Майорыр Польшэм щыфэхыгъ

ЦIыф лъэпкъым итарихъ къыхэхъухьэгъэ анахь лъыгъэчъэ заор заухыгъэр мыгъэ илъэс 75-рэ хъугъэ. Хэгъэгу зэошхом лIыхъужъныгъэ щызезыхьагъэхэр, псэемыблэжьэу фронтым щызэуагъэхэр, тылым Iоф щызышIагъэхэр, патриотизмагъэ ин къызыхэзгъэфагъэхэр, зипшъэрылъхэм афэшъыпкъагъэхэр сыдигъуи щысэтехыпIэу тиIэщтых. Нэбгырэ миллион пчъагъэмэ шъхьафитныгъэм пае апсэ атыгъ. ЩыIэкIэшIу тиIэным ахэр фэбэнагъэх, егъашIэм зыщыдгъэгъупшэхэ хъущтэп.

Къуаджэу Блащэпсынэ Хэ­гъэгу зэошхом хэлэжьагъэу цIыфыбэ къыдэкIыгъ. Ахэм зэу ащыщ Алхъо Аскэрбый Якъубэ ыкъор. Ар Хэгъэгу зэошхом щыфэхыгъ, исурэт кIэлэегъа­джэхэм яшIэныгъэхэм защахагъахъорэ институтэу Мыекъуапэ дэтым чIэлъ. КIэлэегъэджэ анахь дэгъухэм ясурэтхэу дэпкъым пылъагъэхэм Алхъо Аскэрбый ахэт. Ащ дзэкIолI пэIошыгу папцIэр щыгъ, игимнастеркэ пшъапIэ младшэ политрук тамыгъэхэр тетых. Сурэтым кIэтхагъ: «Алхъо Аскэрбый Якъубэ ыкъу. Къуа­джэу Блащэпсынэ классибл хъурэ еджапIэм икIэлэегъадж. Майор, полкым иштаб иначальник. 1944-рэ илъэсым заом щыфэхыгъ. Жъогъо Плъыжьым иорден, Хэгъэгу зэошхом иорденхэу апэрэ ыкIи ятIонэрэ шъуашэхэр зиIэхэр, медальхэр къыфагъэшъошагъэх».
Алхъо Аскэрбый 1920-рэ илъэсым къуаджэу Блащэпсынэ къыщыхъугъ, еджапIэм классиблыр къызыщеухым Адыгэ кIэлэегъэджэ училищым чIэхьагъ. Ащ ыуж ыгукIэ къыхихыгъэ сэнэхьатымкIэ илъэс зыщыплIэ Iоф ышIагъ. Иныбджэгъу­хэм, иIофшIэгъухэм шIу къалъэгъущтыгъ. КIэлэ пкъышъол пытэу, нэутхэу, нахьыжъхэм шъхьэ­кIафэ афишIэу зэрэщытыгъэр, ежь итеплъэ емылъытыгъэу кIочIэшхо зэрэхэлъыгъэр, хьылъэ къэIэтынымкIэ зэкIэмэ зэратекIощтыгъэр кIэлэегъэджэ нахьыжъхэм къаIотэжьыщтыгъэ. КъэIогъэн фае, къуаджэм дэс кIалэхэмкIэ апэдэдэ турникымкIэ «солнце» къэзышIыгъэр Аскэрбый ары.

1940-рэ илъэсым Аскэрбый Дзэ Плъыжьым ащагъ. Ышна­хьыжъэу Хьаджэбый лъэшэу ынаIэ тыригъэтыщтыгъ Аскэрбый. Ежь илъэс пшIыкIутфыкIэ нахьыжъыгъ, етIани гуфэбэныгъэшхо фыриIагъ шынахьыкIэм. Сыда пIомэ Хьаджэбыйи Аскэрбыйи зын къылъфыгъагъэх, ау зэшитIум ябыныгъэх. Ащ фэдэ хабзэ ахэлъыгъ адыгэхэм — зэшыхэм яз идунай зихъожьырэм ащ ишъхьэгъусэ ыш рагъэ­щэжьыщтыгъ сабыйхэр ибэхэу къэмынэнхэм пае. Джары зэрэхъугъагъэр Хьаджэбый ятэ зэлIэм. Аскэрбый ятэу Якъубэ ишэн кIэкIыгъэ, ащ къи­ныбэ къыфихьыщтыгъ, хабзэм езэгъы­щтыгъэп, зигъэбылъи нэмыкI чIыпIэ кIожьыгъагъэ иунагъо къы­гъани…

Хэгъэгу зэошхор къы­зежьэм Аскэрбый зэолI зэтегъэпсыхьагъэу, командирхэми шIу къалъэ­гъоу хъугъа­гъэ, джары иIофхэр дэгъоу зыкIызэпыфэщтыгъэхэр. Письмэхэу Хьаджэбый къыфитхыщтыгъэхэм Аскэрбый къащиIо­щтыгъ дзэ Iоф­хэм хэшIыкI афыриIэ зэрэхъугъэр, икомандирхэм лъытэныгъэ къызэрэфашIырэр, джащ фэдэуи икъуа­джэ, иIахьылхэм, ягъу­нэгъухэм зэрафэзэщырэри ыушъэфыщты­гъэп. «Хьаджэбый, си­Iофхэр дэгъух, укъыс­фэмыгумэкI, фашист хьашхъурэIухэм яфэшъуашэ ядгъэгъотыщт, ахэр зэтетыукIэнхэшъ, текIоныгъэр къыдэтхыгъэу къэдгъэзэжьыщт. О сыдэу ущыт?»

Хьаджэбый икIалэу Алхъо Тыркубый къызэрэтфиIотагъэмкIэ, анахь кIочIэшхо зиIэу чылэм дэсыгъэхэм ятэ ащыщыгъ. Хьаджэбый цIыф пхъашэу, зэфагъэ, гукIэгъу хэлъхэу щы­тыгъ. 1941-рэ илъэсым ар заом ащагъ. Эшелоныр зэрэпсаоу КъохьэпIэ Украинэм зынэсым фашистхэм агохьэгъэгъэ бандеровцэхэм аубытыгъагъ, тицIыфхэр лагерым дадзэгъагъэх. Хьазаб арагъэщэчыгъ ахэм. Гъаблэм ыгъа­лIэхэу аIыгъыгъэх, янасып къы­хьи, къаIэкIэкIыжьыгъэх. Мэзи 6 — 7-кIэ лагерым дэсыгъэхэр озгъын-тузгъын хъугъагъэхэу, земыкIожьышъу­хэу къэ­нэгъагъэх. Мафэ къэси кIочIаджэ хъугъэхэм ащыщыбэ лIэщтыгъэ, фашистхэм аукIыщтыгъэ. Ятэ игъусэгъэ Къайтмэсхэм якIалэ иIоф дэигъэ, ерагъэу ылъэ тетыгъ, ау ар гум ринагъэп, ыплIэIу илъэу километрэ пчъагъэ ыхьыгъ. Украинэм ичIыгу къызэпачи, Урысыем къихьэжьыгъагъэх, мазэм ехъукIэ ахэр гъогу тетыгъэх. Сыдэу щытми, Хьаджэбый кIалэр зыщыщ чылэу Джыракъые къынигъэсы­жьыгъ. Ащ фэдэ лIыгъэ зыхэлъ зекIуакIэр бэмэ афызэшIокIыщтэп. Чэщ-зымафэм къыкIоцI Хьаджэбый Джыракъые щахьэ­кIагъ. Нэужым лъыкIохи къащэжьыгъ.

Хьаджэбый заом защэм илъэс нахь ымыныбжьэу шъэо­жъы­ерэ илъэси 8 ыныбжьэу пшъэшъэ­жъыерэ иIагъэх. Къызегъэзэжьым етIани сабыищ къыфэхъу­жьыгъ. Илъфыгъи­тфыри — Амини, Фатими, Тыркубыйи, Та­мари, Сафалини Iоф­шIэным иветераных. Ежь Хьаджэбый шъхьэ­­кIэфэныгъэшхо зыфашIэу чылэм дэсыгъэхэм зэу ащыщыгъ. Учетчикэу, бригади­рэу, чэтэхъо ыкIи къо фермэхэм язаведующэу, реали­заторэу колхозым илъэсыбэрэ Iоф щишIагъ. 1972-рэ илъэсым идунай ыхъожьыгъ.

1941-рэ илъэсым иаужырэ мазэ Аскэрбый партием хагъэ­хьэгъагъ, миномет ротэм иполитрукэу хъугъэ. 1942-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ къыщегъэ­жьагъэу мэзаем нэс я 4-рэ гвардейскэ-артиллерийскэ дивизием иполитотдел ипащэ комсомольцэхэм Iоф адэшIэгъэ­нымкIэ иIэпыIэгъугъ. Ащ ыуж я 3-рэ гвардейскэ шхончэо дивизием ия 43-рэ минометнэ полк иминометнэ дивизион икомандир игуадзэу агъэнафэ.

КъохьэпIэ фронтым иприказ тетэу 1943-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ Алхъо Аскэрбый дивизионым икомандир игуадзэ, полкым икомсорг ашIы.

Гупчэ архивым къыригъэхьыгъэ справкэм къыщеIо я 2-рэ Белорус фронтым иартиллерие икомандующэ иприказ Гвардием икапитанэу, я 520-рэ истребительнэ противотанковэ артиллерист полкым икомсоргэу Алхъо Аскэрбый Ленинград, Волхов, КъохьапIэм, я 2-рэ Белорус фронтхэм зэращызэуа­гъэр зэритхагъэр. 1942-рэ илъэ­сым жъоныгъуакIэм и 23-м хьылъэу къызэрауIагъэр, ащ ыужи 1944-рэ илъэсым иапэрэ мазэ ятIонэрэу къызэрауIагъэр.

Аскэрбый сыд фэдэрэ чIыпIи лIыгъэ, пытагъэ къыщызхигъа­фэщтыгъ, ыIэмычIэ илъ зэолIхэм пэщэныгъэ дэгъу адызэрихьэщтыгъ, ахэм афэсакъыщтыгъ, агу къыIэтыным пылъыгъ.

…1944-рэ илъэсым мэкъуогъум и 27-м ятIонэрэ батареим игъусэу къалэу Могилев дэсыгъэ фашистхэм язэуагъ. Ежь Аскэрбый гитлеровцэхэм чIэнагъэ аригъэшIыгъ, фашист нэбгырипшIым ехъу ыукIыгъ, нэбгыритIу гъэры ышIыгъ. Батареир чIыпIэ къин дэдэ зефэм капитанэу Алхъом сыхьат 13-м къыкIоцI зэуапIэр ыбгынагъэп. Командирым IэпэIэсэныгъэу къызхигъэфагъэм, офицерхэмрэ солдатхэмрэ лIыблэнагъэм ищысэ къызэрагъэлъэгъуагъэм яшIуагъэкIэ гитлеровцэхэм яконтратакитIу зэкIадзэжьыгъэ, батареим щыщ зы нэбгырэ къауIагъ.

Мэкъуогъум и 29-м ящэнэрэ батареим хэтэу Алхъор пхъашэу зэуагъэ, фашист нэбгыри 8 ыукIыгъ, нэбгыриплI гъэры ышIыгъ. Шхончэо взводым Iэ­пы­Iэгъу ритызэ, нэмыц купэу нэбгырэ 200 фэдиз хъущтыгъэр зэхакъутагъ, мм 75-рэ зиIэ то­питIу нэмыцхэм къатырахыгъ. Фашист офицерхэу ыкIи сол­датхэу нэбгырэ 25-рэ гъэры ашIыгъ.

Аскэрбый инасып къыхьы­гъэп зэошхом имашIо псаоу къыхэ­кIыжьынэу, игупсэ цIыфхэр къылъэгъужьынхэу. 1944-рэ илъэсым Польшэм и Белостокскэ хэку ит къуаджэу Замбров ихьанэ-гъунэхэм къащызэкIэблэгъэ зэхаор аужырэ хъугъэ гвар­дейцэу, майорэу Алхъо АскэрбыйкIэ. Совет зэолIхэм якъэхалъэ ар щагъэтIылъыжьыгъ.

«Рэхьатэу чъые, совет зэо­лIыр, польшэ чIыгум ишъхьафитныгъэ пае ппсэ птыгъэ, ар егъашIэми ащыгъупшэщтэп неущи щыIэщтхэм», — къыIорэм фэдэу обелискым ичэу нэз къегъэтIысэкIыгъэ чъыгхэм япкIашъэхэр жьы макIэм егъэ­Iушъа­шъэх.

КIАРЭ Фатим.