкIотагъ. Аминэ Дзэ Плъы­жьым хэтэу Украинэр шъхьафит ешIыжьы, ипшъэрылъхэри сыдигъуи псэемыблэжьэу зэшIуе­хых, зипэщэ взводым идзэ­кIолIхэм щысэ афэхъу. Венгриер фашизмэм къыIэпыхыжьыгъэнымкIэ щыIэгъэ заохэм Аминэ ахэлэжьагъ, мы чIыпIэр ары Тыур офицер лIыбланэу, ротэм икомандирэу, ичIыпIэ­гъоу Хьашхъуанэкъо Яхьем зыщы­IукIагъэр, тIури лъэшэу гушIуагъэх, адыгабзэкIэ зэдэгущыIагъэх. Яхьер ышIэщтыгъэм фэдэу Аминэ къелъэIугъ: «…Амин, сыфэхымэ, сыолъэIу сфяIожь сиехэм, сызэрэпIукIагъэу сызэрэплъэгъугъэр. Ори зыгорэ къыохъулIэмэ, сэ уиехэм язгъэшIэщт…» Ыужым Хьашхъуа­нэкъо Яхьер лIыгъэ хэлъэу Венгрием пае зэуагъэ ыкIи ар шъхьафит ышIыжьызэ фэхыгъэ.

Тыу Аминэ фашизмэр зэхэгъэтэкъогъэным хэлэжьагъ, Румыниер, Чехословакиер шъхьафит ышIыжьыгъэх. Заор аухыгъ. Тыу Аминэ зыхэтыгъэ частыр Забайкальскэ дзэ округым хэтэу японцэхэм апэшIуе­кIозэ КъокIыпэ Чыжьэм щы­зэуагъ.

ЛIыхъужъныгъэ зэрихьагъ, ихэгъэгу фэшъыпкъагъ. Тыу Аминэ Жъогъо Плъыжьым иорденхэр, Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэр зиIэр ыкIи зэо медалыбэ къыфагъэшъо­шагъ. Зэо ужым яунагъокIэ зыдэсыгъэхэ Кощхьаблэ къы­гъэзэжьыгъ. 1946-рэ илъэсым Кощхьэблэ районым ирайком комсомол иапэрэ секретарэу хадзы, ап­шъэ­рэ гъэсэныгъэ зэрегъэгъо­ты. 1953-рэ илъэсым Мыекъуапэ къащэжьыгъ, кIэлэегъэджэ инсти­тутым илъэсыбэрэ ипроректорыгъ. Унэгъо гупсэф иIагъ, ыкъо- ыпхъухэм щыIэныгъэм чIыпIэ дахэ щаубытыгъ, ахэм ясабыйхэр — къорылъф-пхъорэлъфхэр Аминэ къылъэгъугъэх.

Мамырыкъо Нуриет.