Тихомиров Лев Александр ыкъомигукъэкIыжьхэм ащыщ пычыгъу КъокIыпIэ Кавказыр кIуачIэкIэ заштагъэм лъыпытэу, джыри Темрюк тыщыIэзэ, КъохьэпIэ Кавказым адыгэхэр къырафыхэу рагъэжьэгъагъ. Щамиль, Дагъыстан афэгъэхьыгъэ хъугъэ-шIагъэхэм сэ сызэращыгъуазэр литературэ зэфэшъхьафхэм къарысыджыкIыгъэмкIэ ары.

Ау КъохьэпIэ Кавказым Iофыр фэгъэхьыгъэмэ, мы тарихъ тхьамыкIэгъошхоу сынэгу кIэкIыгъэр я IV — VII-рэ лIэшIэгъухэм Европэм щыкощынхэ фаеу зэхъуми лъэпкъхэм къинэу ащэчыгъэм зыкIи ебгъэпшэнэу щымытэу сэлъытэ. Мы лъэныкъомкIэ тхыгъэу щыIэхэми дэгъоу сащыгъуаз. Архив документхэми тIэкIу хэшIыкI афысиI. Урысхэм силъэныкъо гупсэ зэраштагъэм итарихъ 1887-рэ илъэсым стхынэу зызгъэхьазыры зэхъум Екатеринодар иушэтэкIо цIэрыIоу Фелициным зэпхыныгъэ дысиIэнэу хъугъагъэ, ЦIэмэз (Новороссийскэ) округым иархив документхэри къызIэкIэзгъэхьэгъагъэх.

Къэсыугъоигъэ материалхэр, статистикэ таблицэхэр, планхэу, картэхэу згъэтхъыгъэхэр адрэ ситхьэпабэмэ ягъусэу революцием илъэхъан кIодыгъэх. Ау тхылъхэм арытхэм, архив документхэм сызэращыгъуазэм нэмыкIэу, КъохьэпIэ Кавказым икъушъхьэчIэсхэр ячIыпIэжъ зэрэрафыщтыгъэхэм икъэбари сэшIэ мы хъугъэ-шIагъэхэм ахэлэжьагъэхэм къаIотэжьыгъэхэмкIэ, етIани къэсIон ахэр зэрэрафыгъэхэр сынэгу зэрэкIэкIыгъэр.

Сэ ащыгъум илъэсипшI-пшIыкIутIу нахь сымыныбжьыгъэми, сигулъытэ бэмэ алъыIэсэу щытыгъ, хъугъэ-шIагъэхэм ахэлэжьагъэхэм ягукъэкIыжьхэр охътэ зэфэшъхьафхэм, 1887-рэ илъэсым нэс, зэхэсхынхэу хъугъэ. Зыгорэ сщыгъупшагъэми е зэхэзгъэкIокIагъэми, сынэгу кIэкIыгъэхэм, шыхьат сызыфэхъугъэхэм документальнэ осэ гъэнэфагъэ яIэу сэлъытэ.

Мыщ фэдэ пэублэ къызыкIэсшIырэр сикъэбар литературэу щыIэм икъоу зэрэдимыштэрэр сэшIэшъ, ау ушэтынхэм апылъ специалистхэм апашъхьи сигущыIэхэр къыщызгъэшъыпкъэжьыным сыфэхьазырышъ ары.

ЫпшъэкIэ къызэрэсIогъагъэу, КъокIыпIэ Кавказыр заштэ нэуж КъохьэпIэ Кавказыр зэраубытыщт шIыкIэр зыщаухэсыщт зэIукIэ Барятинскэ пщым 1860-рэ илъэсым Владикавказ щызэхищэгъагъ.

ЗэIукIэм планитIу къащыхалъхьэгъагъ. Генералэу Филипсон адыгэхэмкIэ гукIэгъу къызхагъэфэн фаеу, урысхэм дзэ кIочIэшхо зэряIэр ахэм арагъэлъэгъунышъ, зэо-бэнэ пхъашэ арамышIылIэу Урысыем къыгохьанхэм къырагъэзэгъын алъэкIынэу ылъытэщтыгъ. Ау ащ зи къызэримыкIыщтыр нэфагъэ.

Евдокимовым еплъыкIэу иIагъэр нэфэшъхьаф шъыпкъэу щытыгъ. Ащ ишIошIыкIэ, «адыгэхэм уадэпсэуни, зыгорэущтэу къызыпыпщэнхи плъэкIыщтэп, Урысыем ищынэгъончъагъэ пае рэхьатэу, зи ятымыпэсэу ахэр щыдгъаIэхи хъущтэп. Зэо лъэхъаным къохьэпIэ къэралыгъохэмрэ Тыркуемрэ къушъхьэчIэсхэр къызкъуащэнхэ алъэкIыщт». Урысыем ифедэ пае адыгэхэр зэкIэ гъэкIодыгъэн фаеу Евдокимовым ылъытэщтыгъ. АщкIэ анахь хэкIыпIэшIоу щыIагъэр Тыркуем ахэр фыгъэнхэр ыкIи ахэм ячIыгу уIэшыгъэ къэзэкъхэр игъэтIысхьэгъэнхэр ары. Барятинскэ пщым Евдокимовым къыIуагъэм дыригъашти, аужырэм иеплъыкIэ пхырыкIыгъ.

Адыгэхэр ячIыгухэм зэрарафыгъэм лъыпытэу Линейнэ, хы ШIуцIэ дзэхэм яполк псаухэр ахэм къарагъэтIысхьанэу рахъухьэщтыгъ. Ау мы дзитIуми ахэт къэзэкъхэм ащ фэдэ планым къызэрэдырамыгъаштэрэм ишыхьатэу зыкъаIэти, кощыным къызэремыуцуалIэхэрэр, IашэкIэ къазэрапэуцужьыщтхэр къаIуагъ. Арыти, Евдокимовыр планым хэIэзыхьажьын фаеу хъугъэ ыкIи къэралыгъо ахъщэшхо аратызэ Пшызэ шъолъыр къыпэIулъ чIыпIэхэм арысыгъэ къэзэкъхэм анэмыкIхэу, донской, терскэ къэзэкъхэм яунагъохэри купышхо мыхъухэу мыщ къагъэкощынхэу унашъо ышIыгъ.

КъохьэпIэ Кавказыр ыштэнэу ерэшIи, Евдокимовыр зи зэблэжьын щыIагъэп. Къэзэкъ унагъохэу агъэкощыщтхэм ащ фэгъэкIотэныгъэ зэфэшъхьафхэр афишIыщтыгъэх. Дзэхэм пэшIорыгъэшъэу ахэм унэхэмрэ къакъырхэмрэ афагъэпсыщтыгъэх, къэралыгъом ахъщэшхуи, илъэсищэ е илъэситфэ гъомылапхъи къаритыщтыгъ.

Адыгэхэм Iофыр афэгъэхьыгъэмэ, ахэр хэдэнхэ — къушъхьэхэм къяхынхэшъ, Мыекъуа-
пэ пэгъунэгъоу къэтIысынхэ е ячIыгу гупсэ къабгынэнышъ, Тыркуем кощынхэ фэягъэ. Ау къинэнхэ аIопагъэкIи, адыгэхэм а чIыпIэр афикъущтыгъа? Нэбгырэ мини 100 фэдиз ныIэп ар зытелъытэгъагъэр. Арыти, къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ зэрэхъурэмкIэ пцIы аусыщтыгъ, фэди 5-кIэ е фэди 10-кIэ ащ къыщагъакIэщтыгъ. Илъэси 2 — 3 тешIи, рафыхэрэм япчъагъэ къалъытэ зэхъум, ар зэрэмытэрэзыгъэр къэнэфагъ. Ау зыфэягъэхэр къадэхъугъэхагъ, Петербург дэсхэри пачъыхьэри агъэплъэхъугъэхагъ.

АшIэзэ къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ къызэрэрагъэIыхыщтыгъэм иягъэ къэкIони ылъэкIыщтыгъэ. ЯчIыпIэхэм къарынэжьхэми, «ащ фэдизэу зипчъагъэкIэ мэкIэ къушъхьэчIэсхэм щынэгъошхо къапыкIына» зыфэпIощт гупшысэхэр ащ цIыфхэм ашъхьэ къыригъэхьан ылъэкIыщтыгъэ. Ащ епхыгъэу Урысыем къушъхьэчIэсхэм бзэ къадигъотын, ахэр къыригъэшIун ымылъэкIынэу пачъыхьэм гурыгъэIогъэн фэягъэ. 1861-рэ илъэсым Евдокимовым ар къыдэхъугъ, а лъэхъаным ехъулIэу Барятинскэ пщыр къеIэзэнхэу IэкIыб хэгъэгум кIогъагъэ.

Черкес Iофыгъор зэшIохыгъэным пае Императорэу я II-рэ Александр 1861-рэ илъэсым Темыр Кавказым къызэрэкIощтыр Евдокимовым ешIэти, хъоршэрыгъэ горэхэм яусагъ. Ащ адыгэ нэIуасэу иIэхэр къыугъоихэу ыкIи ахэр шIу зэрилъэгъухэрэр, ячIыпIэхэм арафыхэ ежь зэрэшIомыигъор, ахэм апэшIуекIоныр Барятинскэ пщым иунашъо къызэрэпкъырыкIырэр къафиIуатэу ригъэжьагъ. Джы мары пачъыхьэр къызэрэкIорэр ыкIи ышъхьэкIэ ар адыгэхэм ялIыкIохэм адэгущыIэ зэрэшIоигъор, къушъхьэчIэсхэм ягумэкIхэр зэкIэ ащ къыфаIотэн, ахэр къафигъэцэкIэнхэм щыгугъынхэ зэралъэкIыщтыр, ащ фэдэ амалыр зыIэкIатIупщы зэрэмыхъущтыр Евдокимовым агуригъэIогъагъ.

Евдокимовым инэIосэ адыгэхэм агу ащ фэдэ гугъапIэхэм къаIэтыгъэу ядэжь агъэзэжьи, ашIошъ агъэхъугъэхэр нэмыкIхэм тыдэкIи щафаIуатэу рагъэжьагъ. Политикэм хэшIыкIышхо фызимыIэгъэ къушъхьэчIэсхэр псынкIэу агъэпцIагъэх. 1861-рэ илъэсым пачъыхьэр Фарзэ дэжь щытыгъэ тиотряд къэкIуагъ ыкIи шапсыгъэхэм, натыхъуаехэм, убыххэм ыкIи нэмыкI лъэпкъхэм ялIыкIохэр мыщ дэжь къыщызэрэугъоигъэх. Ахэр пачъыхьэм зыIокIэхэм урыс пытапIэхэу ячIыгу итхэр акъутэжьы, дзэхэр аращыжьыхэ зэрашIоигъор, урыс псэупIэхэр ячIыгухэм ащагъэпсыным, сыд фэдэрэ урыс администрации щыIэным зэрэдырамыгъаштэрэр раIуагъ. Ащ фэдэ лъэIухэр урыс пачъыхьэм къазыфигъэцакIэкIэ, мамырэу зэдэпсэунхэм зэрэфэхьазырхэр къаIуагъ.

Урысыем анахь пый пхъашэми ащ фэдэ даохэр зэрэфимыгъэцэкIэщтхэр нэфагъэ. Адыгэхэм зэзэгъыныгъэ гори адэпшIыным Iофыр темытэу ылъыти, мы чIыпIэм пачъыхьэм Евдокимовым ипланхэм щадыригъэштагъ. Ащ къыщыублагъэу ахэм ягъэцэкIэн нахь агъэпсынкIагъ.

Мыщ дэжьым хэгъэунэфыкIыгъэн фае къушъхьэчIэсхэр Европэмрэ Тыркуемрэ къакъоуцонхэм зэрэщыгугъыщтыгъэхэр. Ахэм ялIыкIохэр а хэгъэгухэм агъэкIогъагъэх. Нэтыхъоепщэу Костэныкъор Инджылызым къызэрикIыжьыгъагъэр къэсэшIэжьы. Ари игъусэхэри псыхъоу ЦIэмэз дэжь къыщыуцугъэхэти, ЦIэмэз къалэ удэтэу ахэр дэгъоу къэплъэгъущтыгъэх. ТинэIуасэхэм ащыщэу докторэу Дорошевич ары Костэныкъом иунагъо ихьэщтыгъэр. Ау лIыкIохэм узгъэгушIон къэбар къахьыгъагъэп. Ахэм IэпыIэгъу гори агъотыгъагъэп. Тыркуе закъор ары кощыжьыхэрэр зичIыгу изыгъэтIысхьаным къезэгъыгъагъэр. Типравительстви ишъыпкъэу ар къазэрадэхъущтым ыуж итыгъ. Адыгэхэр нахь благъэу хыIушъом къыIуагъэзыхьэхэзэ, ахэр зэрэзэпыращыщт къухьэхэр бэу нэпкъым Iутынхэм, амал зэриIэкIэ къушъхьэчIэс нахьыбаIо Тыркуем агъэкощыным тэтыехэр щыгугъыщтыгъэхэн фае. Сыд ишIыкIэми, къушъхьэчIэсхэм ячIыгу нахь псынкIэу къызэрарагъэбгынэщтым пылъыгъэх. ЗишIоигъоныгъэкIэ кощыхэрэм афигощынэу Евдокимовым со-
мэ мини 100 къэралыгъо мылъкоу къаIихыгъагъ. Ау а ахъщэр бэмэ зэрафимыкъущтыр нэфагъэми, ар зыфэягъэр ахъщэ IэпыIэгъу зэраритырэм икъэбар нэмыкIхэм зэхаригъэхынэу ыкIи къэралыгъо ахъщэ къаратыным щыгугъыхэзэ нахь псынкIэу ахэм ячIыгу къабгынэным ригъэнэцIынхэу ары.

Хэбзэнчъэу егъэзыгъэкIэ адыгэхэр ячIыгу рафыщтыгъэх. ЫпэрапшIэу ахэм зыкъагъэгъунэжьыщтыгъ, купэу зэхахьэхэти, апсэ пэтыфэ къязэожьыщтыгъэх. Ау тыдэкIи ахэр щызэхагъэтакъо зэхъум, цIыкIу-цIыкIузэ агу кIоди, зыкъамыухъумэжьэу хъугъагъэ. Урыс дзэкIолIхэр зэбгъурытхэу кIохэзэ, къушъхьэчIэсхэр зэкIафэщтыгъэх ыкIи ахэр зэраукъэбзыкIыгъэ чIыпIэхэм станицэхэр ащагъэпсыщтыгъэх. Ахэм ауж итхэу къэзэкъхэр къэкощыжьыхэти, афагъэпсыгъэ станицэхэм адэтIысхьэщтыгъэх.

Адыгэхэм янахьыбэмэ агу зэкIодыпэм зи амышIэу, зэрымыр хъугъэхэм фэдэу хъурэм лъыплъэщтыгъэх, ахэр къапэуцужьыщтыгъэхэп, ау ячIыгуи къабгынэщтыгъэп. Ащ лъыпытэу зызэкIаугъоен, ашIэщтыр, зыздагъэзэщт лъэныкъор ахэм къыхахын алъэкIыщтыгъа? Ау ахэр рахъухьанэу охътэ лые къаратыщтыгъэп. ЧIыпIэ пстэуми дзэкIолI куп мыинхэу агъакIохэрэр нэбгырэ заулэ зыхэхьэрэ купхэмкIэ зэтыраутыщтыгъэх. Ахэр зэкIэри къызэдырагъэубытэу лъыхъущтыгъэх, къоджэ, унэ горэхэр е зэбгырафыгъэ адыгэхэм зызщагъэбылъыгъэ
чэл къызэрыкIохэр къагъотыщтыгъэх. А къуаджэхэр, унэхэр, чэлхэр тырагъэжъыкIыщтыгъэх, ямылъку зэрапхъощтыгъ е агъэкIодыщтыгъ, былымхэр аубытыщтыгъэх, хъулъфыгъэхэр, бзылъфыгъэхэр, кIэлэцIыкIухэр зэбгырафыщтыгъэх. Зыдэчъэщтхэр амышIэу ахэр шъхьэчъэ-псачъэу зэбгырычъыщтыгъэх, мэзхэм, джыри зэрамыпхъогъэ къуаджэхэм защагъэбылъыщтыгъ,
ау ахэм шъхьэегъэзыпIэ зыщагъотыгъэ чIыпIэхэми лъэпкъгъэкIод заор шъхьасынчъэу къалъыIэсыщтыгъ. Япчъагъэ хэхъо зэпытзэ, купышхо хъухэу адыгэ насыпынчъэхэр къохьапIэм екIущтыгъэх, урысыдзэм хэтхэр ахэм алъэб итхэу Кавказ къушъхьэтхымкIэ зэпырафыщтыгъэх ыкIи хы ШIуцIэ Iушъом Iуагъэзыхьэщтыгъэх.

 Псаоу къэнэгъэ къушъхьэчIэсхэр къухьэхэмкIэ ыкIи къошъо къызэрыкIохэмкIэ Тыркуем ащэщтыгъэх. Рафыхэрэм япчъагъэ нэбгырэ миллионныкъо фэдиз хъущтыгъэ. Ащ фэдиз цIыфхэр хым зэрэзэпыращыщт къухьэхэмрэ къуашъохэмрэ къэбгъотыныр псынкIагъэп. Мэзэ псаукIэ ахэр ячэзыу къызысыщтым ежэхэу къыхэкIыщтыгъ. Ахэр зэрэзэпыращыщт шIыкIэм пэшIорыгъэшъэу хэти егупшысэгъагъэп.

Тыркуем иправительствэ ащ фэдиз къушъхьэчIэс яхэгъэгу къэкощыным щыгугъыгъэп. Типравительствэ Урысые обществэм икъухьищрэ дзэ къухьэ заулэрэ анэмыкI а гухэлъым пае зыкIимыгъэфедагъэри сшIэрэп. Рафыхэрэм япчъагъэ тэрэзэу къызэрамыгъэлъагъорэм ар ыгъэплъэхъугъэщтын, ахэр нэбгырэ минишъэ пчъагъэ хъуным ежэщтыгъэпщтын. Унэе предпринимательхэм къушъхьэчIэсхэм ахъщэшхо къаIахызэ, якъухьэхэмрэ якъуашъохэмрэ цIыфхэр араубэщтыгъэх. Тифымрэ нэмыкI узхэмрэ апкъ къикIыкIэ къушъхьэчIэсыбэхэр а къухьэхэм е къуашъохэм арылIыхьэщтыгъэх.

ИлъэсиплI фэдизрэ адыгэхэм ауж лъэшэу афыгъ, анахьэу насыпынчъэ дэдэ зыхъугъагъэхэр 1863-рэ илъэсыр ары. Ахэм хьазабэу арагъэщэчыгъэр къэIогъуай. Ауж къэзыфыхэрэм зашIуагъэбылъызэ, къушъхьэчIэсхэр чъыIэр градус 20-м зыщынэсыщтыгъэ лъэхъанми бгъагъи, ашхыни ямыIэу къекIокIыщтыгъэх. КIымафэхэри а лъэхъаным пхъэшагъэхэшъ адэ. Адыгэхэр уз Iаехэм, анахьэу тифым, арылIыкIыщтыгъэх. Унагъохэм арысхэр зэпэзырыз хъущтыгъэх, ны-тыхэм якIэлэцIыкIухэр ашIокIодыщтыгъэх. Бгъагъи ямыIэу, быхэм арысхэу ахэр лIэщтыгъэх.

Адыгэхэр ячIыгу зэрэрафыгъэхэр, тхьамыкIагъоу апэкIэкIыгъэр сынитIукIэ слъэгъугъэ. Ашъхьэ рарагъэхьыжьэжьын Iофыр ЦIэмэзи къызылъэIэсым, ЦIэмэз кIэимрэ хытIуалэмрэ къэзыуцухьэрэ къушъхьэхэм ахэс къуаджэхэр тырагъэжъыкIхэу аублагъ. ТIуакIэ пэпчъ Iугъор Iужъоу шъхьарытыгъ, машIор щыхъушIэщтыгъ. Тикъушъхьэхэм ащ фэдиз цIыф ащыпсэугъэми тшIагъэп. Мазэ фэдизрэ ащ фэдэ гугъэуз тхьамыкIагъохэр тынэгу кIэтыгъэх.

Къуаджэхэм лыгъэу арадзыгъэр лъыкIуатэзэ, мэзхэми машIор алъыIэсыгъ. Илъэсыбэмэ къакIоцI псыхъоу ЦIэмэз къыпэIулъ мэз дахэм машIом ылыпкIэгъэ чъыгыпкъ шIуцIэхэр уапэ къыщифэщтыгъэх. Зыгу кIодыгъэ адыгэхэм а уахътэм зи ащыщынэжьыщтыгъэп, ЦIэмэз пэмычыжьэу мэзэу стыщтыгъэм сэри зэ сыздащэгъагъ. Илъэс-илъэситIу фэдиз тешIа-гъэу рагъэжъыкIыгъэ къуаджэ-хэм ястафэхэр слъэгъунэу хъугъагъэ. Тикъутыр зыщыдгъэпсыгъэ чIыпIэми а къуаджэхэм ащыщ щысыгъ.

КъушъхьэчIэсхэу гъаблэм, чъыIэм, узхэм агъэлIагъэр зыфэдизыр Тхьэ закъор ары зышIэрэр. Мэзхэмрэ къокIэ-бгыкIэхэмрэ хьэдэ пчъагъэу ахэлъыр хэти къылъытагъэп, къэплъытэн плъэкIынэуи щытыгъэп. ХыIушъом IулIыхьэгъэ пчъагъэри тэрэзэу къалъытэщтыгъэп. Зэпахырэ узхэр къяутэлIэнхэм тещыныхьэхэзэ, ахэм яхьадэхэр псынкIэу чIатIэжьыщтыгъэх. Ахэр зыщычIатIэжьыгъэ чIыпIэхэр нэужым сятэ къысигъэлъэгъугъагъэх, хьадэхэм етIэфхэр зэратыратакъощтыгъэр, ахэр бэ зэрэхъущтыгъэр къысфиIотэгъагъ. Ау пчъагъэр зыфэдизыгъэр хэти риIуагъэу зэхэсхыгъэп. Ащ фэгъэхьыгъэу тхылъ горэми зи къисхыгъэп. Тыркуем кощыгъэ адыгэхэм ащыщэу мафэ къэс нэбгырэ 200-м фэдизмэ хьадэгъур къазэралъыIэсыщтыгъэм фэгъэхьыгъэ къэбар зэе-тIуаехэри зэхэтхыщтыгъэх. Ау тадэжькIи ахэм яIоф щынахьышIугъэп. Тыркуем ащэщтхэр хы ШIуцIэ Iушъом ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм аIуащыщтыгъэх, ау къушъхьэчIэсхэм ягъэкощынкIэ чIыпIэ шъхьаIэу щытыгъэр ЦIэмэз ары. Официальнэ статистикэм тетэу хым зэпыращыгъэ нэбгырэ мин 500-м щыщэу нэбгырэ мини 100-р къухьэхэм ЦIэмэз дэжь щырагъэтIысхьагъэх.

КъушъхьэчIэс зэе-тIуаемэ къушъхьэ къокIэ-бгыкIэхэм защагъэбылъынэу игъо зэрифэгъагъэхэр хэгъэунэфыкIыгъэн фае. ШъыпкъэмкIэ, ахэр бэ хъущтыгъэхэп. Загъорэ тичIыпIэхэм адыгэ хъулъфыгъэ зырыз-
хэр ащалъэгъущтыгъэх, гъэхъунэр зэпачызэ ахэр мэз цунэм хэлъэдэжьыщтыгъэх. Ащ ыуж илъэсыбэ тешIагъэу къэзэкъхэр адыгэ купмэ заIокIэхэм, ахэм зэратебэнагъэхэр, зы къэзэкъ къызэраукIыгъагъэр, адыгэхэр зэрэзэбгырычъыжьыгъагъэхэр къаIотэжьэу зэхэсхыгъ. Я 80-рэ илъэсхэм къушъхьэчIэс нэбгыришъэ заулэу илъэс 20-рэ зызыгъэбылъыгъэхэр къушъхьэм къехыхи, хыIушъом пэблагъэу къоджитIу щагъэпсыгъ. Ахэм яIагъэхэп, рэхьатэу псэунхэу афадагъ.

КъушъхьэчIэс мини 10 — 20 фэдиз хъурэ купхэр ренэу ЦIэмэз дэжь Iуплъагъощтыгъэх. Зыхэр къухьэхэм арагъэтIысхьэхэти Iуащыщтыгъэх, ау зэпыу имыIэу нэмыкIхэр къыIухьэщтыгъэх. Ахэр шъое-цыеу фэпэгъагъэх, кIочIаджэу щытыгъэх, сымэджабэ ахэтыгъ. КIэлэцIыкIу ибэхэр ахэм бэу зэрахэтыр зэу нэм къыкIидзэщтыгъ. Адыгэхэр пытапIэм къыпэблагъэу, е псыхъоу ЦIэмэз иорыжъылъэ нэпкъ, е хытIуалэм иадырабгъу дэжь къыщыуцущтыгъэх. Серебряковскэм иунэгъэ ныкъозэхэкъутэр ахэмкIэ Iэрыфэгъоу щытыгъ. Ащ ышъхьэ темылъыжьыгъэми, дэпкъхэм акъоуцохэзэ, жьыбгъэхэм защаухъумэщтыгъ. НэмыкI чIыпIэхэм Iофхэр нахь ащыхьылъагъэх. Бэщхэр зыкIэгъэкъогъэ чэлхэр ахэм агъэпсыхэти, агъотырэмкIэ ахэр абгъэщтыгъэх. Бэмэ коу къызэрыкIуагъэхэр ары псэупIэу яIагъэр. Къызыщыуцугъэ чIыпIэм охътабэ щигъэкIонэу хэти ышIагъэп, непэ-неущэу ахэр Iуащынхэу гугъэщтыгъэх.

Къухьэхэм яжэхэу хыIушъом Iотыфэхэ ахэр анахьэу зыпылъыгъэхэр ябылымхэр, яунэгъо хьапщыпхэр: алырэгъухэр, хьакъу-шыкъухэр, пхъуантэхэр ыкIи нэмыкIхэр щэгъэнхэр ары. Адыгэхэм а пстэур цIыф кIуапIэу сыдигъуи щытыгъэ сатыушIыпIэм къахьыщтыгъэх е къафыщтыгъэх. ЦIэмэз дэсхэри ахэр къызыщыуцурэ чIыпIэхэм якIущтыгъэх агу рихьырэ щыIэмэ къащэфынэу. Товархэр ащ фэдизэу шIэгъуагъэхэпти, пыут дэдэу ащэщтыгъэх. Шы дэгъу дэдэхэр къахафэщтыгъэх, ау нахьыбэрэмкIэ ахэр шыушыгъэх. Унэгъо хьапщып дэгъухэр ахэм ахэлъыгъэп пIоми хъущт. Анахьэу аIыгъыгъэхэр пхъэм хэшIыкIыгъэхэр, адыгэхэм тхьацур зыщапшэрэ Iэнэ лъхъанчэхэм афэдэхэр ары. КъокIыпIэм къыращыгъэ фаянс хьакъу-шыкъур мэкIагъэ. Нахьыбэу ахэлъыгъэхэр гъоплъэ къошынхэр, гъучI щыуанхэр ыкIи нэмыкIхэр ары. Загъорэ къэ-
мэ дэгъухэри къахафэщтыгъэх. Адыгэ пхъэнтIэкIухэр лъхъэнчэ дэдагъэх, пхъуантэхэми алырэгъухэми уяхъопсэнэу щытыгъэп. Адыгэхэм тхылъыпIэ ахъщэхэр аштэщтыгъэп, тыжьын ахъщэ нэмыкI къаIахыщтыгъэп. А лъэхъаным ЦIэмэз дэсхэми дышъэ ахъщэхэр яIагъэп.

Къэлэдэсхэм адыгэхэр зэрэсымаджэм ыкIи гъаблэ зэригъалIэрэм гу лъатэщтыгъ ыкIи къушъхьэчIэс бзылъфыгъэхэмрэ кIэлэцIыкIухэмрэ агу ягъузэ щыгъынхэмрэ шхынхэмрэ къафахьыщтыгъэх. ГукIэгъушхо зыхэлъыгъэ сяни апэдэдэ ахэм афэгумэкIыгъэхэм ащыщыгъ. Адыгэхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным пае ЦIэмэз дэс бзылъфыгъэхэм шIушIэ обществэ зэхащэгъагъ. Бэмэ зянэ-зятэхэр зышIокIодыгъэ сабый ибэхэм агу ягъути, ядэжь ащэщтыгъэх. Къэзэкъ унэгъо зырызхэми ащ фэдэ сабый ибэхэр апIугъэх. Докторэу, сэнэшIэу Пенчул Михаил Федот ыкъом кIэлэцIыкIоу ыштагъэр ылъэкъуацIэкIэ аригъэтхи, икъутыр ыгъэкIуагъ ыкIи хъызмэтзехьаным фигъэсагъ.

А кIэлэцIыкIоу СергейкIэ зэджагъэхэр Iушэу ыкIи шэнышIоу къычIэкIыгъ. Ащ зыкъызеIэтым, Пенчул Михаил Федот ыкъом сэнэшIынымкIэ Магарачскэ училищым щыригъэджагъ. ЫужыкIэ Сергей унагъо ышIи, сатыу Iофым ЦIэмэз щыпылъыгъ, общественнэ IэнатIэхэр зэрихьагъэх, къэлэ пащэуи щытыгъ. Ащ лъэкIышхо иIагъ, къэлэдэсхэми лъытэныгъэ къыфашIыщтыгъ.

Сяни сабый ибитIу — адыгэ пшъэшъэжъыеу Кафезэрэ шъэожъыеу Бжизэрэ ыпIунхэу тадэжь къыщэгъагъэх. НэбгыритIури чыристан диным ригъахьэхи, урысыцIэхэр афиусыгъагъ. Кафезэ зыкъызеIэтым пшъэшъэ ищыгъэ дэхэ дэдэ хъугъэ. Iасэу, IорышIэу, шъырытэу ар щытыгъ. ЦIэмэз къыдэтIысхьэжьыгъэ дзэкIолI горэм Кафезэ шъхьэгъусэ фэхъугъ ыкIи иунэгъо насып дахэу зэпыфагъ.

Бжизэ (АлексейкIэ теджэщтыгъ) тиунагъо щапIунэу къызащэм илъэс 14 фэдиз ыныбжьыгъ. Ар губжыпхэу, къаигъэу щытыгъ, IофшIэным зыщидзыещтыгъ, псаоу къэзыгъэнэжьыгъэхэм, гъаблэм езымыгъэгъэлIагъэхэм лъытэныгъэ афишIыщтыгъэп, сянэрэ сятэрэ джэгъогъуныгъэ горэ къафыриIагъ. Ар зыфэягъэр офицер хъунэу ары. Ау Алексей къыгурымыIощтыгъэр ащ нэсыным пае Iэдэбышхуи хэлъын, шIэныгъэ гъэнэфагъи иIэн зэрэфэягъэр ары. УрысыбзэкIэ дэгъоу гущыIэу зыригъэсэгъагъэми, ар шъэожъые Iушэу щытыгъэп. Алексей нэхэе зэпытэу, губжыпхэу щытыгъ, щынагъо горэ къыпыкIыным утыригъэщыныхьэщтыгъэ, унагъом щыпIыгъыныр псынкIэгъуагъэп. Ар къытэтыгъуи, хьапсым чIэфагъ, нэужым къырыкIуагъэр хэти ышIэрэп. Алексей сытегущыIэныр къин къысфэхъу. Ащ ыгу хэти фызэIуихыщтыгъэп. ЯчIыгу гупсэ зэраубытыгъэм фэшI ащ урысхэр фэлъэгъущтыгъэхэпщтын. ИIуплъи зы ебгагъэ горэ хэлъыгъ: бгъэшхъуапэм фэдэу ыпэ къэгъэщыгъагъ, ынэ къыптыригъэдыкъэзэ пхырилэу къыпIуплъэщтыгъэ. Шъыпкъэ, адыгэхэм урысхэр афэмылъэгъунхэмкIэ, гухьэ-гужъ афыряIэнымкIэ лъэпсэ икъу щыIагъ. Темыр Кавказым лъэпкъ псаур зэрэщагъэкIодыгъэм фэдэм тарихъым бэрэ ущырихьылIэрэп.

Хы ШIуцIэ Iушъом къыщегъэжьагъэу Лабэ нэс щыпсэущтыгъэ къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ зэрэхъущтыгъэр тэрэзэу къэсIонэу сшIэрэп, ау ар миллионым нэсыщтыгъэу къысщэхъу. Ахэм ащыщэу чIыпIэ зэшъхьэ-зашъом кощи псаоу къэнагъэр нэбгырэ минишъэ ныIэп. Адыгэ мин 500-м ехъумэ шъхьэегъэзыпIэкIэ Тыркуем загъэзэгъагъ, ау ахэм ащыщыбэ къухьэхэми, ежь Тыркуеми ащылIагъ. ЯчIыгу рафыхэ зэхъум, хыIушъом ахэр нэмысызэ ыкIи ащ зынэсхи, заом, хьазабым узхэм, гугъуехьхэм адыгэ минишъэ заулэмэ хьадэгъур къафагъэсыгъэу сэгугъэ…

Джащ тетэу хэкушхо, хэку баим лIэшIэгъу пчъагъэрэ щыпсэугъэхэр лъэпсэкIодэу «раукъэбзыкIыгъэх»…

КъушъхьэчIэсхэм пый шъыхьахьым фэдэу тафэлъэгъущтыгъэп, къухьэхэм ахэр арагъэтIысхьэхэ зыхъукIэ, орэд къаIозэ, урысхэм нэлат арахыщтыгъ, ячIыгу гупсэу къабгынэрэм елъэIущтыгъэх джаурхэм лэжьыгъэ къаримытынэу.

Ау цIыфхэм тхьамыкIэгъошхоу къяхъулIэрэм ымыгъэгумэкIхэу тапэкIэ адыгэхэм къафэшIэтыщтыгъэ чIыопсыр джы урысхэм къафэшIэтыщтыгъ.

М. Б. Смолин.

Очерки имперского пути. Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум иятIонэрэ кIэлъэныкъо — я ХХ-рэ лIэшIэгъум иапэрэ кIэлъэныкъо щыIэгъэ урыс консерваторхэу зыцIэ амышIэщтыгъэхэр. М.: Журналэу «Москва», 2000.