Хыем иджэмакъэ гъашIэм иджэрпэджэжь

1863-рэ илъэс. Бэдзэогъу маз. Адыгэ лъэпкъыр хьэзаб хэфагъэу, илъэсишъэ заор пэкIэкIыгъэу, ышъхьэ зыдигъэзэщтыр ымышIэжьэу, дэкъацэм дэфагъэм фэдэу игъашIэ къыхьыщтыгъэ.

Абдзэхэ шъолъырым ит къуаджэхэу Тыгъужъхьаблэ, Цэйхьаблэ, Нэшъумыкъохьаблэ, Дышъэкъохьаблэ, Ащыохьаблэ, ЛIышэхьаблэ язэолIыхэр «Остыгъай» зыфаIорэ чIыпIэм урыс пачъыхьэм иузэндыгъэ дзэ, апсэ атыным фэхьазырхэу, езаощтыгъэх. Тыгъужъыкъо Ахьмэд дзэ пащэу зиIэгъэ абдзахэхэр нэбгырэ 200 фэдиз хъущтыгъэх. Мафэрэ джыхьнэм машIом къыкIэныжьырэ зэолIыхэр чэщырэ мэзым икуупIэ загъэпсэфынэу зыхэхьажьхэкIэ, ашIокIодыгъэм гу лъатэщтыгъэ. Заом щефэхыгъэ яныбджэгъумэ, яунагъомэ, шIу алъэгъурэ цIыфымэ язэщ къызэкIурэ зэолIыхэм чэщрэ ягууз псыуагъэм фэдэу зыкъитIупщыгъэу уахътэр рахыщтыгъэ. Джащ фэдэ чэщ горэм Цэйхьаблэ щыщ кIэлэ ныбжьыкIэу Долэтчэрые лIэшIэгъумэ къялыжьыгъэ чъыгэешхом ылъапсэ исэу икIэсэ Нэбзыфы пкIыхьапIэкIэ егупшысэщтыгъэ. Зэо Iупэм Iумыхьэзэ, пшъашъэр зыщыщ Ащыохьаблэ зэрэкIогъагъэр, Нэбзыфы къызэригъэкIотэжьыгъагъэр нэм зэрэкIэт. Цэйхэм ятамыгъэ зыхидыкIыгъэ шъхьарыхъоныр къызфещэим, къыриIогъагъэр игъашIэм щыгъупшэщтэп: «Мыр Iэужэу къыосэты.  Сыдигъо угу сыкъэкIыми сэри джа охътэ дэдэм сыгу узэрилъыр зыщымгъэгъупш».

Долэтчэрые икIасэ зегупшысэщтыгъэ уахътэм  Нэбзыфи шэф остыгъэм инэфынэу кIэзэзырэм госэу, шъхьантэтехъоу хищырэм изэщ хилъхьэу щысыгъ. Чэщыр икIыжьэу пчэдыжьыр къызысыкIэ, апэрэ тыгъэ нэбзыйхэр къушъхьэмэ къызакъокIыкIэ, къыкIидзыгъэ нэфылъэм шэплъышъоу ошъогур къыгъалэщтыгъэ. Джащыгъум мэзым къыхэфэрэ пыидзэм итопмэ заом ежьапIэ фашIыщтыгъэ. Адыгэхэр щэбзащэм нахь псынкIэу яшыхэм зытырадзэти, пыим бгъэжъым фэдэу текIыехэу, бгъашхъом фэдэу текуохэу, зэуапIэм къызихьэхэкIэ пый дзэлIыхэр гъучIыIунэкIэ хэIулIагъэхэм фэдэу гъэпытапIэмэ къакъокIышъущтыгъэхэп.

Мафэ къэс лъыр псыхъом фэдэу чъэщтыгъэ, гынымэм къушъхьэ тIуакIэр зэлъиубытыщтыгъ.

Заом ияхэнэрэ мафэ нэбгырэ 56-рэ, дзэ пащэу Тыгъужъыкъо Ахьмэди ахэтэу, ефэхыгъ. Ащ ычIыпIэ Долэтчэрые ятэшэу Темрыкъор ихьагъ.

Ежь Долэтчэрые заохэрэм апэ итэу, псыхъо нэзым Iулъыгъэ мыжъо джадэм зыкъуиубытагъэу, пыидзэм шхончыщэр ощхым фэдэу тыриунакIэщтыгъ. Адрэ нэпкъым Iутыгъэ пый дзэлI 50-р шхонч огъу римыгъафэхэу, пытапIэм зышъхьэ къыкъозгъэщырэ зы нэбгырэ IэкIэмыкIэу зэкIэ ригъэфэхыщтыгъэ. ЗимышIэжьэу зэо-банэм хэтызэ, кIалэм шыблэ уагъэм фэдэу ытхьакIумэ Iэшэ омакъэм къызэпигъэджэжьыгъ. Ыпкъ зы фэбагъэм зэлъиубытыгъэу зи хэузыкIыщтыгъэп. ЫкIыбыкIэ къыхэхьэгъэ щэр ыбгъэгу цагэкIэ къыхэкIи, зы хьалъэбэкукIэ ыпэ ит къамылым тефагъ ыкIи ащ пытыгъэ тхьакIумэгъэудэгур бзыуцыфым фэдэу, цэрыцэу, мин пчъагъэу ошъогум ибыбагъ. ЗызэплъэкIым, ичылэгъу ыкIи иныбджэгъу къылъэгъугъ. Зынапэ хьаджыгъэм фэдэу фыжьыбзэу щытыгъэ Наурыз икIэрахъо джыри Iугъор къыпихыщтыгъэ. Долэтчэрые ыпкъ мэкIэ-макIэу къэучъыIынэу фежьагъ. Бгъэгум къичъырэ лъым ыпашъхьэ итыпсыр къыгъэплъыжьынэу фежьагъ. УIэгъэ бгъэжъыр иныбджэгъу гухьэ-губж плъакIэу жэхэплъагъ. ПсэхэкIым нэсыгъэу ымакъэ къыдигъэкIыжьышъугъ.

— Сыда укъызкIысэуагъэр?

— Зыфэдэ дахэу къэмыхъугъэу Нэбзыф пае сыкъыоуагъ. Сэри ар ощ нахь мыбэмэ, нахь макIэу шIу слъэгъурэп. Пыидзэм тызэрэфыримыкъущтыр нэфэ дэд. КIуачIэ тхэмылъыжьэу
непэ-неущэу заор тыухыщт. О псаоу чылэм бгъэзэжьыныр
сыгу ыдагъэп.

 — ЕмыкIоу, гонахьэу къэпхьыгъэм сыдэущтэу удэпсэушъунэу уегупшысэрэ?

 — Непэ нэс сыдэущтэу сыпсэугъэми, джаущтэу сыпсэущт. УзэрэсыукIыгъэр зы цIыфы къылъэгъугъэп. Мэфэ пчъагъэ хъугъэу мыщ фэдэ зы чIыпIэ уисыубытэнэу сыкъыплъыплъагъ. ЦIыф пстэуми заом ухэкIода-
гъэу ашIэщт. Сэ силажьэ зыми ышIэщтэп.

 — Сэ сызэрэуукIыгъэр зыми ылъэгъугъэп пшIошIымэ, ухэукъо. Еплъ мы ошъогум ибыбэгъэ къамылыцэхэм зы мафэ горэ къэсынышъ, укъаIотэжьыщт.

 Долэтчэрые мы гущыIэхэр иаужырэ жьыкъэщэгъугъ. Фэхынэу щытыгъэмэ, лIыхъужъ кIодыкIэу, пыим ищэкIэ ыпсэ ытынышъ, Тхьэм ыпашъхьэ ихьажьынэу имурадыгъ. Ау къумалыгъэм идэпкъыхэр къытеукIораехи, «пхъэр ежьым щыщ хьалыр ары зыкъутэрэр» зэраIорэм фэдэу, аджалыр къыфэзыгъэсыгъэр иныбджэгъу. Наурызэ зыпсэ хэкIыжьыгъэ иныбджэгъу ытамэ теубгъогъэ шъхьарыхъоныр къытырихыгъ. Нэбзыфы тамыгъэу хидыкIыгъагъэм нэплъэгъур тефагъ… гур чыжьэу Iэбагъэ.

А лъэхъанэм адыгэ ныбжьыкIэ пчъагъэ фитыныгъэм фэзаохэу, зыкIэхъопсыщтыгъэхэ тхъагъор къямыкIужьыщт гъатхэхэм агъэкощыгъагъэх. ШIулъэгъум пае апсэ емыблэжьхэу атыщтми, шъхьафитыныгъэр зэкIэмэ анахь шъхьаIэу къыхахыгъ. Абгы дэлъ къамэм орэдитIу къыIощтыгъэр. Зыр — аджалыр, адырэр — шъхьафитыныгъэр.

Абдзэхэ купыр нэбгырэ 32-рэ къанэфэхэ нэс зэуагъэ. ЛIыгъэшхо зэрахьагъ. Дзэ пащэу Темрыкъом «пыим тызэрэфыримыкъужьыщтыр нафэ, а къэнэгъэ тэкIури язгъэукIыжьынэп», — ыIуи,  чылэм агъэзэжьынэу унашъо ышIыгъ. Уашъор къызэмэзахэм, чылэ гъогум фаузэнкIыгъ.

А чэщым Ащыохьаблэ дунаир щыкъутэжьыщтыгъ. Нэжъ-Iужъхэм, сабыйхэм, бзылъфыгъэхэм ащэхъу къыздэмынэжьыгъэ чылэм урысыдзэр къытебани, тыригъэстыкIынэу фежьэгъагъ. Зызыухъумэжьынэу амал зимыIэгъэ цIыф тхьамыкIэхэр Iэчъэ-лъачъэ хъугъагъэх. Унэмэ арылъэдэрэ пыймэ пIэм къыхэкIыгъо зи рагъафэщтыгъэп. Бэщ мэшIотхъуабзэхэр орзэщмэ, мэкъулъэмэ, унэмэ, къакъырмэ арадзэщтыгъэх.  Iашэ зыIыгъхэ лIыжъхэр гуIэхэзэ пыим пэуцугъагъэх, ау кIуачIэкIэ фырикъугъэхэп. Чылэр мэшIотхъуабзэм зэлъиубытыгъэу, куо-хьау макъэхэр щызэпэджэжьыщтыгъэ.

Тыумэ яунэ къилъэдэгъэ хъулъфыгъиплIмэ Нэбзыф янэрэ ятэрэ пIэ къыхэкIыгъо рамыгъафэхэзэ аукIыгъэх. Адрэ пэщым илъыгъэ пшъашъэр къызелъэтым, тхьамыкIэгъошхоу къащышIыгъэр къылъэгъугъ. Нэбзыф ышъхьацышъокIэ щагум къыдалъэшъуагъ. Пшъашъэр мэлъэкъуао, мэкIыи, укIакIомэ ябэныщтыгъ. ИлъэсипшI зыныбжьыгъэ гъунэгъу кIэлэцIыкIоу Къэлэубатэ Тыумэ ящагу къыдэлъэтагъ. Пшъашъэр зыкъуиубыти, ыIыгъыгъэ куахъор ыгъэсысызэ, пыйхэр Iуифынэу уцугъэ.

— Умыщын, Нэбзыф. Укъэсыухъумэщт сэ, — ыIощтыгъэ.

Къэлэубатэ ыгъэгушхуагъэу, пыймэ нахь афилъэу Нэбзыфи фежьагъ. КIэлэцIыкIум гъунэгъу пшъашъэр ыгу рихьыщтыгъэ. «Нэбзыф, укъыздэкIощта?» – ыIозэ еупчIыщтыгъэ. Пшъашъэми гу къабзэкIэ есэмэркъэузэ, «сыкъыбдэкIощт адэ, ау джырэкIэ укIэко цIыкIу. Нахь ины узыхъукIэ сыкъыбдэкIощт», —риIожьыщтыгъэ.

Ежь иунагъо емыгупшысэу, ишIулъэгъу апэ ышIи, Къэлэубатэ а чэщым псэр зыщащэрэ— зыщащэфыжьрэ бэдзэрым къэчъэгъагъ. Нэбзыфы ошIэ-дэмышIэу пыймэ ащыщ горэ къыжэхэуагъ. Ынэгу лъыр къыпычъэу пшъашъэр чIыгум хэфагъ. КIэлэцIыкIур куахъокIэ пыим хэпыджэжьыгъ. Сабыим щынэ иIагъэп — игугъугъэр зы — Нэбзыф мы джыхьнэм чIыпIэм псаоу рищыжьыныр ары. Къэлэубатэ куахъор яныбджэгъу зэрэхиIугъэр къэзылъэгъугъэ адрэ хъулъфыгъэмэ шхончыпэ-къэмапэхэр кIэлэцIыкIум ытхыцIэ хаси, ахэм апышIагъэу къаIэтыгъ.

Мыжьырмэ апылъ Къэлэубатэ къэджагъ: «Нэбзыф, кIыхьэ хьазырэу сыхъугъ, укъыздэкIощтмэ.»

Пшъашъэр гъынымрэ щэIунымрэ зэлъаубытыгъэу, ышъхьэ ыIэтэу дэплъыешъугъэп. Джэуапи ытыжьышъугъэп.

Ошъогум дэплъыерэ сабыим «остыгъэри икIосэжьыгъом зэ къыдэоежьы» зэраIоу, ынапэ зы тхъагъо макIэу къытехьи, IущхыпцIыкIызэ дунаим ехыжьыгъ.

А чэщым Ащыохьаблэ нэбгырэ 90-рэ фэдиз даукIыхьагъ. Къэнагъэхэр гъэрэу аубытыхи, ращэжьагъэх. Ахэмэ Нэбзыфи ахэфагъ.

Гъунэгъу Цэйхьаблэ куо-хьаур нэсыгъ. Чылэм дэсыгъэ нахьыжъэу, шакIомэ япащэу, мэз гъогу пстэури зышIэщтыгъэ Мыхьамтал икъоджэгъухэр ыухъумэным пае къуаджэм дищыгъэх ыкIи къушъхьэ гъочIэгъ горэм щигъэбылъыгъэх. Наурызы иунагъуи ахэмэ ахэтыгъ.

 Абдзэхэ купэу къэзгъэзэжьыгъэм, гъогу тетыфэ, зы сыхьат лъэсрыкIо гъогукIэ ыпэ ишъыщтыгъэхэ нэбгырищ агъэнэфэгъагъ пыидзэхэр зыгорэкIэ къалъэгъумэ, ауж къикIыхэрэм макъэ арагъэIуным пае. А нэбгырищым Наурызи ахэтыгъ. Дэрбэкъуае къынэсыгъэхэу урысыдзэм ыщэрэ гъэрхэр чыжьэкIэ къалъэгъугъ. Наурыз  игъусэгъэ нэбгыритIур мэкъэгъэIоу зэкIигъэкIожьыгъэх. Ежьыр къэнагъ гъэрэу аубытыгъэхэм Нэбзыф ахэтэу къылъэгъугъэти. Пыидзэм зышIуигъэбылъызэ, зыдакIорэм дэкIотагъ. ЫкIи къехъулIагъэр зыми ымышIэу кIодыгъэ.

 Цэйхьэблэ зэолIхэр къоджэ тырагъэстыкIыгъэм къыдэхьажьыгъэх. Мыхьамтал къыгъэнэгъагъэу зы кIэлэ ныбжьыкIэ горэ къапэгъокIыгъ ыкIи псаоу къэнэжьыгъэ ячылэгъухэм гъочIэгъым зызэрэщагъэбылъыгъэр ащ къариIуагъ. Абдзэхэ зэолI купым джаущтэу якъоджэгъухэр ыгъотыжьыгъэх. Наурыз янэрэ ышыпхъурэ гъочIэгъчIэсхэм ахэтыгъэх. ЯкIалэ зэрэкIодыгъэ къэбар гомыIур джы ахэми алъыIэсыгъ.

 Ежь Наурызи иунагъо икъэбар ышIэщтыгъэп. Цэйхьаблэхэр псаоу къэнагъэх Iоу ышIагъэп. Яни ышыпхъуи аукIыгъэхэу къышIошIыщтыгъэ. Нэбзыф зыхэтыгъэ гъэр купым лъыплъэзэ дэкIотагъ, абдзэхэ шъолъырыр зэпичыгъ, ТIуапсэ нэсыгъ, хы гъунэм екIугъ. Мыщ дэжьым ащ къыгурыIуагъ гъэрхэр хэкум зэрэращыщтхэр. ШIу ылъэгъурэ пшъашъэр тэдэ ащэми ащ зэригъусэщтыр тыриубытагъ. ЗэолI джанэхэр щыгъын цунтхъагъэхэмкIэ зэблихъуи, ежьыри хы ШIуцIэ гъунэм щаугъоихэрэм захигъэкIокIагъ. ЫIыгъыгъэхэм ащыщэу къыгъэнэгъэ закъор Долэтчэрые ишъхьарыхъон.

Наурызэ Трам ыцIэу зы кIалэ горэм нэIуасэ зыфишIи, ыуIушыгъ. «Мы шъхьарыхъоныр зытехъуи, Нэбзыф зыцIэ пшъашъэм дэжь екIуалI. Гу къызлъегъат.»

Наурыз иIуагъэ кIалэм ыгъэцэкIагъ. Нэбзыфи шъхьарыхъоныр къызэрилъэгъоу къызщылъэти, «Тыдэ къипхыгъ мы шъхьарыхъоныр? Зием сыд щышIыгъэр? Тхьэр осэгъэлъэIу, къысфэIуат»,— ыIуагъ.

«Долэтчэрыерэ сэррэ Остыгъае щызэогъэ купым тыхэтыгъ. Псэемыблэжьэу заозэ, ар къаукIыгъ. Ишъхьарыхъон сэ хьатырэу къысфэнэнэу къэсштагъ,» — кIалэм джэуапэу Нэбзыф къыритыжьыгъ.

Адыгэмэ «гопэгъур зэлъфэм лажьэр къылъфыгъ» зэраIоу, игуузэу ыбгъэ дэмыфэжьрэм ишIулъэгъу икъэбар гомыIуи таущтэу хигъэфэжьын… Нэбзыф идунай джащ щыушIункIыгъ. Янэ-ятэхэри шIокIодыгъэх. ШIу ылъэгъоу джыри зы цIыфэу дунаим тетыгъэ закъори иIэжьэп. Джы сыд къыщышIыми, шIоIофыжьыгъэп. Ихэку ращыным ищынагъо къызэрэшъхьарыхьагъэми ыгъэпэжьыгъэп.

Джа уахътэм тефэу дзэ пащэу, оркъ лIакъом къыхэкIыгъэ Джамбулатыпщым абдзэхэ къуаджэхэу тырагъэстыкIыгъэхэм къадэнэжьыгъэ адыгэ куп тIэкIур зэкIиугъуаи, хы гъунэм къырищэлIагъ. Наурызы ар къызелъэгъум, дзэ пащэр ешIэти, ежьыри, Нэбзыф зыхэтыгъэ гъэр купыри зыдырищынхэу елъэIугъ. Джар якъикIыкIэу Наурызрэ Нэбзыфрэ зы къухьэ зэдифагъэх.

ЦIыфмэ уатетэу урыкIоным фэдэу изыбзэу, лъэкъо хэгъэуцуапIэ имыIэу къухьэр аушъагъ. Лъынэпсыр мыуцужьэу къызэхырэ нэгухэм тхьамыкIагъомрэ хьазабымрэ къакIэщыщтыгъэ. Хэти зэплъэкIыжьызэ икъушъхьэ гупсэхэр, имэз кIырхэр, ипсы чъэрхэр аужырэ нэплъэгъум кIигъэтыгъ. Къухьэм иубгъогъэ цIыфхэр мафэ къэс нахь джашъо хъущтыгъэх. ХэлIыкIырэр хым хадзэзэ, къухьэр аунэкIыщтыгъэ. ЦIыфхэр пIокIэ-лъакIэ хьазырэу зэхъухэм, Наурызэу джырэ нэс къэмылъагъощтыгъэр Нэбзыф инэплъэгъу къыпэшIофагъ. КIалэр пшъашъэм къекIуалIи, къыфэтхьаусыхагъ.

«Нэбзыф, Долэтчэрые зэраукIыгъэр зэхэсхыгъ. Тхьэм ахърэт нэфы ешI. Уянэрэ уятэри Ащыохьаблэ апсэ къыдэнагъ. Ау умыгумэкI, уизакъоп. Сэ сыкъыбгот, джы укъэзыухъумэн уиI.» Гугъэм хэтыгъэ Наурыз псэужьми зышIомыIоф Нэбзыф еушъыищтыгъэ. Ау пшъашъэм ытхьакIумэ зи зэхихыщтыгъэп.

ШхынкIэ, псыкIэ къин зиIэгъэ гъогурыкIохэр шIэхэу узым зэлъиубытыщтыгъэх. Пчэдыжьым къызыущыжьхэкIэ, къагосхэр лIагъэу къыхэкIыщтыгъэ. Насыпынчъэ гъогурыкIохэр аджалым ынапэ есэжьыгъагъэх.

Нэбзыфы къыгосыгъ икъоджэгъу нысакIэу Хъаджэт. Ау уз дэим бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр зэлъиубытыгъагъ. Хъаджэты илъэситIу зыныбжь икIэлэ Хьарунэ шхэнэу фэе зэпытыгъ. Ным ибыдзыщэ кIодыгъэу, сабыим зи ригъэшхын иIагъэп. КIэлэцIыкIур гъыным ыгъэпшъыти, IучъыикIыщтыгъэ. Аущтэу зы чэщ горэм, къухьэ хьамбарыр фэбагъэм зэлъиубытыгъэми, Хъаджэт чъыIэ-чъыIэу пкIантIэ къехынэу фежьагъ. Азраилыр къызэрэкIэлъыкIуагъэр къызгурэIом, Нэбзыфы елъэIугъ: «Нычэпэ сыкъикIыжьын Iоу сыгугъэрэп. Си Хьарунэ насыпынчъэ цIыкIур о къыпфэсэгъанэ. Мы сыбгы илъ тыжьын бгырыпхыр гукъэкIыжьэу сфептыжьымэ, сигуапэ хъущт. Тятэ мы бгырыпхыр хьаджэм къикIыжьызэ къысфихьыгъагъ. Сишъэо цIыкIу зы мафэ горэм къызищэкIэ, инысэ пилъхьанэу етыжь».

Джа чэщ мыгъом Хъаджэт ыпсэ хэкIыгъ ыкIи хы ШIуцIэм ипырапыцIыIумэ ахэкIокIэжьыгъ.

Я 11-рэ мафэм ипчэдыжьы чыжьэкIэ чIыр къэлъэгъонэу фежьагъ. Къухьэм ис пстэур хэгъэгукIэ къафэхъущтым агъэшIагъоу еплъыщтыгъэх. КъыздэкIуагъэхэ чIыпIэр Самсун хы Iушъор арыгъэ. ТIуапсэу къызIукIыгъэхэм нахь хьалэ-балыкъыгъ. Ихэку егъэзыгъэу зыбгынэгъэ адыгэ тхьамыкIэхэр Iуизыбзагъ.

Iоныгъом итыгъэ хымэ фэбагъэ. Хы Iушъор мэ Iаем зэлъиубытыгъагъ. Мухьаджырэу къэкIуагъэхэр тыркумэ къалэм дагъахьэщтыгъэхэп. Зэпахырэ узхэр апылъэу алъытэщтыгъэх.

Тыркумэ цIыфы пэпчъ зы хьалыгъу закъу ратыщтыгъэр. Загъорэ джа хьалыгъур къаIахыным паекIэ яхьадэхэр мэфэ пчъагъэрэ сымаджэм фэдэу чыблыкIэ ашIыгъэ щатрэмэ ачIагъэлъытыгъэ. Ашхын зэрамыгъотырэм сымэджэныри хэтэу япкъышъол якъупшъхьэ епкIыжьыгъагъ. МэлэкIалIэмрэ щымыIэныгъэмрэ уамгъэшIэн щыIэп. МэлэкIагъэрэ шъхьакIорэ зы цIыф къырихьакIышъущтэп.

Загъорэ, хьадэхэр зычIалъхьажьыкIэ, чэщырэ шъэфэу кIохэти, хьадэм къырахъухыгъэ чыхIаныр къычIахыжьыщтыгъ. Джащи фэныкъуагъэх. ЛIэныгъэм сабый цIыкум афырыгъунэу есэжьыгъэхэу мыщынэхэу хьадэхэм адэжь щыджэгущтыгъэх.

Джамбулатыпщыр хы Iушъом къызIухьагъэхэм мэфищ тешIагъэу иныбджэгъу дзэ пащэу Карт Осмэн IукIагъ. Ар ыпэкIэ къэкIуагъэу щытыгъ ыкIи тыркубзэ ышIэщтыгъэ. Карт Осмэн иIэпыIэгъоу къэлэ пащэм Iизын къыIахи, шыхэр, кухэр ащэфыхи, яIапIэхэр зэкIаугъоежьыхи, якъоджэгъухэр зыдращажьэхи, хы гъунэм IукIыгъэх. Мэфищ гъогур къызэпачыгъэу Эрэк районым, джырэ Эрба районым, къэсыгъэх. Къэлэ тхьаматэм кIахэкIэмкIэ ечъэхырэ псыхъо нэзыр тIысыпIэу къаритыгъ. Ау ар агу рихьыгъэп. Къалэм икъыблэкIэ тет къушъхьэм дэкIуаехи, непэ къызнэсыгъэм адыгэхэр зыдэсхэ Джамбулат, Карт-Осмэн къуаджэмэ адэтIысхьагъэх.

 Джамбулат къуаджэм Бажь, Быжь, Апыщ, Хъут, КIубэ, Чэтау, Цэй, Гъыщ, Кощбай, Лытахъо унагъохэр къыщыуцугъэх.

Мэзышъхьэм игъочIэгъы чIэсыгъэ Цэйхьаблэмэ ягъашIэ кIымэфэ чъыIэшхом къыгъэушIункIыщтыгъ. КъызэраIожьырэмкIэ, 1863-рэ илъэсым адыгэ шъолъырым кIымэфэшхо къекIугъагъ. Наурызы янэу Сыфиф мафэ къэс шакIо дэкIыщтыгъэхэ хъулъфыгъэмэ икIалэ икъэбар къахьынэу ащыгугъыщтыгъэ. «Къор унэм ипкъэу, пхъур унэм икIэракI» зыфаIорэм фэдэу ишъао щымыIэу яунэгъо лъапсэ хэт щызгъаIэщтыгъэр?

ЦIыфым илъэгагъэ нэсэу осыр къытырилъхьагъ, гъочIэгъым чъыIэ мылыр рилъэсыкIыщтыгъ. Ау мафэрэ машIо ашIыщтыгъэп — Iугъор зэримхьаным пае. Чэщырэ ары зызагъэфабэщтыгъэр. Бэмэ узхэр къапыхьагъэхэу щытыгъэх. КIымэфэ чъыIэм амал къаримытыжьэу мафэ къэс акIуачIэ нахь къыхэкIыщтыгъ. Зэпахырэ узым нахь кIуачIэ зыхэлъ ныбжьыкIэхэри къыубытынэу фежьэгъагъ.

ЛIэшIэгъум ехъугъэ Мухьамталы ыпкъи зэримхьажьышъуным нэсыгъагъ. ЛIыжъым узэу къекIугъэр ыушъэфэу ыпсэ пытыгъэ къодый. Зы мафэ горэм гъочIэгъым чIэкIыгъэ хъулъфыгъэхэмэ зэхахыгъ шапсыгъэхэмрэ абдзахэхэмрэ гъэтхапэ нэсыфэ яхэку абгынэжьынэу урыс пачъыхьэм къариIуагъэу. Джа уахътэм нэс адыгэхэм заокIэ къямыкIунхэу унашъуи ашIыгъэу щытыгъ. Мы къэбарым Цэйхьэблэ тхьаматэхэр тегупшысыхьагъэх. ГъочIэгъым зэрэчIэкIодэжьыщтхэр къагурыIуагъ. Гъогу техьанхэу унашъо ашIыгъ. Джа мафэм щегъэжьагъэу мафэри гъочIэгъым машIо щашIынэу фежьагъэх. ПстэумкIи Цэйхьаблэхэр мэзиблэ гъочIэгъым чIэсыгъэх. ХэкуикIын уахътэр къызэсым, Мухьамтал лIыжъыр икъоджэгъухэм яушъыигъ:

— Тэ тикIэлэгъуми, ащ ыпэрэ зэмаными адыгэ бэлахьхэр мы шъолъырым щыпсэугъэх. Тэ ахэмэ ящыIакIэ щысэ тетхыгъ. А лIыхъужъмэ ятхыдэжъы тедэIоу тыкъэхъугъ. Ахэр мы чIыгум хэлъых. Ихэку щымылIэрэр тIо малIэ. Сэри губгъэн къысфэшъумлъэгъу, тятэжъ пIашъэхэм якъэхалъэ сыдалъхьанэу сыфай. Армырми спкъы уцуагъэ гъогу техьанэу щытэп. Сэ зы лъэIу къышъуфысиIэр. Тэ шъукIоми шъуихэкурэ шъубзэрэ шъуисабыймэ ащышъумгъэгъупш. Тхьэм шъузтехьэгъэ гъогур IэшIэхы къышъуфешI. ШъуздэкIощт хэкур хъяры къышъуфешI.

Купым ынэпсыхэр къыкIэтэкъоу, зыми ыжэ зи къыдэмыкIэу Мухьамталы едэIугъэх. ЛIыжъ тхьамыкIэр изакъоу мэзышъхьэ къэхалъэм ипэсакIоу къушъхьэ лъагэм къытенагъ. Цэйхьаблэхэр Хъулъэжъые екIурэ гъогум кIымэфэ мафэу техьагъэх. ЧъыIэмрэ узхэмрэ гъаблэмрэ хьалэчы зэхашIыхьэгъэ адыгэхэр хы Iушъом екIугъэх.

МэфиплIэ нэпкъым Iусыгъэхэу зы къухьэ джадэ горэм итIысхьэхи, Цэйхьаблэхэр гъогу техьагъэх. Тыркум зынэсхэм, Ак-Чабат хы гъунэм екIолIагъэх. Зы мафэ нэпкъым Iутыгъэх къухьэм къырамгъэхыхэу. Осмэн пачъыхьэхэм мухьаджыр купыр аштагъэп. «Шэйтаным ишы тетIысхьэрэр зыщыфаем епсыхыжьышъущтэп» зыфаIорэм фэдэу къухьэр джыри хым техьажьыгъ. Мэфэ пчъагъэ къынэуж Румынием Балчык хы Iушъом нэсыгъ. Джаущтэу Цэйхьаблэмэ яхэку-
кIэу Ормэлыр — Румыниер хъугъэ. Варда псыхъом ынэз Фарс ыцIэу зы чылэ горэм дэтIысхьагъэх. Унэхэр зэдаIэтыгъэх, тIэкIу-тэкIоу зызэтрагъэпсыхьэу фежьагъэх.

Темрыкъо пащэр купым къыдекIокIыщтыгъэ, яIофхэр афигъэцакIэщтыгъэ. Адыгэхэр игъорыгъоу хымэ чIыгум «къыщыушхъонтIыжьэу» фежьэгъагъэх. Унагъохэм хьасэ тIэкIухэр яIэу, чэмэщхэр зэрагъэгъотыгъэу, гъунэгъу къуаджэхэми агурыIохэу фежьагъэх.

Илъэсхэр псыхъом фэдэу зэблэчъыгъэх. КъызыкIуагъэхэр я 13-рэ илъэс хъугъэу джыхьнэмым джыри япшъапIэхэр къыкъузыгъэх. Осмэн ыкIи Урыс империехэм язао къежьагъ. Мы зэпэуцужьми адыгэ нэбгырабэ зыдихьыгъ. Заор заухым пыитIоу зэфэтэджыгъэ къэралыгъуитIур зэгурыIохи, адыгэхэр Румынием имысыжьынэу унашъо ашIыгъ. Джыри Цэйхьаблэхэр гъогу техьанэу егъэзыгъэ хъугъэх. 1880-рэ илъэсым ижъоныгъуакIэ Тырку хы Iушъоу Синоп дэжь, Аянджыкъ районым Цэйхьаблэхэр къэсыгъэх.

Къухьэм къызехыхэм, адыгэхэр псэупIэ чIыпIэ лъыхъухэу лъэсэу гъогу техьагъэх. Боябат, Безиркепру, Хьауза, Ладик, Гемыщкюпу районхэм къаблэкIыхэзэ Эрба районым къэсыгъэх. Ащ пэблагъэу зы чIыпIэ горэм зыщагъэпсэфынэу купыр тIысыгъ. Мэфэ пчъагъэ гъогу тетыгъэ адыгэхэр лъэшэу зэхэукIэгъагъэх. Зы хьалъэбэкъу адзыжьынэуи кIуачIэ къафэнэжьыгъагъэп. Ащ елъытыгъэу, джа Эрба районым къыщыуцунхэу унашъо ашIыгъ. Темрыкъом нэбгырэ заулэ зыригъэгъуси, ащыгъум къэлэ тхьаматэщтыгъэу   Мехьмет Эфенди ыдэжь кIуи елъэIугъ икуп зы чIыпIэ горэм щигъэтIысынэу.

Тхьаматэм гъогурыкIохэм гукIэгъу къафишIи, тIысыпIэ къаритынэу тыриубытагъ. «Илъэс 16 ыпэкIэ къэкIуагъэ адыгэ чылэхэр тиIэх. Неущы ахэмэ ятхьаматэхэу Джамбулатрэ Карт Осмэнрэ сыкъяджэнышъ, джа къуаджэхэм апэблагъэу шъудгъэтIысын, шъуилъэпкъэгъухэри IэпыIэгъу къышъуфэхъун», — къариIуагъ.

Чылыскъат Наурыз къыздэкIуагъэ Джамбулат чылэм Нэбзыф къыщищагъ. Къыззэрэщагъэхэр илъэс 14 хъугъагъэ, кIэлитIурэ зы пшъашъэрэ яIагъ. Апэрэ лъэхъанэм Наурыз ишъузы шIулъэгъу фыриIэу шъхьэкIафэ фишIэу ыгъэлъапIэщтыгъ. Ау илъэсхэр блэкIы къэс ыгу фэбагъэу илъыгъэр кIосэжьэу, Нэбзыф ыгу щыкIыжьэу фежьагъ. Бзылъфыгъэ тхьамыкIэм Хъаджэт ыкъо ибэу Хьарунэ фэшъхьаф зи Iахьыли иIэжьыгъэп. Исабыймэ афыриIэ гуфэбэныгъэр ыгу имылъыгъэмэ, Наурыз бзаджэм зы мафи дэпсэужьышъунэу Нэбзыф къарыу хэлъыжьыгъэп.

Цэйхьаблэхэр Эрба районым къызнэсыгъэхэ мафэм Джамбулат чылэм ибзылъфыгъэхэм ныбжьыкIэхэр ягъусэу шыкухэмэ арысхэу Келькит псыхъо нэзым къамылрэ IутIэнрэ къаупкIэнэу кIогъагъэх. Къамылым унашъхьэхэр раубгъощтыгъэ, IутIэным матэхэр, пIуаблэхэр раблэщтыгъэ. А мафэми Нэбзыфи ахэтэу къаупкIэгъэ къамылыр шыкумэ къащэжьи, пчыхьэшъхьапэм бзылъфыгъэхэмрэ чылэ ныбжьыкIэхэмрэ къагъэзэжьыгъ.

Цэйхьаблэ тхьаматэу Темрыкъо ятIонэрэ мафэм Джамбулатрэ Карт Осмэнрэ аIукIагъ. Зэныбджэгъухэр, зэлъэпкъэгъухэр зызэрэлъэгъухэм, лъэшэу зэщыгушIукIыгъэх. ЗэкIэ зэгъусэхэу Цэйхьаблэхэр къызщыуцугъэ чIыпIэм екIугъэх. Карт Осмэнрэ Джамбулатрэ купым хэтхэм зэкIэми IаплI аращэкIызэ язэрэщыт акIэупкIагъэх. Аущтэу къырыкIохэзэ, Наурызы янэу Сыфиф къалъэгъугъ. Ыкъо ячылэ зэрэдэсыр, бын-унагъо зэрэхъужьыгъэри раIуагъ. Ныом зэхихырэр ышIошъ мыхъоу, ыгу къэуцущтым фэдэу кууагъэ. ГушIогъо нэпсыхэр къечъэхыгъэх. ИкIалэ ятIонэрэ мафэм IуагъэкIэнэуи лIыкIохэм къызагъэгугъэм, ыгу къыдэлъэтыщт къышIошIэу ныр къэкIэзэзыгъ, гугъэ IэшIум зэлъиштагъ.

Наурызы янэ тхьамыкIэ къэбар тхъагъор къызеIугъэ уахътэм ежьыри мэкъуупкIэм къикIыжьыгъэу тIэкIу зигъэпсэфынэу гъолъыгъагъэ. Унэ шъхьангъупчъэр Iущэигъагъ. Жьыбгъэ шъэбэ цIыкIу къепщэщтыгъэ. Наурыз зыригъэкIыгъэу пIэм хэлъэу зы тутыныбжъэ ыгъэстэу щылъыгъ. КIэлэцIыкIоу щагум дэтхэм амакъэхэр къэIущтыгъэ. Шъхьангъупчъэ Iухыгъэм къамыл тхьакIумэгъэудэгур къибыбагъ. Осыцэм фэдэу ар зэресырэм еплъэу, ыгъэшIагъоу Наурыз пIэм хэлъыгъ. ОшIэ-дэмышIэу щхынэу фежьагъ.

— Сэ сызэрэуукIыгъэр зыми ылъэгъугъэп пшIошIымэ, ухэукъо. Еплъ мы ошъогум ибыбагъэ бзыуцыфымэ зы мафэ горэ къэсынышъ, укъаIотэжьыщт.

Иныбджэгъу Долэтчэрые къыриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъэу, ымакъэ Iоу щхыгъэ. Пытым итыгъэ Нэбзыф хъугъэр ыгъэшIагъоу илIы еупчIыгъ: «Сыд мыщ фэдизэу узгъэщхырэр?»

Наурыз щхыныр зэпимгъэоу, ыIэхъуамбэкIэ унэм къибыбэгъэ бзыуцыфыр ригъэлъэгъугъ.

— Ащ удэхьащынэу сыд хэлъыр? Сабыйхэр къамылым рыджэгухэзэ къагъэутысагъ, — шъузым къыриIуагъ.

 Наурыз зы бгъумкIэ щхыщтыгъэ, зы бгъумкIэ Долэтчэ
рые игущыIэхэм ягупшысэщтыгъэ. ЫгукIэ ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ:

— Ашъыу, сыукIыгъэми, илъэс пчъагъэ тешIэжьыгъ. Мары кIэлэ-гъуалэхэри тиIэх. Нэбзыфы сэщ нэмыкI хэт къэзыухъумэнэу иIэр мы хымэ къэралым. Хъугъэр есIомэ, зи хъущтэп. Джырэ къынэужи зи зэблихъужьын щыIэжьэп, — ыIоу егупшысэщтыгъэ. ЫкIи Долэтчэрые зэриукIыгъэр шъузым фиIотагъ. ЗышIэнкIэ мыукIытэрэр ыIонымкIэ укIытэщтэп.

Бзылъфыгъэм зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу ынэхэр къэухъурэигъ. Нэбзыф игъашIэкIэ ымылъэгъугъэ къин, хьазаб щыIагъэп. Ау сыд фэдиз тхьамыкIагъо ылъэгъугъэми, дунаим езыпхыжьын къарыу Тхьэм къыхилъхьагъ. Ау мы илIы къыIотэгъэ бзэджагъэр зыфэпщыIэшъун амал иIагъэп. Зэо утыгум иныбджэгъу къумалыгъэкIэ щызыукIыгъэ напэ зимыIэ лIым дэпсэужьышъунэу Нэбзыфы игъэпсыкIи, ицIыфыгъи екIущтыгъэхэп. Дэпкъым пылъэгъэ кIэрахъом фигъази — «Мы кIэрахъомкIэ уукIыгъа?» — лIым еупчIыгъ. ЫкIи кIэрахъор къыпихи, илIы къыритыжьыщт джэуапым емыжэу, ыгу зэнкIабзэу тыриубыти, Наурыз еуи ыукIыгъ.

Мыжъоу уапэкIэ бгъачъэрэм уилъэхъэжьыщт. Зафэр лащэми, ар игъорыгъоу зыдэкIощтым нэсы. Остыгъаем къыщылъэтэ-
гъэ къамыл тхьакIумэгъэудэгур илъэс 15 къынэуж Джамбулат чылэм къэбыбыгъ, мэкъэнчъэу, осыцэу жьым хэтэу, цIыф ымыIотэщтыр ыIотагъ, къэбар шъэфыр нафэ къышIыжьыгъ.

Къэбарыр къэзыIотэжьыгъэр Тыркуем ит Эрба районым щыщ Цэй Елмаз.

Зытхыжьыгъэр журналистэу ТIэшъу Светлан.