ЛIыхъужъныгъэр зыщыбэм текIоныгъэр къыщыдахы

Адыгэ литературэ ныбжьыкIэм щыIэн амал-кIуачIэ къезытыгъэр совет хабзэр ары, ыкIи апэрэ лъэбэкъу гъэнэфагъэхэр зидзыгъэр я 30-рэ илъэсхэр ары. Мы уахътэм ехъулIэу адыгэ литературэр ылъэ теуцогъагъ.

Цэй Ибрахьимэ, КIэрэщэ Тем­бот, Хьаткъо Ахьмэд, Пэрэныкъо Мурат япроизведениехэр Адыгэ хэкум щызэлъашIэ хъугъагъэх, ащыщхэри урысыбзэкIэ, украиныбзэкIэ хаутыгъагъэх. Цэй Ибрахьимэ ипьесэу «КъокIас» (1925-рэ — украиныбзэкIэ, 1929-рэ — адыгабзэкIэ), ирассказхэу «Кожа» (1925), «КIапщ» (1929), иповестэу «Одинокий» (урысыбзэкIэ — 1928, адыгабзэкIэ — 1932). КIэрэщэ Тембот ирассказэу «Аркъ» тхылъ шъхьафэу (1925), тхылъыкIэу ытхыгъэм щыщэу «Коммунист Биболэт» (1926), романэу «Щамбул» иапэ­рэ пычыгъо (урысыбзэкIэ — 1932, адыгабзэкIэ — 1934), Хьаткъо Ахьмэд ирассказэу «Си­былым орэкIод» (урысыбзэ­кIэ — 1927, адыгабзэкIэ — 1928), иусэхэр зыдэт тхылъэу «Пщыналъ» (1931), ипоэмэу «Хэта кIодырэр, тыда тызэкIу­рэр?», Пэрэныкъо Мурат ипоэмэу адыгэ литературэмкIэ апэрэу «Мыщ «Тхьэм ыIуагъэшъ енэкIы», «мыщ «Тхьэм ыIуа­гъэшъ рекIыхы», ыужым «НэкIмаз» цIэу зыфишIыгъэр (1931), ипоэ­мэу «Сакъ» (1934). Мыхэр щы­IэкIакIэм ижьыкъащэ кIэдэIукIхэу, зэхашIэу тхэщтыгъэх, зэуп­чIыжьыщтыгъэх, лъэпкъ гупшысэр художественнэ шъуашэм илъэу зэрагъэпсыщтым, литературэр лъэпсэ гъэнэфагъэ зэрэтырагъэуцощтым пылъыгъэх.

Анахьэу зишIуагъэ къэкIуагъэр СССР-м итхакIохэм я Союз зэикI 1934-рэ илъэсым, Iоныгъом и 1-м зэхэщагъэ зэрэ­хъугъэр ары. Мыщ тешIэгъэшхо щымыIэу, Адыгэ хэкум итха­кIо­хэм якъутамэ зэхащэгъагъ. Ащ Хьаткъо Ахьмэд пащэ фашIы­гъагъ.

ТхакIохэм яадыгэ организацие щыIэ зэрэхъугъэм адыгэ литературэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ ишIогъэшхо къэкIуагъ. Сэнаущыгъэ зыхэлъ ныбжьыкIабэм ама­къэ литературэм къыщыIу мэхъу: Андырхъое Хъусен, Жэнэ Къырымызэ, Уджыхъу Хъалидэ, Уджыхъу Адылджэрые, Натхъо Долэтхъан, Меркицкэ Рэщыдэ, Iащкъэнэ Исмахьилэ, Еутых Ас­кэр, Кэстэнэ Дмитрие, Лъэустэн Юсыф, мыхэм анэмыкIхэри. Я 40-рэ илъэсхэми литературэм зиштагъ: Теуцожь Цыгъо ипоэ­мэхэу «Пщы-оркъ зау» (1938), «Мафэкъо Урысбый» (1939) къыIозэ атхых, лъэпкъ усакIом поэмэхэр, усэхэр зыдэт итхы­лъэу «Ыусыгъэмэ ащыщхэр» зыфиIорэр 1939-рэ илъэсым къыдэкIы, мы илъэс дэдэм Теу­цожь Цыгъо орденэу «Трудовое Красное Знамя» зыфиIорэр къыфагъэшъуашэ. Еутых Аскэр, Лъэустэн Юсыф ятхылъхэр къы­дэкIых, нэмыкIхэм яехэри ­хаутых.

Лъэпкъ литературэм итематикэ, ижанрэхэм заушъомбгъоу, иIэпэIэсэныгъэ нахь къыхэщэу зиIэтэу, лъэбэкъу теубытагъэхэр едзых.
Ау Хэгъэгу зэошхор къежьи, мамыр щыIэкIэ дахэр зэщиу­тыгъ, адыгэ литературэми ащ утын ин рихыгъ. Адыгэ тхакIохэр зэкIэ советскэ цIыфхэм афэдэу заом кIуагъэх, тхэкIо ныбжьыкIабэм апсэ ащ щагъэтIылъыгъ. Заор заухым, адыгэ литературэм дэ­лажьэхэрэм яIофшIэн падзэ­жьыгъ. Сымэджэныгъэ е сэ­къат­ныгъэ зиIагъэ нэбгырэ зы­тIум — Т. КIэращэм ыкIи Р. Мер­кицкэм анэмыкIхэр, титхакIохэр зэкIэ заом хэлэжьагъэх.

Джы тиадыгэ тхэкIо-фронтовикхэу жъоныгъуакIэм къэхъугъэхэм сакъыщыуцущт.

Пэрэныкъо Мурат
(1912 — 1970)

Къуаджэу ПчыхьалIыкъуае жъоныгъуакIэм и 5-м 1912-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Краснодар дэтыгъэ опытнэ-показательнэ еджапIэр къыухи, 1929-рэ илъэ­сым Краснодар къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым чIэ­хьагъ, ащ илъэси 3 щеджагъэу сымаджэ хъугъэ, къычIэкIы­жьыгъ. 1934 — 1936-рэ илъэс­хэм Пэрэныкъом Адыгэ тхылъ тедзапIэм Iоф щишIагъ. 1936 — 1941-рэ илъэсхэм Адыгэ хэкум итхакIохэм я Союз исек­ретарэу Iоф ышIагъ. 1941 — 1945-рэ илъэсхэм Хэгъэгу зэо­шхом хэлэжьагъ. ЛIыхъужъныгъэу заом щызэрихьагъэм апае орденэу «Жъогъо Плъыжьыр», «Хэгъэгу зэошхом иорденэу я II-рэ шъуашэ зиIэр» къыфагъэшъошагъэх.

Зэо ужым Адыгэ научнэ-ушэтын институтым, Адыгэ тхылъ тедзапIэм, Адыгэ хэку радиокомитетым, гъэзетэу «Социалисти­ческэ Адыгеим» Iоф ащишIагъ. 1958-рэ илъэсым М. Горькэм ыцIэ зыхьырэ Литературнэ институтым и Апшъэрэ литературнэ курсхэр Пэрэныкъом къыу­хыгъ. Ытхыхэрэр 1929-рэ илъэсым щыублагъэу къыхиуты­щтыгъэх. УсакIом ипоэмэхэу «НэкIмаз», «Сакъ» зыфиIохэрэр адыга­бзэкIэ еджэщтыгъэхэм ашIэщтыгъэх, егъэджэн программэм хэтыгъэх. Иусэхэр, ипоэмэхэр дэтэу адыгабзэкIи урысы­бзэкIи тхылъ 20 Iэпэ-цыпэ къы­дигъэкIыгъ. Ахэм кIэлэцIыкIухэм апае ытхыгъэхэри ахэтых.

Пэрэныкъо Мурат урыс классикхэм — Н. Некрасовым, А. Пуш­киным, С. Бабаевскэм япроизведениехэм ащыщхэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх.

1934-рэ илъэсым щегъэжьагъэу СССР-м итхакIохэм я Союз М. Пэрэныкъор хэтыгъ.

Кэстэнэ Дмитрий
(1912 — 1985)
Кэстэнэ Дмитрий Григорий ыкъор Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Бжъэдыгъу­хьаблэ къыщыхъугъ. Краснодар дэт кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет дэгъу дэдэкIэ къыухыгъ. 1934 — 1937-рэ илъэсхэм Джамбэчые, Афы­псыпэ, Тэхъутэмыкъуае кIэлэ­егъаджэу, директорэу Iоф ащи­шIагъ. ТхакIохэм я Союз и Адыгэ хэку къутамэ исекретарыгъ. Лъэпкъ усакIоу Теуцожь Цыгъо къыIохэрэр ытхыхэу Iофышхо дишIагъ.

1942 — 1946-рэ илъэсхэм Кэстанэм дзэм къулыкъу щи­хьыгъ, заом хэтыгъ, фронтовой гъэ­зетым икорреспондентыгъ. «Жъогъо Плъыжьым» иорден, медалэу «За боевые заслуги» зыфиIохэрэр къыфагъэшъоша­гъэх.

Кэстэнэ Дмитрие ытхыхэрэр 1932-рэ илъэсым къыщыубла­гъэу хиутыщтыгъэх. Тхылъ-художест­веннэ произведение дэгъубэ — рассказхэр, повестхэр, романхэр адэтхэу — 15 фэдиз адыгабзэкIи, урысыбзэкIи къыдигъэкIыгъэх. ЗэдзэкIын Iофыми дэгъоу хэзагъэщтыгъ. Адыгэ ли­тературэмкIэ учебник­хэу апшъэ­рэ классхэр зэреджэ­щтыгъэхэр ытхыгъагъэх.

Литературнэ, общественнэ-политическэ IофшIэнхэм зэо ужым гъэхъагъэу ащишIыгъэхэм апае Д. Кэстанэм орденхэу «Трудовое Красное знамя», «Знак Почета» зыфиIохэрэр къыратыгъэх. Д. Кэстанэр СССР-м итха­кIохэм я Союз 1941-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хэтыгъ.

Шъхьаплъэкъо Хьис
(1918 — 1982)

Шъхьаплъэкъо Хьисэ Теуцожь районымкIэ къуаджэу Пчыхьа­лIыкъуае жъоныгъуакIэм и 9-м 1918-рэ илъэсым къыщыхъугъ.

1941-рэ илъэсым театрэ искусствэмкIэ къэралыгъо институтэу А. В. Луначарскэм ыцIэ зыхьырэр къыухыгъ. Хэгъэгу зэошхор къызежьэм, ежь ишIоигъоныгъэкIэ, заом кIуагъэ. 1943-рэ илъэсым Харьков дэт танковэ училищыр къыухыгъ. 1942-рэ илъэсым къыщыублагъэу 1945-рэ илъэсым — заор аухыфэ, зэуапIэм Iутыгъ. Темыр Кавказыр къыухъумагъ ыкIи Бер­лин нэсыгъ. Танк отделением, взводым, ротэм якомандирыгъ. Зэо гъогу кIыхьэ хьылъэм псэемыблэжьныгъэ-лIыхъужъ­ны­гъэу къащигъэлъэгъуагъэм къэ­ралыгъом осэшIу къыфи­шIыгъ: орденэу «Боевого Красного Зна­мени» зыфиIорэм фэдэу 3, медали 7 къыфагъэшъошагъэх.

ТекIоныгъэр къытфыдэзыхыгъэхэм, тимамыр огу, щыIэ­кIэшIур тэзгъэгъотыжьыгъэхэм Шъхьаплъэкъори, Пэрэныкъори, Кэстанэри ащыщых.

Зэо ужым Хьисэ лъэпкъ искусствэм, культурэм алъэны­къокIэ зигъэзагъ, илъэс зытIущрэ Адыгэ къэралыгъо ансамблэм ипащэу Iоф ышIагъ. 1950-рэ илъэ­сым къыщегъэжьагъэу опсау­фэ хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» ижурналистыгъ.

Хьисэ идраматургическэ произведениехэр хэку гъэзетым, журналэу «Зэкъошныгъэм» къа­щы­хиутыщтыгъэх. Ытхыхэрэр 1957-рэ илъэсым къыщыубла­гъэу къыдигъэкIыщтыгъэх. Ипьесэхэ­ми, идрамэхэми темэ шъхьаIэу яIэр Родинэр, ЧIыгур, ныр ыкIи зэошхом илъэхъан советскэ цIыфхэм ялIыблэнагъэ зыфэдагъэр ары. Хьисэ ытхыгъэхэмкIэ Адыгэ драмтеатрэм спектакль дэгъубэ щагъэуцугъ: «Даут», «ЧIыгум иорэд», «Игъонэмысы икъашъу», «Шэуджэн Мос», «Тыркъохэр». Чыжьэу плъэщтыгъэ, куоу гупшысэщтыгъ.

Шъхьаплъэкъо Хьисэ УФ-м итхакIохэм я Союз 1970-рэ илъэ­сым щегъэжьагъэу хэтыгъ.

ТитхэкIо нахьыжъ лъапIэхэм Родинэр фашизмэм къыIэпахы­жьынымкIэ, мамыр щыIэкIэ нэ­фым къегъэгъэзэжьыгъэнымкIэ афэ­лъэкIырэр ашIагъ, лъэужышIу къыщанагъ.

Мамырыкъо Нуриет.