Инджылыз сурэтыщIым и нэкIэ

Жагъуэ зэрыхъущи, Совет лъэхъэнэм ипэкIэ адыгэхэр, Кавказым щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэм яхуэдэу, тхыбзэншэу щытащ. НобэкIэ адыгэхэр лъэпкъыу ялъытэу щыхъуа лъэхъэ­нэр щIэныгъэлIхэм убзыхуауэ зэфIагъэувэ­жауэ пхужыIэнукъым.

Ауэ ди лъэпкъым и блэкIа жыжьэм ехьэлIа Iуэхугъуэ куэд къатIэщIыжащ иджыри куэд къыщIамыгъэщауэ (е щIахъумэу) къонэ. Ауэ «дыдыр къэпым ибдзэкIэ гъэпщкIуа хъукъым, а дыдым и пэр къэп зрадзам гува-щIэхами къиплъынущ» зэрыжаIэм ещхьу, ди лъэпкъым и тхыдэр, дауэ ямыгъэпщкIуми, щIамыуфэми, къыщIощыж…

Адыгэхэм я псэукIам, я щIыналъэм и дахагъым, щIыуэп­сым и IэфIагъым ди эрэм ипэкIэ лIыщIыгъуэ етхуанэм псэуа Диодор Сицилийскэр купщIафIэу тетхыхьауэ щытащ. Нэхъ кIасаIуэу, адыгэхэм яхьэ­лIа Iуэхугъуэ куэд къритхэкIауэ къыщIэнащ Полиен. Тыр­гъэ­тау гуащэм и хъыбар ди нобэм къынэзыхьэсар Полиен и тхыгъэхэращ.

Кавказым щыхьэщIа, адыгэ­хэр зыщыпсэуа жэнэт щIына­лъэм тетхыхьа, сурэт тезыщIы­хьа цIыху зэчиифIэхэм яхэтщ инджылыз сурэтыщI цIэрыIуэ Уильям Симпсон. ТхакIуэр, сурэтыщI Iэзэр, 1853 — 1856 гъэхэм Инджы­лыз къэралым и лIы­кIуэу КъухьэпIэ Кав­казым щыIар, мыбдеж щыпсэуа адыгэ лIа­къуэхэм тхыгъэ гъэщIэ­гъуэнхэр, сурэт телъы­джэхэр ятриухуащ.

Симпсоным и тхы­гъэхэмкIэ, и сурэт гъуэ­зэджэхэмкIэ къигъэ­лъэгъуащ адыгэхэм я зэуэкIэр, я фащэр, я гупсысэкIэр, я дуней тетыкIэр. Абы и тхы­гъэхэмкIэщ, сурэтхэмкIэщ адыгэхэр зыхуэдэр хамэ къэралхэм къызэращIэу щытар.

ЖыпIэнурамэ, Кавказым щы­псэу лъэпкъхэм яхьэлIа тхыдэ къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкI щIэныгъэлIхэм, тхакIуэхэм, уса­кIуэхэм Симпсон и лэжьыгъэ уасэншэхэр нэгъэсауэ къагъэсэбэпакъым. Абы къыхэкIкIи Симпсоным и тхыгъэхэр, сурэтхэр ди лъэпкъым дежкIэ уасэншэщ.

1855 гъэм и бжьыхьэ мазэм Инджылыз къэралыр хъумэнымкIэ министр Генри Пелэм-Клинтон Кърымым щызауэ я къэралыдзэм и Iуэху зытетыр и нэкIэ зригъэлъагъуну КъухьэпIэ Кавказым къэкIуауэ щытащ. Къэралыдзэм я Iуэху зытетым къыщымынэу, зауэ зращIылIа адыгэ лъэпкъым и псэукIэм, зыгъэгумэщIым зыщигъэгъуа­зэмэ и гуапэу, Генри адыгэ Хэкуми щыхьэщIащ. ИкIи, апщыгъуэм инджылызыдзэм я министр Генри и дзыхьщIэгъу блыгущIэту щIыгъуащ Уильям Симпсон. Ауэ а гъэ дыдэм лорд Абердин и правительствэм тетыгъуэр IэщIахыжри, адыгэхэр зыщыгугъа дэIэпыкъуэ­гъухэр пщIыхь IэфIым хуэкIуэжауэ щытащ.

Генри и ужькIэ Iэ­натIэншэу къэна герцог Ньюкасл зыплъы­хьакIуэ Кърым щIы­налъэм къыщыкIуам, Симпсон абы иригъэлъэгъуащ и сурэт зы­бжанэ, хы ФIыцIэм деж Инджылызымрэ Урысеймрэ я хыдзэ­хэм яIа зэпэщIэты­ныгъэм теухуауэ.

Сурэтхэр герцогым хуабжьу игу ирихьауэ къыщIэкIри, герцогым щIыгъу цIыхухэм Симп­сон хагъыхьэри, гупыр адыгэхэм я деж хьэщIапIэ къэкIуащ. А гупым Симпсон и мы­закъуэу, хым теухуа сурэт гъуэзэджэхэр къэзыгъэщIа, сурэтыщI Iэзэ Освальд Брайерли, тхакIуэ Лоренс Олифант, Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэр фIыуэ зыщIэ герцогым и унэIут Лука сымэ герцогым щIыгъуу адыгэхэм я деж хьэщIапIэ къыздишауэ щытащ.

1855 гъэм жэпуэгъуэм и 3-м гупым я кхъухьыр Анапэ и кхъухьтедзапIэм къекIуэлIащ. ХьэщIэхэм адыгэхэр хабзэм тету къапежьэри, Псыжь псы­хъуэ щыпсэухэм я деж къра­гъэблэгъащ. Адыгэхэм я хьэщIэхэм кIэлъызэрахьэ хабзэхэр, унагъуэм къыщекIуэкI зэхущытыкIэхэр, Iэнэм къытрагъэува адыгэ ерыскъыхэр — ахэр къритхэкIыжащ тхакIуэм. Инджылыз сурэтыщI зэчиифIэм бысым хуэхъуахэр и гум, и псэм хэпщIэпат. Адыгэхэм къа­хуеблэгъа хьэщIэхэм ирагъэ­лъагъун яхузэфIэкIащ хьэщIэм пщIэуэ хуащIыр, ерыщагъ яхэлъу бийм и пащхьэ лIыгъэ къы­зэрыщагъэлъэгъуэфыр. Симп­соным и нэкIэ илъэгъуащ адыгэхэр я Хэкум папщIэ зыщымысхьыжу, къикIуэт ямыIэу, езыхэм нэхърэ хуэдищэкIэ къару нэхъыбэ зиIэ бийм гуеягъ яхэлъу зэрапэщIэтыфыр.

Адыгэхэм я щIыналъэм Урысей правительствам кърищIыхьа быдапIэхэм ящыщ зым Симпсон и бысымым теуэ къызэригъэпэщам езыри здащтэри, и нэкIэ ирагъэлъэгъуащ лIыгъэу, бэшэчагъыу, шыIэныгъэу адыгэхэм яхэлъыр здынэсыр, хабзи-бзыпхъи зимыIэу, зэуэн нэхъкIэ нэгъуэщI Iуэхухэм хуэмыгъэпсауэ пащтыхь генералхэм къаIуатэ адыгэхэр зыхуэдэр.

СурэтыщIым и дежкIэ а Iуэхугъуэр лъэужьыншэу блэкIа­къым. Симпсон и тхыгъэхэм щыжеIэ адыгэхэм нэхъыщхьэу­къалъытэ Iуэхугъуищыр — ар лIым и джатэр мэисэу, жьабзэу, и Iэнэм шхыныгъуэ плIыщI къыт­ригъэувэфу щытынращ. Пэжщ, Iэнэм шхыныпьуэ плIыщI къыт­рагъэувэну адыгэ псоми лъэ­кIыныгъэ яIакъым. Ауэ адыгэ лъэп­къым иIэр уимыгъэшхыфу цIыху яхэтакъым.

Симпсон гъэщIэгъуэныщэ щыхъупар бийм къауIа адыгэлIым шэр къыщыхахыжым, шыIэныгъэ къигъэлъэгъуаращ. Инджылыз е урыс сэлэтхэм я узыр, уIэгъэр зыгъэужьых хущ­хъуэ ирахьэлIэмэ, адыгэ зауэлIым зы щэIу макъ къимыгъэIуу, хущхъуи ирамыхьэлIэу шэр къыхахыжат.

Симпсон и сурэт «Лагерь в Черкесии» зыфIищам егъэлеиныгъи, щыщIи имыIэу адыгэ жьэгум и теплъэр зэрыщыта дыдэм хуэдэу къегъэлъагъуэ. Сурэтым щыболъагъу герцог Ньюкасл Iэнэ лъакъуищым бгъэ­дэсу адыгэхэм пщIэ къыхуащIу зэрагъэхьэщIэр.

Псом нэхърэ нэхъ удэзышэ­хыр абы и сурэт «Черкесы у форта Вайя» зыфIищаращ. Мы сурэтым и деж IупщIу зэхэхауэ щыболъагъу быдапIэр щаухуа щIыпIэм (фортым) и дахагъыр, цIыхухэм щыгъын ящыгъхэр, дэтхэнэми я нэгухэм зыщIэгупсысыр къызэриIуатэр. ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, мы сурэтымкIэ быдапIэр здэщыта щIыпIэр иджы зэманми къэб­гъуэтыжыфынущ.

Симпсонщ кIахэ адыгэхэм я щIыналъэм зэманым хуэмы­шхыжу къина «Испы унэхэм» — (дольменхэм) я сурэтым хамэ къэралхэм щыпсэу лъэпкъхэр щIэныгъэлIхэр, къэхутакIуэхэр нэIуасэ япэ дыдэу хуэзыщIар.

Испы унэхэм ятрищIыкIа сурэтхэм къыщымыувыIэу, абы-хэм яхуэгъэзауэ лъэпкъым Iуэ­рыIуатэу къыхэна хъыбарыжьхэри итхыжащ. Нобэ «Испы унэхэм» я ныбжьыр щIэныгъэлIхэм зэхуэмыдэу къаIуатэ. ЩыIэщ абыхэм илъэс миниплI я ныбжьу жызыIи, нэгъуэщIхэми нэхъыжьу къалъытэ. ЗыщIыпIи пхуэмыхьыжынур езы ухуэныгъэхэмрэ щIыналъэ здыщау­хуамрэщ…

Долъытэ, Уильям Симпсон хуэдэхэм я фIыщIэкIэ адыгэм и тхыдэр хъума хъуауэ, ди лъэп­къым и зыужьыныгъэм, бгъэдэлъ щIэныгъэм ар сэбэп зэрыхуэхъунур. Адыгэм хуэмхуэмурэ зиужьыжми, ди фIэщ мэхъу илъэс мин бжыгъэ зи ныбжь тхыдэ зиIэ лъэпкъыр щыщIэ щымыIэу зэрызэфIэувэ­жынур…

ГЪУКIЭКЪУЛ Даут.
КъЩр.