ШIукIэ тыгу къинэжьыгъ

Зигугъу къэсшIымэ сшIоигъор сикIэлэегъэджагъэу, синыдэлъфыбзэ шIу слъэгъуным, ащ сигъашIэ еспхыным, сырылэжьэным зиIахьышхо хэзышIыхьа­гъэу, адыгабзэмкIэ сезыгъэджэгъэ ШъэоцIыкIу Арам­бый Якъубэ ыкъор ары.

Теуцожь районым ит къуа­джэу Джэджэхьаблэ игурыт еджапI сызщыригъэджагъэр. Пэублэ классхэр къэтыуххи, яплIэнэрэм тызехьэм нэIуасэ тыфэхъугъагъ. Синыдэлъфыбзэ ащ сигъэшIэнэу зэрэхъугъэм лъэшэу сырэгушхо. Ащ фэдэ еплъыкIэ зиIэр сэ зыр арэп, ригъэджагъэхэм зэкIэми аущтэу аIо. НэмыкI кIэлэегъаджэхэм агу хэзгъэкIынэу сыфаеп, ау ащ фэдэу адыгэбзэ тхэнымрэ литературэмрэ зыпарэми тимыгъэшIэшъущтыгъэу къысщэхъу. Уиныдэлъфыбзэ урэгущыIэшъу закъокIэ зэримыкъущтыр, уилъэпкъ итарихъ, икультурэ, шэн-хабзэхэр пшIэнхэм мэхьанэу иIэр икъоу къытлъигъэ­Iэсыгъагъ.

Арамбый пхъэшагъэ зыхэлъ кIэлэегъэджагъ, еджэныр Iэпэ­дэлэл пшIэу ыдэщтыгъэп, ау шъхьадж ыкIуачIэ къыхьыщтыр, ишIэныгъэ зынэсырэр, къызэ­рэIэкIахьэрэр къыдилъытэзэ, екIолIэкIэ гъэнэфагъэ къыфи­гъотыщтыгъ. Предметыр къыпфэкъиныным емыкIу хилъагъощтыгъэп, ау уеджэнэу уфэмыеныр ыштахэщтыгъэп. Пхъэшагъэ хэлъыми, кIэлэеджакIохэр зыщыщынэхэрэм ащыщыгъэп, шъхьэкIафэ зыфаригъэшIын, шIу заригъэлъэгъун ылъэкIыщтыгъ.

Дэгъоу къэсэшIэжьы я 4 — 5-рэ классхэм кIэлэцIыкIугъоу джыри тыкъызхэкIынэу игъо тызфимыфагъэм имыфэшъошэ зекIуакIэхэу къытхафэхэрэр къы­зэрэтфигъэгъущтыгъэр, мытэрэз тшIагъэми, сэмэркъэур нахь ри­гъэбэкIызэ ар къызэрэдгуригъаIощтыгъэр. Зихэхъогъу ныбжьым тызехьэр ары ипхъэшагъэ нахьыбэу къызытигъэлъэгъу­гъэр. Сыда пIомэ, тэри а ныбжьым зэрифэшъуашэу ти­шэн-зекIуакIэхэр зэхъокIыгъэхэ хъу­­гъагъэх.

СикIэлэегъаджэхэм анахьышIу слъэгъухэрэм ащыщыгъ ШъэоцIыкIу Арамбый. ЕджапIэм тычIэсыфэкIэ сикласс ипэщэнэу ренэу сыкIэхъопсыщтыгъ. Къыз­деджагъэхэм апашъхьэ ащ игугъу къызыщысэшIыжьым, нахьыбэр агукIэ фэягъэхэу къы­чIэкIыгъ, ау тинасып къыхьыгъэп. Зипэщагъэхэм къызэра­IотэжьырэмкIэ, ар упчIэжьэгъу къыпфэхъун, дэгъури дэири, тэрэзыри мытэрэзыри къыозы­Iон, щэIагъэ иIэу къыодэIу­шъун кIэлэегъаджэу щытыгъ.

Бэрэ гущыIэныр икIасэщтыгъэп, ымакъэ къыIэтэу къызэрэ­хэкIырэри мэкIэ дэдагъ, упчIэ ептыгъэми, кIэмыгупшысыхьэу, такъикъ горэ темышIэу, ау сыд­ми ыуж уригъэкIынэу джэуап телъэшъуагъэ къыуитыжьыщтыгъэп. Иурокхэм ежь ымакъэ е кIэлэеджакIоу зызыфигъэзагъэм ымакъэ нэмыкI арыIукIыщты­гъэп. Къыпфидэщтгъагъэп, ау ащ имызакъоу, узIэпищэу ежьыри урокыр къызэриIуатэрэм ишIуа­гъэкIэ, нэмыкI горэм упылъы­нэуи уфэмыеу уахътэр кIо­щтыгъ.
Дахэу тытхэнэу фаещтыгъ. «УиныдэлъфыбзэкIэ дахэу утхэшъун фае» ыIощтыгъ. Емызэ­щыжьэу ташъхьагъ итыщтыгъ, зы чIыпIэ исыгъэу къэсшIэжьырэп. Кабинетэу тызщыригъа­джэ­рэри, Iоф зыщишIэрэ столэу зыкIэлъырысыри зыпари ащамыгъэхъыерэм фэдэу ренэу зэ­рэзэIыхыгъагъэхэм, ежьыри зэкIэупкIагъэу зэрэзэгъэфэгъагъэм икIэлэегъэджэ шIыкIи, инэшанэхэри къагъэлъагъощтыгъэх. Ау ахэр а лъэхъаныр арэп къызыбгурыIохэрэр. ЕджапIэм учIэсыфэкIэ кIэлэегъаджэр е шIу олъэгъу, е плъэгъухэрэп. Нэужым уныбжь лъыкIуатэу, щыIэныгъэр къызыбгурыIокIэ ары а зэпстэумэ гу залъыптэжьырэр, мэхьанэ зяптыжьырэр.

СикIэлэегъэджэ гупсэ псаоу щэIэфэ мы зэпстэур къэстхы­жьынэу зэрэмыхъугъэр лъэшэу сыгу къео, ау… Игугъу ашIыныр, щытхъунхэр, ышIагъэм ыцIэ раIоныр зимыкIэсэ цIыфхэм ар ащыщыгъ, кIэлэегъэджэ пстэумэ афэдэу Iоф ышIагъэу ыIощтыгъ. Сигупшысэхэр къэстхыжьынхэу, ежь ищыIэныгъэ гъогу фэгъэхьыгъэуи къезгъэIотэнэу сызекIуа­лIэм къысфидэгъагъэп, сэри ыгу сфыхэгъэкIыгъагъэп. Нахь кIасэу джыри зэ селъэIужьыщтэу сIогъагъэ, ау, гухэкIыми, а нахь кIа­сэу зыфэсIуагъэр къэсынэу хъугъэп. Джы икIалэу Асхьад гу­щыIэгъу сызыфэхъуи, сызщымы­гъуазэхэр къысфэзыIотэ­жьыгъэр.

1980-рэ илъэсым къыщыу­благъ Арамбый тыригъэджэнэу зыхъу­гъагъэр. КъызэрэчIэщы­гъэмкIэ, ащыгъум илъэсипшI ныIэп мы сэнэхьатымкIэ IофшIагъэу иIагъэр. ИгъашIэм кIэлэ­егъэджа­гъэм фэдэу тэ къытщыхъущтыгъ.

Хэгъэгу зэошхом ыпэкIэ, 1935-рэ илъэсым, тигъунэгъу къуаджэу Тэуйхьаблэ ар къыщы­хъугъ, щапIугъ. Илъэсих нахьыбэ ыныбжьыгъэп заор къызе­жьэм. Ятэу Якъубэ апэу дэкIыгъэхэм ащыщыгъ, ау, гухэкIыми, къыгъэзэжьыгъэп, нэмыцхэм гъэ­рэу аубытыгъэхэм ахафи, концлагерым дэлIыхьагъ.

Арамбый, зэо ужым зикIэлэгъу къыхиубытэгъэ пстэумэ афэдэу, къин ылъэгъугъ. Янэ иIэпыIэ­гъугъ, унэгъо Iофыр ыпшъэ дэ­лъыгъ. ЕджапIэм дэгъоу ще­джагъ, кIэлэегъэджэ сэнэхьат зэригъэгъотыным кIэхъопсы­щтыгъ, ау ащ фэдэ амал ­иIагъэп. Дзэ къулыкъум къызэрекIыжьэу колхозым хэхьэгъагъ. А лъэхъа­ным гъэсэныгъэ иIэу щыIагъэр мэкIагъэ. Арамбый еджапIэм дэгъоу зэрэщеджагъэм къыхэкIэу учетчикэу агъэнэфэгъагъ. Илъэс заулэрэ Iоф ышIэу, щыIэныгъэр нахь зэтеуцожьмэ еджэ­ныр лъигъэкIотэнэу гугъэщтыгъ. Ежь зэриIоу хъугъэп, илъэс 15 фэдиз а IофшIэным ритыгъ.

Арэу щытми, сыдигъокIи ыгу­кIэ зыдиIыгъыгъэр къызыдимыгъэхъоу ыуж икIыгъэп. Учетчикэу Iоф зишIэрэр илъэсыбэ хъугъэу, ыныбжьи илъэс 30-м нэсыгъэу, Адыгэ кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет чIэхьажьи, 1970-рэ илъэ­сым къыухыгъ. А илъэс дэ­дэм Джэджэхьэблэ гурыт еджа­пIэм адыгабзэмкIэ щыригъэджэнхэу ригъэжьагъ.

Илъэс 25-рэ а сэнэхьатым ритыгъ. Ащ фэдиз хъугъэу Iоф зыришIэрэр, 1995-рэ илъэсым ыныбжьи илъэс 60 нэси пенсием зэкIом, ежь ишIоигъоныгъэкIэ IофшIэныр ыгъэтIылъы­жьыгъ. Нэужыр ары сэ сызыIу­кIэгъагъэр. ИIофшIэн зэрэфэзэщырэр къыхэщыщтыгъ, ау игъом зигъор пшIэн фаеу ыIогъагъ. Къэралыгъом пенсием узщы­кIощт ныбжьэу къыгъэнэфагъэм ушIокIынэу щымытэу, ныбжьыкIэхэм гъогу яптын фаеу ылъытэ­щтыгъ. Ыныбжь илъэс 75-рэ зыхъугъэм ыуж тхьамафэ на­хьыбэ темышIагъэу ар дунаим ехыжьыгъ.

Арамбый ишъхьэгъусэу Рози кIэлэегъэджагъ, урысыбзэмкIэ ригъаджэщтыгъэх. 1971-рэ илъэ­сыр ары ахэр шъхьэгъусэ зызэфэхъугъагъэхэр, пшъашъэрэ шъаорэ зэдапIугъ. Асхьад МВД-м исатырхэм ахэт, участковэ инспектор, Эльмирэ янэ-ятэхэм ягъогу техьагъ. Ащ станицэу Ханскэм дэт еджапIэм илъэсыбэ хъугъэу адыгабзэмкIэ щырегъаджэх.

Игугъу ашIыным зэрэфэмыя­гъэм имызакъоу, щытхъуцIэ е на­­градэ горэ къыратыными Арамбый ныбжьи лъыбэнагъэп, ау шIукIэ зыгу къинэгъэ икIэлэ­еджа­кIохэр, уарыгушхон зытефэу гъэ­сэныгъи, шэн-зекIокIэ дахэхэри зыхэлъхэ илъфыгъэхэр пстэумэ анахь тын лъапIэу Тхьэм къыритыгъэхэу дунаим ехыжьыгъ.
Псаоу щыIагъэмэ, ащ ыныбжь мыгъэ илъэс 85-рэ хъущтыгъэ. Игупсэу къэнагъэхэм илъэсыбэ лъагъэшIэнэу тафэлъаIо.

ХЪУТ Нэфсэт.