«Москобы щыщ черкесхэр»

Израиль щыпсэухэрэ адыгэ хэхэсхэм къарыкIуагъэр тхыгъэу зыдэт тхылъ джыри яIэп, ау къаугъоигъахэу щыIэ къэбархэр бэ мэхъух. Адыгэ къуаджэу Рихьание щыпсэурэ Гъыщ Риад къызэриIорэмкIэ, лIэшIэгъурэ ныкъорэкIэ узэкIэIэбэжьмэ ахэр IэкIыб хэгъэгум кощыжьынхэу зэрэхъугъэм тхылъыр фэгъэхьыгъэщт.

«Черкес» зыпIокIэ зиобраз урысые обществэм ынэгу къыкIэуцорэ цIыфым итеплъи, ипсэу­кIи, изекIуакIи зэрэщыт шъыпкъэм текIых. Ащ фэдэ еплъыкIэр Кавказ заом илъэ­хъан къыщежьагъэу ары зэра­лъытэрэр. УсэкIо цIэрыIохэу Пуш­киным, Лермонтовым, нэмыкIхэми черкесхэр лIыбла­нэхэу, ячIыгу иухъумакIохэу, ятеплъэ дахэу зэрэщытыгъэхэр ятхыгъэхэм бэрэ къахэфэхэми, черкесыр къызэрашIошIыщты­гъэр укIакIоу ары. Советскэ лъэхъаными тарихъыр зэрэзэрагъэшIэрэ тхылъхэм черкесхэр тыгъуакIохэу, фэмыфхэу, бзэ­джа­шIэу къыхагъэщыщтыгъ. Бэ­шIагъэп джыри Кубановедением ыкIи Кубань щатхыгъэ тхылъхэм черкесыр тыгъо­кIоу­кIа­кIоу, зэуакIоу, цыхьэ фэ­пшIы­нэу щымытэу къызаIуатэщты­гъэр. Непэрэ мафэми ащ фэдэ образэу черкесхэм афызэхалъхьагъэр бэмышIэу Урысы­ем ипосолэу Тыркуем щыIэ Алексей Ерховым «къыгъэшъыпкъэ­жьыгъ», Кавказ заом ыуж черкесхэм ежь яшIоигъоны­гъэкIэ заIэти, Тыркуем кIо­жьы­гъагъэхэу къыIуагъ. Адыгэу дунаим тетыр зэкIэ ащ ыушъхьакIугъ.

— ТыдэкIи черкесхэм IаплIыкIэ къащы­пэгъокIыщтыгъэхэп, — къырещажьэ ипсалъэ Риад. — Хэта зищыкIэгъагъэр егъэзыгъэкIэ зышъхьэ къезы­хьы­жьэжьыгъэ лъэпкъэу зыщыпсэу­щтыгъэ чIыгур зимыIэжьыр? Тыркуеми, Балканхэми, Европэми, Амери­кэми ахэр зэращыпсэущтхэм фэбэнэнхэ фаеу чIыпIэ иуцогъа­гъэх. Ащ пае зы­хэм Iашэр агъэ­федэщтыгъ, нэмыкIхэр ясэ­наущыгъэ, яакъыл, Iофыр шIу зэралъэгъурэм хищыжьыщтыгъэх.

КъокIыпIэ Благъэм кIуагъэхэми къиныбэ зэпачыгъ. Бедуинхэмрэ друзхэмрэ ренэу къа­пэ­уцужьыщтыгъэх, ежьхэм, зэ­ре­сагъэхэу, зыкъагъэгъунэ­жьы­щтыгъ. А лъэхъаным фэгъэхьыгъэу «Черкес» зыфиIорэ фильмэр режиссер цIэрыIоу Къандур Мухьадин Иорданием щигъэуцугъ.

— Рихьание зыдэщыс чIыпIэр черкесхэм ежь-ежьырэу къыхахыгъагъэп, — къеIуатэ Риад. — Тыркуем ипащэхэм къу­шъхьэчIэс купышхохэр щы-
­псэун­хэу ар къафагъэнэфэгъагъ. Ау ущыпсэуныр къиныгъ, чIыгум удэлэжьагъэми къыуитын щыIагъэп. Ау мухьаджырхэм псынэкIэчъышхоу чIыгум къычIиутырэм анаIэ тырадзэ­гъагъ, ягъашIи рапхыгъагъ.

Охътабэ темыкIыгъэу Кав­казым къикIыгъэхэ унагъохэм тыркухэр ыкIи арабхэр къахагъэтIысхьэхэу рагъэжьэгъагъ. Ежь Риадрэ ышэу Мамдыхъурэ (ар Рихьание и Адыгэ Хасэ илъэс заулэрэ ипэщагъ) къуа­джэм щыпсэурэ цIыф пчъагъэр зыфэдизыр атхы, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэхэри ахэм ахэт.

— Рихьание зыдэщыс чIыпIэм къызытIысыгъэ илъэсыр шъыпкъагъэ хэлъэу къыIонэу зыми ышIэрэп, — еIо Риад. — ЛIыжъхэм агу къызэрэкIыжьырэмкIэ, ар къуаджэу Кфар-Камэ къызэтIысым зы илъэскIэ ыуж къинэгъагъ, къуаджэм итарихъ затхырэр 1878-рэ илъэсым къыщегъэжьагъ. Рихьание ыцIэ тхыгъэхэм апэрэу къазыхэ­фагъэр 1882-рэ илъэсыр ары, джащыгъум чылэр къэтIысы­гъагъэу, къуаджэр щыIэ хъугъэу ащ дэсхэми алъытэ.

Апэу къуаджэм къыдэтIыс­хьэгъагъэхэр Шагудж ыкIи ЛIы­шэ лIакъохэр арых. Ахэм къа­кIэлъыкIуагъэх Гъыщхэр, Тэтэр­хэр, Тыркухэр, ГутIэхэр, Шъхьагумэхэр, Шэуджэнхэр, Пщыпыйхэр, Хъунэхэр, нэмыкIхэри.

Зэшхэм ястатистикэ къызэриIорэмкIэ, 1882-рэ илъэсым Рихьание унэгъо 66-рэ (нэбгыри 128-рэ) щыпсэущтыгъэ, илъэси 10 зытешIэм нэбгырэ 211-рэ, 1987-рэм — 621-рэ, 1992-м — 813-рэ, 1993-м — 847-м нэсыгъагъэх. 2010-рэ илъэсым зэкIэмкIи зэрэхъу­щтыгъэхэр нэбгырэ 1240-рэ, а пчъагъэм щыщэу 265-р ара­быгъэх. 1948-рэ илъэсым, Израиль къэралыгъо шъхьаф зэ­хъум, унэгъо 18 Рихьание дэ­кIыжьи Сирием кIожьыгъагъэ, илъэситф тешIагъэу унэгъуитф етIани кощыжьыгъагъэ. На­хьыбэмэ ашIэщтыр ашIэщтыгъэп, зытесыгъэхэ чIыпIэр апэ Тыркуем, нэужым Англием яягъ. Сириемрэ Ливанрэ ащы­псэунхэу бэ кIожьыгъагъэр. Джащыгъум Рихьание ина­хьыжъхэр пащэхэм ялъэIугъагъэх ячIыгужъ къэкIожьынхэу Iизын къаратынэу, ау къафа­дэгъагъэп.

Ау сыдми хъурэ щыIэп

Риад иныбжьыкIэгъум Рамат-Гане дэт университетыр къыухыгъ. Тарихъымрэ адыгабзэмрэ къоджэ еджапIэм щаригъэхьыгъ. Икъоджэгъухэр, шъхьэкIафэ къыфашIызэ, «профессоркIэ» къеджэх.

— СицIыкIугъом къыщегъэ­жьагъэу тхылъыбэмэ сяджэ, — къыIуагъ Риад. — Iофыгъо гъэшIэгъонхэм сатегущыIэныр сикIас, анахьэу тарихъым ыкIи адыгэхэм къарыкIуагъэм фэ­гъэхьыгъэ къэбархэм салъэхъу, ау тхэным сытегъэпсыхьагъэп. Бэмэ къысаIо мемуархэр стхын­хэу, ащ ыпэу сигупшысэхэмкIэ цIыфхэм садэгощэныр сэ къы­хэсэхы. НыбжьыкIэхэм лъэпкъ тарихъыр ашIогъэшIэгъон, ти­лъэпкъ къыкIугъэ гъогур зэрагъашIэ зэрашIоигъом сегъэгу­шхо. Бэрэ ахэм саIокIэ.

Ежьыри ышъхьэкIэ илъэпкъ тарихъ игъэкIотыгъэу зэригъэшIэнэу зыригъэжьэгъагъэр еджа­пIэм Iоф щишIэ зэхъур ары. Ащыгъум Америкэм профессор горэ къикIи Рихьание къэкIо­гъагъ, адыгабзэм изэгъэшIэн пылъыгъ. ГущыIипшI нахьыбэ адыгабзэкIэ ышIэщтыгъэп, ау мэзэ заулэрэ къуаджэм зыдэсым рыгущыIэу ригъэжьэгъагъ.

— Американцэм кавказ филологиемкIэ ушэтын горэхэр ышIыщтыгъэх, — ыгу къэкIыжьы Риад. — Адыгабзэр зэрэдунаеу анахь бзэжъэу тетыжьхэм зэращыщыр, шумерхэм абзэ къы­зэрэщимыгъакIэрэр ицыхьэ телъэу къыIощтыгъ. Профессорым IэпыIэгъу сыфэхъоу сIозэ, адыгэхэм афэгъэхьыгъэ тхылъхэм салъыхъоу езгъэжьэгъагъ. Адыгабзэри, адыгэ литературэри нахь дэгъоу зэзгъэшIагъэх.

ШIэныгъакIэу зэригъэгъотыгъэхэм Риад игупшысакIи зэ­блахъугъ, икIэрыкIэу дунаим къытехъуагъэу зилъытэжьыгъ. Идунэе зэхашIэ зыщыригъэжьагъэр адыгэхэу Рихьание дэсхэм япаспортхэм язэблэхъун зыфежьэр ары. Израиль щы­псэухэрэ адыгэхэм япаспортхэм ежь алъэкъоцIэ шъыпкъэхэр арэп адэтхагъэхэр — Тыркуем къызэсыхэм къафашIыгъэ цIэ­хэмрэ лъэкъуацIэхэмрэ. Гущы­Iэм пае, Риад ышыхэу Мамдыхъурэ Самиррэ япаспортхэм зэрадэтхэгъэхэ лъэкъуацIэр Хьарун. Ятэжъ джары ыцIагъэр. Ежьым ипаспорт ылъэкъоцIэ шъыпкъэу Гъыщыр къыдаримыгъатхэу ашIокIыгъагъэп. Аужырэ лъэхъаным Риад зэрэзекIуа­гъэм фэдэу адыгэ лъэкъуацIэхэу яIагъэхэмкIэ зязыгъэтхы­жьыхэрэр нахьыбэ мэхъух.

«АдыгабзэкIэ шъугущыI»

Рихьание къыщыскIухьэзэ чэу горэм табличкэ пылъагъэу слъэ­гъугъэ, «УзэрэгущыIэщтыр адыгабзэ» ыIоу ащ тетхэгъагъ. Ар згъэшIэгъуагъэ, нэужым тхыгъэм сигъэгушIуагъ. Тыркуем сыкIуагъэу Нэгъуцу Хикмет къысфиIотэгъэгъэ къэбарыр сыгу къэкIыжьыгъ. Къинэу апэкIэкIыгъэр къыIуатэзэ, къэтэджи итеплъэкIэ плIэмыеу, ышъокIэ плъыжьэу къэнджалым хэшIыкIыгъэ табличкэр къысигъэлъэгъугъагъ. Ащ тет­хэгъагъ: «УзэрэгущыIэщтыр тыркубзэ закъор ары!». Джащ фэдэ табличкэхэр адыгэхэм ячэухэми атеIулIэгъагъэх, цIыф зэIукIапIэхэми ащыпылъэгъа­гъэх. Ахэр ашъхьэ зэрэфимытыгъэхэр къэзыгъэлъэгъорэ та­мыгъэу ар щытыгъ.

— Тэ лъэпкъэу тыкъызэтезыгъэнэн зылъэкIыщт закъор лъапсэу тыкъызытекIыгъэр куоу зэдгъашIэмэ, тыбзэрэ зыми фэмыдэ тилъэпкъ культурэрэ тымыгъэкIодхэу къызэтедгъа­нэхэмэ ары, — къытиIуагъ Риад. — Адыгэхэр Израиль зыщыпсэухэрэр лIэшIэгъурэ ны­къорэ хъугъэ, ау ащ пае джурти, араби тыхъугъэп. Джащ фэдэх Тыркуем, Сирием, Германием, Францием ыкIи США-м ащыпсэухэрэ адыгэхэри. Сыд хъугъэми, тэ тызыфэдэм тытетэу тыкъэнэн, тызэрэадыгэм тырыгушхоу тыщыIэн фае. Израиль щыпсэурэ хэхэс адыгэхэм ячIыгужъ шIу алъэгъу, агухэр къытфызэIухыгъэх. БлэкIыгъэ зэманхэм къинэу алъэгъугъэр ащыгъупшэрэп, Кавказ заом лъэпкъыр зэрэзэхигъэтэкъуагъэри янэрылъэгъу.

— ТхьамыкIагъоу къытэхъу­лIагъэр зыщытымыгъэгъупшэу тапэкIэ тызэрэлъыкIотэщтым тызэрэпылъыщтыр къыдгурэIо, — еIо Риад. — ТэркIэ Кавказыри Урысыери зэфэдэх. ТызэкIэрычыгъэми тигушIуагъуи тигумэкIи зы.

Я 19-рэ лIэшIэгъум КъокIыпIэ Благъэм икIыжьыгъэгъэ адыгэ­хэм арабхэр къызэряджэщтыгъэхэр «Москобы къикIыгъэ цIыфхэр» (Люди из Москвы), къырагъэкIыщтыгъэр «Москобым» ицIыфхэр. Илъэсыбэ зы­тешIэ ужыр ары ахэм адыгэхэм шъхьэкIэфагъэ къафашIэу «черкескIэ» къяджэхэ зыхъугъа­­гъэр. Ащи узэгупшысэн хэлъ…

Ныбэ Анзор.
Шъачэ — Рихьание — На­зарет — Шъачэ.