Тызэзыпхырэр шIэжьыр ары

ЖъоныгъуакIэм и 21-р адыгэмэ яшъыгъо-шlэжь мафэу загъэунэфыгъэр тарихъ шапхъэхэмкlэ пштэмэ бэдэдэ шlагъэп. Ар зэпхыгъэр я 19-рэ лlэшlэгъум тилъэпкъ къырыкlогъэ тхьамыкlагъор ары, ащ къыпкъырыкlи адыгэхэр дунаим итэкъухьагъэхэу зэрэщыпсэухэрэр тарихъым ыгъэунэфыгъэхэу зэкlэми ашlэ.

Сэ непэ зигугъу къэсшlымэ сшlоигъор ежь шъыгъо-шlэжь мафэм къырыкlуагъэр ыкlи мэхьанэу лъэпкъымкlэ иlэр зэхъокlыгъэу зэрэхъугъэр ары.

Шъыпкъэ, уахътэми тищыlэныгъэ зэхъокlыныгъэу бэ къыхилъхьагъэр, тэри тишlэжьи, тизэхэшlыкlи нэмыкl шъыпкъэ хъугъэх. Мыщ лъапсэу фэхъугъэр зэхэпфын зыхъукlэ, гупшысэ зэфэшъхьафхэр гум къехьэх.

Апэрэу, Кавказ заом итарихъ атхынэу зырагъэжьагъэм щегъэжьагъэу анахь къыхагъэщырэмэ ащыщ Iофыгъор политикэм епхыгъэ зэрэхъугъэр. Ау, зы упчlэ мыщ дэжьым къэтэджы: лъэпкъым къырыкlуагъэм ишъыпкъапlэ къэбгъэлъэгъоныр хабзэм иполитикэ пэшlуекlуа? Етlани, лъэпкъым жъалымыгъэкlэ дэпсэугъэ генералхэм ясаугъэтхэр зэрэщытхэр сыд фэдэ политика зыдиштэрэр?

Лъэпкъыр зэзыпхырэр шlэжьыр ары. Тыдэ щыlэха тилlыхъужъхэм ясаугъэтхэр?

Зэошхоу лъэпкъым итарихъ инэу зэзыхъокlыгъэр уахътэмкlэ нахь къытпэблагъ, я XVI-рэ лlэшlэгъум Урысыемрэ Щэрджэс къэралыгъомрэ зэфыщытыкlэу агъэпсыгъагъэм елъытыгъэмэ. Шlэныгъэлэжьхэм зэдаштагъэу щыт урыс-адыгэ зэфыщытыкlэм лъапсэу фэгъугъэр къырым хъаным пэуцужьыныр арыгъэ. Ащ къыхэкlэу военнэ-политическэ зэгурыlоныгъэ азыфагу илъ хугъагъэ.

Арэущтэу зэрэщытзи, адыгэхэм яшlоигъоныгъэ хэлъэу Урысыем хэхьагъэхэу аlозэ 2007-рэ илъэсым хагъэунэфыкlыгъ.

Джарэущтэу мыр политикэм рапхыгъ. Ау тарихъыр о узэрэфаеу бгъэпсынэу щыта?

Тарихъым ишъыпкъапlэ къэпlоныр ыкlи къэптхыныр хабзэм пэшlуекlорэп, лъэпкъ зэгурыlоныгъэри ыукъорэп. Тылъэпкъынэу тыфаемэ тишlэжьи пытэн фае.

Ныбджэгъу лъапIэхэр!

Шъыгъо-шlэжь мафэм укъытегущыlэ зыхъукlэ, апэрэу къыхэбгъэщын фаехэр адыгэ тарихъми ыкlи культурэми шlэныгъэ лъапсэ иlэу язэхэфын кlэщакlо фэхъугъэ цlыфхэр арых. Лъэпкъым ишlэжь егъашlэм мыкlосэжьын жъуагъохэу къыхэнагъэх Сихъу Сэфэрбый, Цэй Ибрахьим, Наурзэ Ибрахьим, Пщыунэлl Кlыщмай, Борэн Исмахьил. Зышъхьамысыжьхэу, лъэпкъым ищыlэныгъэ нахьышlу зэрэхъущтым мыхэр дэлэжьагъэх ыкlи хэушъхьафыкlыгъэу адыгэ тарихъым, культурэм, бзэм ыкlи экономикэм ехьылlэгъэ lофыгъохэр щаушэтынхэу 1929-рэ илъэсым Институт зэхащагъ. Iофыгъо зэфэшъхьафхэу шlэныгъэлэжьхэр зыдэлажьэщтыгъэхэм Кавказ заом илъэхъан адыгэхэр яшъхьафитыныгъэ зэрэфэбанэщтыгъэхэм изэгъэшlэн чlыпlэ ин щиубытыщтыгъэ.

Совет хабзэм илъэхъан Кавказ заом изэгъэшlэн ыкlи изэхэфын иамалхэр мэкlэ дэдэу щытыгъэх. Непэ шъыгъо— шlэжь мафэм тыгу къэдгъэкlыжьыных шlэныгъэлэжь чанхэу, граждан ыкlи научнэ лlыгъэ ахэлъэу я XIX-рэ лlэшlэгъум адыгэмэ тхьамыкlагъоу къарыкlуагъэм изэгъэшlэн ыкlи изэхэфын яlахьышlу хэзылъхьагъэхэр. Ахэр Быжь Алый, Къумыкъу Тугъэн, Мэмбэт Хьылым, Нало Заур, Нало Евгения, Къэрдэнгъушъэ Зэрамыку, Къэжэрэ Валер ыкlи нэмыкlхэри.

Хэушъхьафыкlыгъэу уакъытегущыlэнэу, лъэпкъ тарихъым чlыпlэшхо щызыубытыгъэу нэбгыритlумэ ацlэ къесlомэ сшlоигъу.

Апэрэр, адыгэ лъэпкъым ыгурэ ыпсэрэ хэтIагъэу, сыд фэдэрэ лъэныкъуи пштагъэми зиlахьышlу хэлъэу Шъхьэлэхъо Абу. Апэрэ шъыгъо зэlукlэм Абу къыlогъэгъэ гущыlэхэр джыри сыгу икlыхэрэп. Лъэпкъым утынэу телъыр ыгукlэ зэрэзэхишlэрэр ыкlи ипсалъэ адыгэ пстэуми анигъэсынэу зэрэфаер инэу къыхэщыщтыгъэ.

Ятlонэрэ шlэныгъэлэжьэу зигугъу къэсшlымэ сшlоигъор Къэсымэ Алый ары. 1992-рэ илъэсым Алый ыкъоу Хьэсан игъусэу «Геноцид адыгов» зыфиlорэ тхылъыр къыдигъэкlыгъагъ. Материалэу тхылъым дэхьагъэхэр доктор диссертацием хэтыгъэх. Ау, диссертациер къыгъэшъыпкъэжьынэу Советым зырехьылlэм, текстэу адыгэхэм тхьамыкlагъоу къарыкlуагъэр къэзгъэлъагъорэр хагъэкlыгъагъ.

Диссертациер Алый зэритхыгъэми къэбар шъхьаф пылъ. А лъэхъэным Кавказ заом фэгъэхьыгъэ документхэр фонд зэфэшъхьафхэм ахэлъэу Москва ихъарзынэщхэм ачlэлъыгъэх. Ахэм уачlэхьанымкIэ лъэlу тхылъ зэриlыгъызи, Алый ежь ыгъэфедэщт документхэр къыратыщтыгъэхэп. Арэущтэу щытми, ялъэlузэ материалхэр къаlихыщтыгъ. Етlани, гъэшlэгъоныр, мафэм ыугъоигъэ материалхэр ауплъэкlущтыгъэх ыкlи Урысыем политикэу зэрихьэщтыгъэр къэзыгъэлъэгъорэ документхэр хаупкlыщтыгъэх. Джащ фэдэ къиныгъохэр пылъэу илъэс пчъагъэрэ Алый материалхэр зэlуигъэкlагъэх.

Быжь Алыеу зигугъу къэсшlыгъэми илъэс 18-рэ кандидат диссертациер къыгъэшъыпкъэжьын ымылъэкlэу рагъэжагъ.

Непэ тыгу къэдгъэкlыжьыгъэ шlэныгъэлэжьхэр ыкlи нэмыкl общественнэ лэжьэкlошхохэу лъэпкъым ишlэжь лъагэу къэзыlэтыгъэхэр егъашlэм тщыгъупшэщтхэп.

Адыгэхэм яшъхьафитыныгъэ банэ пэщэныгъэ дызезыхьагъэхэр (1763 — 1864)

Адыгэхэу Темыр-КъохьэпIэ Кавказым щыпсэущтыгъэхэм ялъэпкъ шъхьафитыныгъэ зао 1864-рэ илъэсым ухыгъэ хъугъагъэ. Пачъыхьэм Черкесиер ыштагъ. Адыгэ нэбгырэ минишъэ пчъагъэ Осмэн империем икIыжьын фаеу хъугъэ. Лъэпкъ тхьамыкIагъоу къыкъокIыгъэр пачъыхьэм адыгэхэм адызэрихьэгъэ лъэпкъ лъэпсэ гъэкIодэу щытыгъ.

Нэбгырэ пчъагъэмкIи, кIуачIэмкIи урысыдзэмрэ адыгэхэмрэ яамалхэр зэпэчыжьэ дэдэу щытыгъэх нахь мышIэми, егъэшIэрэу адыгэ фольклорым къыхэнагъэх политикэмкIи заохэм ахэлэжьэнхэмкIи IэпэIэсэныгъэ ин зыхэлъыгъэ лIыхъужъхэм ацIэхэр:

Щырыхъукъо Тыгъужъ, ХъорэлIыкъо Хьамырз, Бракъый ЛъэпшъхьакI, Алджэрыекъо Кущыку, Хъырцыжъыкъо Алэ, Нэпсэу Хьэжъуагъу, Хьатыгъу Щэбан, Даур ХьэпакI, Хьахъупэкъо Чэрый (Тхьаркъуахъо), Хьаудэкъо Мамсыр, Пцэшэ Дол, Ацэкъо Хьэкъар, Пцэшэ Хьаджэбирам, Хытыку ХьагъукI, Зэишъу Къасболэт, Занэкъо Сэфэрбый, Занэкъо Къэрэбатыр Сэфэрбый ыкъу, ЦутхьакIумэ Къамболэт, Бэрзэдж Хьадж Исмахьил Дэгумыкъо, Бэрзэдж Хьадж Джырандыкъу Дэгумыкъо, ШыупакIо Шъэумыз, ШэрэлIыкъо Тыгъужъыкъо Къызбэч, Шэуджэн Джырандыкъу, Урым Джанхъот, Атэжъыкъо Исмахьил, Атэжъыкъо Адылджэрый, Атэжъыкъо Хьамырз, Абыкъо Исхьакъ, Айтэчыкъо Джамболэт, Къэсэй Исмахьил.

Бэрзэдж Хьадж Исмахьил Дэгумыкъор (1766 — 1846) — убых пэщэ анахь цIэрыIохэм зыкIэ ащыщ, хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэущтыгъэ убыххэмрэ адыгэхэмрэ яшъхьафитыныгъэ банэ пIэлъэ кIыхьэм къыкIоцI пэщэныгъэ дызэрихьагъ. Хы ШIуцIэ лъэныкъомкIэ дзэ пытапIэхэу пачъыхьэм щаригъэшIыгъагъэхэр аштэнхэмкIэ зэо Iофтхьабзэхэм япэщагъ.

Бэрзэдж Хьадж Джырандыкъу Дэгумыкъор — Исмахьилэ ышы икIал (1804 —1881) — убыххэм, шапсыгъэхэм, натыхъуаехэм, абдзахэхэм шъхьафитыныгъэ банэу ашIыгъэм пэщэныгъэ дызезыхьагъэхэм ащыщ. Кавказ заом иаужырэ чэзыу лъэшэу ыкIуачIэ зэрихьылIэгъагъэр Черкес къэралыгъо зыкI зэхэщэгъэныр ары. 1861-рэ илъэсым «Адыгэ мэджлыс» зыфиIоу зэхащэгъагъэм ар  ипэщагъ.

ШыупакIо Хьаудэкъо Мамсыр — нэтыхъое оркъ, 1830 — 1840-рэ илъэсхэм адыгэхэм политикэ, дзэ IофхэмкIэ анахь пэщэ чанэу яIагъэхэм ащыщ.

ШыупакIо Шъэумыз — Кавказ заом илъэхъан натыхъуаехэм япэщагъ. Дзэ-зэо Iофхэм алъэныкъокIэ лъэшэу IэпэIэсагъ.

ШэрэлIыкъо Тыгъужъыкъо Къызбэч (1777 — 1840) — адыгэхэр яшъхьафитыныгъэ фэбанэхэ зэхъум анахь лIыхъужъныгъэ къызхэфэгъэ пащэхэм ащыщ. Шапсыгъэ оркъ ШэрэлIыкъо лIакъом щыщыгъ. Адыгэ фольклорым къызэриушыхьатырэмкIэ, лъэшэу лIыблэнагъ, «Черкесием иаслъанкIэ» ащ еджэщтыгъэх.

Щырыхъукъо Тыгъужъ — нэтыхъое оркъ, я XIX-рэ лIэшIэгъум адыгэхэм шъхьафитыныгъэ банэу ашIыгъагъэм идзэ пащэхэм ащыщ. Таурыхъ ыкIи тарихъ орэдыбэхэм ащ ыцIэ къахэнагъ. Кавказым имызакъоу, Европэм икъэралыгъо зэфэшъхьафхэми а лIыхъужъым ыцIэ ащашIэ.

ХъорэлIыкъо Хьамырз — шапсыгъэхэм политикэ ыкIи дзэ IофхэмкIэ анахь пэщэ бланэу яIагъэхэм ащыщ. Бэслъы— нэй Абат игъусэу Стамбул ар кIогъагъэ тырку султIаным зэдэгущыIэгъухэр дыриIэнхэм пае. ХъорэлIыкъо Хьамырзэ султIаным риIуагъ Черкесием иIофхэр зэрэхьылъэхэм, адыгэхэр иIэпыIэгъу зэрэщыгугъыхэрэм афэгъэхьыгъэу. ХъорэлIыкъо политикэм ылъэныкъокIэ Черкесием иIофхэм язытет дэгъоу ышIэщтыгъ, ишъыпкъэу зыуж итыгъэр хэгъэгум иIофхэм язытет зыпкъ игъэуцожьыгъэныр ары.

Бракъый ЛъэпшъхьакI — шапсыгъэхэм анахь пэщэ цIэрыIоу яIагъэхэм ащыщ. ЛIыхъужъ шъыпкъэу зэрэщытым дакIоуи дзэ Iофхэм хэшIыкIышхо афыриIагъ. Гуманитар ушэтынхэм апылъ Адыгэ республикэ институтым ихъарзынэщ чIэлъ тхыгъэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, Бракъый ЛъэпшъхьакIэ генералэу Засс IукIэгъагъ, ащ илIыхъужъныгъэ зынэсырэр дэгъоу ышIэщтыгъэ ыкIи Урысыем идзэхэм къулыкъу ащихьынэу игъо къыфилъэгъугъагъ. Мары ЛъэпшъхьакIэ ащ риIожьыгъэр: «Хьадэгъур ыпэ къэсштэн о пIорэм сыкъеуцолIэным нахьи».

Алджэрыекъо Кущыку — я XIX-рэ лIэшIэгъум ия 30 — 40-рэ илъэсхэм Черкесием идзэ ыкIи иполитикэ пэщэ цIэрыIохэм зыкIэ ащыщэу ыцIэ зэлъашIэгъагъ. Мы бэслъынэй пщым илIы-хъужъныгъэ фэгъэхьыгъэ тарихъ орэдхэм, къэбархэм къаушыхьаты лъэпкъэу къызыхэкIыгъэм ар зэрэфэшъыпкъагъэр, урыс пачъыхьадзэм пэшIуекIорэ заом бланэу зэрэхэлэжьагъэр.

Хъырцыжъыкъо Алэ — абдзэхэ пэщэ лIыхъужъыр Черкесием итарихъ къыхэзгъэнагъэр ичIыгу ыпсэ фигъэтIылъыным зэрэфэхьазырыгъэр, адыгэхэм яшъхьафитыныгъэ зышъхьамысыжьэу зэрэфэбэнагъэр ары.

ЦутхьакIумэ Къамболэт — адэмые лIакъом къыхэкIыгъ, кIэмгуе пщэу Болэтыкъо Джанчэрые ивассалыгъ. Къамболэт дзэ Iофхэм язехьанкIэ IэпэIэсэныгъэ ин хэлъыгъ, отрядхэм пэщэныгъэ адызэрихьэзэ пачъыхьэм идзэ утынышхохэр рихыщтыгъэх.

Нэпсэу Хьэжъуагъу — шапсыгъэхэм яшъхьафитыныгъэ банэ ипэщэ лIыхъужъыгъ.

Занэкъо Сэфэрбый (1789 — 1859), пщы лIакъом къыхэкIыгъ. КъохьэпIэ Черкесием иполитик бэлахьэу ыкIи дзэ Iофхэм хэшIыкIышхо афыриIэу щытыгъ. КъыгъэшIагъэм адыгэхэм яшъхьафитыныгъэ фэбэнагъ. Занэкъо Сэфэрбый анахьэу зыкIэхъопсыщтыгъэр Черкесиер шъхьафитэу щытыныр арыгъэ.

Хъущт Мыхьамэт (1826 — 1869) — анахь лъытэныгъэ зыфашIыщтыгъэ адыгэ пащэхэм ащыщыгъ. Адыгэ мэджлысым хахьэщтыгъ ыкIи 1862-рэ илъэсым Черкесием илIыкIоу Англием щыIагъ. Урысыем къыщыхаутыгъэхэм ащ ыцIэ зэфэшъхьафэу къахэфэ: Биш-Хасан— Эфенди ыкIи Эфенди Гасан.

ПЭНЭШЪУ Аскэр.

Гуманитар ушэтынхэм апылъ Адыгэ республикэ институтым ипащэ шIэныгъэмкIэ игуадз, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор.