Лъэпкъ шIэжьым егъашIи хэлъыщт

Дунэе Адыгэ Хасэр якIэщакIоу адыгэхэри, абхъазхэри илъэс щэкI фэдиз хъугъэу жъо­ныгъуакIэм и 21-м къэзэрэугъоих, тхьа­мы­кIэгъошхо къафэзыхьыгъэ Кавказ заом хэ­кIо­дагъэхэр агу къагъэкIыжьых.Шъыгъо-шIэжь мафэр Урысыем, Абхъазым, адыгэхэр зыщыпсэурэ IэкIыб къэралы­гъохэм ащыхагъэунэфыкIы. Хы ШIуцIэ Iушъом Iус шапсыгъэхэри ащ фэдэ Iофтхьабзэхэм къахэлажьэх.

… Мыекъуапэ дэс Кобл Сергей я XIX-рэ лIэшIэгъум иапэрэ кIэлъэныкъо пачъыхьа­дзэхэм тырагъэстыкIыгъэгъэ адыгэ къуаджэхэм ацIэхэр иунэ дэпкъ тыретхэх. Илъэс заулэ хъугъэ мы Iофым ар зыпылъыр. Къуаджэхэр бэ зэрэхъурэм къыхэкIэу чырбыщ пэпчъ къо­джитIумэ ацIэ ащ тыритхэн фаеу мэхъу…

Кобл Сергей мы Iофым дэлажьэзэ, илъэсишъэм ехъукIэ зишъхьафитыныгъэ фэбэнэгъэ адыгэ лIыхъужъхэм ацIэхэр ищагу дигъэуцогъэ пхъэмбгъум тыритхэнэу ыгу къэкIыгъ. ЛIы­хъужъхэр бэ зэрэхъурэм епхыгъэу охътэ макIэ ащ зэримы­хьыщтыр ежьми къыгурыIуагъ.

Кавказ заом илъэхъан зи­шъхьафитыныгъэ къэзыухъумэгъэ шапсыгъэхэм япэщагъэхэм ащыщэу Кобл Аслъанчэрые ыцIэ зытетхэгъэ пхъэмбгъур ыIыгъэу 2015-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 21-м Мыекъуапэ щыкIогъэ шъыгъо-шIэжь Iофтхьабзэм Кобл Сергей хэлэжьагъ. Теофил Лапинскэм игукъэкIыжьхэр къы­зыдэхьэгъэ тхылъэу тыркубзэкIэ къыдэкIыгъэм ащ ятэжъ пIашъэ фэгъэхьыгъэ къэбархэр къыдэзыгъотагъэр шIэныгъэлэжь цIэ­рыIоу Едыдж Бэтрай.

Саугъэтым дэжь къыщызэрэугъоих

Шъыгъо-шIэжь мафэр блэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэм апэу хэзыгъэунэфыкIы­гъэхэр къуаджэхэу ШэхэкIэи­шхомрэ Шэхапэрэ адэсхэр ары. ТIопсэ районымкIэ къуаджэу Агуй-Шапсыгъ щыщхэри илъэс заулэ хъугъэ ащ фэдэ Iофтхьабзэм зыхэлажьэхэрэр.

Псыхъоу Шахэ икIэй дэсхэр, шапсыгъэ хьакIэхэр, Адыгэ

Ха­сэм хэтхэр, Краснодар краим, къалэу Шъачэ, ПсышIопэ районым яадминистрациехэм, ­лъэпкъ движениехэм ялIыкIохэр, къоджэдэс нахьыжъхэр Кавказ заом хэкIодагъэхэм ясаугъэтэу ШэхэкIэишхом дэтым дэжь илъэс къэс жъоныгъуакIэм и 21-м сыхьатыр 11-м къыщызэрэугъоих. Нахьыжъхэри, на­хьыкIэхэри зигъо Iофыгъохэм, ныдэлъфыбзэр зэраIэкIэзыжьырэм, сабыйхэр макIэу къызэрэхъухэрэм ыкIи нэмыкIхэм агъэгумэкIых. ТIопсэ районымрэ къалэу Шъачэрэ яIимам шъхьаIэу Шъхьэлэхъо Батмызэ, Шапсыгъэ Адыгэ Хасэм итхьаматэу КIакIыхъу Мэджыдэ, нахьыжъхэм, хьакIэхэм япсалъэ анахьэу къыщыхагъэщырэр зипчъагъэкIэ макIэ хъурэ лъэпкъым хэхъоныгъэ ышIыным пае адыгэ хэбзэ-зэхэтыкIэхэр, тарихъ шIэжьыр къыухъумэнхэ, цIыфхэм язэкъотныгъэ ыгъэпытэн зэрэфаер ары.

Поселкэу Шэхапэ дэт Чъыг дахэм (тюльпан чъыгым) дэжь мы мафэм митингэу щыкIорэм къыщаIэтыхэрэр а Iофыгъо дэдэхэр ары. Хы ШIуцIэм къэгъэгъэ блэрхэр зэрэтыратIупщыхьэрэм нэмыкIэу, Iофтхьабзэм хэлажьэхэрэр шыухэр ягъусэхэу Мыгу лIакъом итамыгъэу къуаджэу ШэхэкIэишхом иIэгъо-блэгъу щытым дэжь илъэситIу хъугъэу къыщызэрэугъоих. Митингэу мыщ щызэ­хащэрэм ныдэлъфыбзэм, тари­хъым, культурэм якъэухъумэн зиIахьышхо хэзышIыхьагъэхэм ацIэ къыщыраIо.

БлэкIыгъэм десэ хахынэу

Къуаджэу Агуй-Шапсыгъ шъы­гъо-шIэжь мафэр зыщыхагъэу­нэфыкIырэр илъэс заулэ хъугъэ. А мафэм нэбгыришъэ пчъа­гъэ — кIэлэцIыкIухэр, ныб­жьыкIэхэр, нахьыжъхэр, район ад­министра­циехэм, лъэпкъ дви­жениехэм, нэмыкI къуа­джэхэм ялIыкIохэр культурэмкIэ Унэм къыщызэ­рэугъоих, зы такъикъэ мэшъыгъох, митинг ужым хы ШIуцIэм къэгъэ­гъэ блэрхэр хадзэх. Митингым къы­щыгущыIэхэрэр Кав­каз заом адыгэ лъэпкъым тхьа­мыкIэгъошхо къызэрэфихьыгъэм, тари­хъым тызыфигъасэрэм, шапсыгъэхэм яджырэ Iофыгъохэм алъэIэсых. Нахьыжъхэм залым чIэс нахьыкIэхэм зафагъазэзэ, блэкIыгъэм десэ хахынэу, яныдэлъфыбзэ зыIэ­кIамыгъэзынэу, адыгэ хэбзэ да­хэхэм арыгъо­зэнхэу, мамыр­ныгъэмрэ зэгурыIоныгъэмрэ агъэлъэпIэнэу къяушъыих.

Заом тхьамыкIэгъуабэ къыздехьы

Кавказ заом тхьамыкIагъоу къыздихьыгъэхэм татегущыIэ зыхъукIэ, апэрэ чэзыоу зигугъу тшIырэр лIыгъэшхо зыхэ­лъыгъэ убых лъэпкъыр нэ­мыкIхэм зэрахэткIухьажьыгъэр ары. ШъыпкъэмкIэ, убыххэм къатекIыжьыгъэхэр непи Тыркуем, Сирием, Иорданием, США-м ащэпсэух, хы ШIуцIэ Iушъом Iус шапсыгъэхэми ахэсых. Ау ахэм тхьамыкIэгъо шъхьаIэу къяхъулIагъэр зэпхыгъэр ныдэлъфыбзэр зэраIэпызыжьыгъэр ары, бзэр щымыIэжь зэхъум лъэпкъри кIоды­жьыгъ. Ау лIэшIэгъу пчъагъэкIэ убыххэр мыщ зэрэщыпсэугъэхэм ишыхьатэу чIыпIацIэхэр — Шъачэ, Хоста, Кудепста, Адлер, Тыгъэмыпс, Псахэ, Лоо, Вардане, Буу, Берандэ, Хобза ыкIи нэмыкIхэр къэнагъэх.

Адыгэ-абхъазыбзэ купым щыщ убыхыбзэр зыпкъ рагъэуцожьынэу пчъагъэрэ пылъыгъэх. Мы лъэныкъомкIэ Европэм ишIэныгъэлэжьхэм, Урысыем икавказовед, ибзэшIэ­ныгъэлэжь пэрытхэм, Грузием испециалистхэм бэ ашIагъэр. УбыхыбзэмкIэ учебникэу шIэныгъэлэжь, филолог цIэрыIоу Русудан Джанашия зэхигъэу­цуагъэм илъэтегъэуцо Черкесскэ культурэ гупчэу Тбилиси дэтым 2015-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 21-м щыкIуагъ. А илъэсым мэлылъфэгъум и 25-м Тбилиси икъэралыгъо университет адыгэ сурэтышIхэм якъэ­гъэлъэгъони къыщызэIуахыгъагъ, Тамара Половинкинам итарихъ очеркыкIэу «Черкесия — боль моя и надежда» зыфиIорэм илъэтегъэуцуи мыщ щы­кIуагъ.

Публицист цIэрыIоу Вильям Хацкевич итхылъэу «Кто плачет ночами в Сочи? Дорога в Уч-Дере» зыфиIорэр бэмышIэу ятIонэрэу Нью-Йорк къызэрэщытырадзэжьыгъэми игугъу къэсшIы сшIоигъу. Тарихъ документхэмрэ архив материалхэмрэ зылъэпсэ повестыр илъэс 30-м ехъукIэ узэкIэIэ­бэжьмэ гъэкIэкIыгъэу Тбилиси апэу къыщыдагъэкIыгъагъ. Джы тхылъеджэхэм амал яIэщт Шъа­чэ иIэгъо-блэгъу щыпсэугъэ лъэпкъэу адрэхэм ахэкIокIэ­жьыгъэм ишэн-хабзэхэм, ащ тхьамыкIагъоу къехъулIагъэм нэ­Iуасэ зафашIынэу…

Хэхэсым ихъопсапI

Илъэси 10 горэкIэ узэкIэIэ­бэжьмэ, Тыркуем сыкIуагъэу Шач лъэкъуацIэ зыхьырэ убых хъулъфыгъэ горэм нэIуасэ сы­фэхъугъагъ. Инженерэу Iоф зышIэгъэ Шач Кязым ыныбжь илъэс 60-м шъхьадэкIыгъагъ, Анкара дэсыгъ. ИлIакъо итарихъ ащ къыфэзыIотэгъагъэр ятэжъ пIашъ ары.

— Кавказым, тилIакъо зы­дэсыгъэ къуаджэм, чIыпIацIэхэм ягугъу ащ бэрэ къышIыщтыгъ, тIуакIэ, къушъхьэ, псыхъо пэпчъ ыцIэ ышIэщтыгъ, — къысфиIотагъ Шач Кязым. — СыныбжьыкIэти ахэм икъоу мэхьанэ ястыгъэп, ахэр тхьапэ е пленкэ горэм зэрэтесымытхагъэхэм лъэшэу сыфыкIэ­гъожьы. ЫужкIэ чIыпIацIэхэм ягъэунэфын ыуж сызехьэм, зэхэсхыгъагъэхэр IэубытыпIэ къызыфэсшIыхэзэ, картэм ахэм сащылъыхъущтыгъ. Шъачэ итемыр дэхьапIэ дэжь щытыгъэ Iуашъхьэм убыххэм «Шхангирейпацуареху» раIощтыгъ. Ащ къикIырэр — «Шыхьанчэрые къызыщыхъугъэ чIыпI». Шъачэ дэс краевед цIэрыIоу Владимир Костинниковым иIофшIа­гъэхэм зэрахэтымкIэ, Iуашъхьэу Шхангирейпацуареху зыдэщытыгъэм дэжь урамэу Винограднэр щагъэпсыгъ. Шач Кязым ятэжъ пIашъэ къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, Кавказ заом илъэ­хъан лIыхъужъныгъэшхо зезы­хьэгъэ Хьадж Бэрзэдж Дэгу­мыкъор зыдэсыгъэ къуаджэу Мутыхуасуа тхьэлъэIупIэ чъыгышхо дэтыгъ. Ащ дэжь Хасэр щызэIукIэщтыгъ, мэфэкIхэр щы­хагъэунэфыкIыщтыгъэх, тхьэ щелъэIущтыгъэх.

Шачхэм ялIэуж пчъагъэмэ ятэжъ пIашъэхэм ячIыгужъ зэра­гъэлъэгъу ашIоигъуагъ, ау яхъо­псапIэ къадэхъугъэп. Сабыищ къызыпыфэгъэ Кязыми бэшIагъэ ащ фэдэ хъопсапIэ зиIэр. Ащ Шъачэ зэригъэлъэгъумэ зы­шIоигъор илъэсыбэ хъугъэ. Икъорылъфхэм зыкъызаIэтыкIэ ащ къэкIонэу зегъэхьазыры. Тэтэжъым икъорылъфхэр къэлэ гупсэм къыщэнхэшъ, хы Iушъом дэжь тхьэ щелъэIущтых заом хэкIодагъэхэм джэнэт лъапIэр къаритынэу, псаоу къэнагъэхэм ынэшIу къащифэнэу…

Адыгэхэр зыщыпсэурэ тыдэрэ чIыпIи жъоныгъуакIэм и 21-м шъыгъо-шIэжь мафэр щыхагъэу­нэфыкIыщт, тхьэ щелъэIущтых. Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэ­рэщэе-Щэрджэсым, Адыгеим, Москва, Санкт-Петербург, Абхъазым, Тыркуем, Сирием, Иор­данием, Австралием, Европэм ихэгъэгухэм, США-м ыкIи нэмыкI хэгъэгухэм арыс нэ­бгырэ минипшI пчъагъэмэ я XIX-рэ лIэшIэгъум щыIэгъэ Кавказ заом лажьи-хьакъи ямыIэу хэкIодагъэхэр агу къагъэкIыжьыщтых, шъыгъо-­шIэжь Iофтхьабзэхэм ахэлэ­жьэщтых.

— Тэ, адыгэхэмкIэ, шъы­гъо-шIэжь мафэм мэхьанэшхо иI, — къыIуагъ Шапсыгъэ Адыгэ Хасэм ипащэу КIакIыхъу Мэ­джыдэ. — ТапэкIэ тилъэпкъ къырыкIощтым мы мафэм тегупшысэ, Кавказ заом тхьамыкIагъоу къыздихьыгъэхэр зэрэ­дэдгъэзыжьыщт шIыкIэм тылъэ­хъу. Адыгэ лъэпкъым къыхэ­кIыгъэ нэбгырэ пэпчъ зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэм — нэмыкI лъэпкъхэм тахэкIокIэжь зэрэмыхъущтым, ныдэлъфыбзэр, адыгэ хэбзэ-зэхэтыкIэхэр, тигушъхьэлэжьыгъэ, тарихъ шIэ­жьыр къэтыухъумэн, тиблэкIыгъэ десэ хэтхын зэрэфаем шъхьэ­ихыгъэу а мафэм ягугъу тэшIы.

Ныбэ Анзор.
Сурэтыр авторым тырихыгъ.