Бзылъфыгъэм имаф

Бзылъфыгъэм инурэ гъашIэр къыдекIокIы. Арын фае бзылъфыгъэм жъыгъо ратэу, сыд фэдэрэ чIыпIи щылъапIэу зыкIыщытыгъэр, «бзылъфыгъэм щымыукIытэрэм напэ иIэп» аIоу нэлат зыкIырахыщтыгъэр. Бзылъфыгъэ Iэгум къимыхъухьагъэрэ ным ыIэ шъабэ зынэмысыгъэрэ щыIэпщтын.

Бзылъфыгъэм шIоу фэмыIуап­хъэ щыIэп. Гугъэри, гукIэгъури, лъэгъуныгъэри, намысыри къызыщежьэхэу, нэрымылъэгъупкъ пытэу сыд фэдэрэ егъэжьапIи иIэр — бзылъфыгъ. ИбзэмыIугъэ тынчыгъэ дунаир егъэшалIэ, егъэгупсэфы.

Художественнэ тхыгъэм сыд фэдэу бзылъфыгъэм итеплъэ, изекIокIэ-шIыкIэ къыхафэра? Сыд фэдэ дуная непэрэ адыгэ бзылъфыгъэр зыщыпсэурэр? Сыда чIинэрэр? Сыда къыш­тэ­рэр, зыгъэгумэкIырэр? ЛIэшIэгъу пэпчъ еплъыкIэхэр зэтекIы­хэми, тыкъызыфэкIожьэу зэблэмыхъурэр лъытэныгъэу бзылъфыгъэм фэтшIырэр лъэгапIэм зэрэтемыкIырэр ары.

Джащ фэдэ упчIэхэм тагъэгумэкIэу зыфэдгъэзэн Кощбэе Пщымафэ ирассказэу «Бзылъфыгъэм имаф» зыфиIоу я XX-рэ лIэшIэгъум ытхыгъэм. Зыщитхыгъагъэр, ежь къызэриIоу, бзылъфыгъэхэм я Мафэ тефэ. Мы рассказыр тхьэпитIу имыкъу нахь хъурэп, ау бзылъфыгъэмрэ дунаимрэ зэригъап­шэмэ-зэпигъэуцузэ, анахь псэ лъэшырэ щэIагъэрэ зыхэлъитIур къызэритхыхьэрэр бгъэшIэгъон екъу.

ТхакIор къушъхьэм зыщыкIогъэ лъэхъан танэIу къиуцорэр: мэзчIэгъ, къушъхьэбг, хъотэ цIын зыхэтыр. Дунаеу къэзыуцухьэрэм ыумэхъыгъэу, щыщ шъыпкъэ хъугъэу, ом изэблэхъу бзылъфыгъэр ригъапшэзэ сурэт хьалэмэт тызыхищэрэр. Ащ кIыгъоу адыгэ гущыIэжъым гукIэ «едысы»: «Хъулъфыгъэ мэ­къэхъу, бзылъфыгъэ мэкъэнчъ». Мыщ ыуж къикIэу бзылъфыгъэр дунаим ригъапшэ зыхъукIэ, зэфэхьысыжь зыкIи ышIырэп, ау мы гущыIэжъэу ыпэкIэ къэтIуагъэм пае «Бзылъфыгъэм ымакъэ зэхэзымыхыгъэ горэщтын аущтэу зыIогъагъэр» еIо.

Бзылъфыгъэм ымакъэ Iэтыгъэ зыкIэхъугъэр зэхифынэу арэп тхакIор зыпылъыр (шIэныгъэлэжьэп ныIа, ары тхакIо пэпчъ ытхыгъэр зэрэщытын фаер), ыпашъхьэ итым гу лъыуигъэтэныр, унаIэ тырыуигъэдзэныр, уасэ фэпшIыным уфищэныр ары.

Ащ ыуж итэу етхы: «Бзылъфыгъэ Iушъаб пIонэу, ымакъэ фэсакъыжьзэ Iушъэшъэрэ псы­нэкIэчъым щайнычым изыпс къыIысхыгъ». Бзылъфыгъэхэм я Дунэе мафэ тхакIор иунэ ифэжьы шIоигъоу, зэсэгъэ ма­къэу ипсэупIэ щыIурэм фэзэщы, етIанэ зэпегъэуцу гущыIэжъым имэхьанэрэ бзылъфыгъэ Iушъэ­бэ-Iушъашъэмрэ, регъапшэ гъэ­шIэрэ псынэкIэчъэу зипсы­лъакъо къыкIэчъ зэпытрэм.

Бзылъфыгъэм ымакъэ Iэтыгъэ зыкIэхъугъэм хэта джэуап къе­зытыщтыр? Бзылъфыгъэм «имардж» макъэ ежь ышъхьэ закъуа зыфэгъэхьыгъэр? Хэта къыухъумэрэр – ыуж ит сабыим инамыс мыкъутэныр арыба зыфэбанэрэр?

УпчIабэу къэтэджырэмэ яджэуап къезытын зылъэкIыщтыр лъэпкъым игукIаерэ, игухэкIрэ, игугъэрэ зэрипхырэ адыгэ цIыфыр ары. Бзылъфыгъэм зызыфигъэзэжьымэ – мэкъэнчъ.

Бзылъфыгъэ гъогур гушIуагъо, ау къин, Iофышхо пылъ. ТхакIом лъегъэкIуатэ: «…плъыжь хъу­рэешхоу, бзылъфыгъэ нэгу жъоплъым ехьыщырэу, къушъхьэ шыгумэ акъогъу тыгъэм зыкъуи­гъэукIораещтыгъэ». Мэфэ реным игъогу тетыгъэ тыгъэр бзылъфыгъэ пшъыгъэ нэгу жъоплъэу къыщэхъу.

Унэ цIыкIоу гур зэрымыIу­хьэрэр зызэпеплъыхьэм, адыгэ гущыIэжъыр ыгу къыгъэкIыгъ: «Бзылъфыгъэ зэрымыс унэр гъочIэгъ». Бзылъфыгъэ нэпэ зэхэхыгъэ кIыгъугъэмэ, унэ зэжъур пщыунэ къышIошIыни, ау гур зымыгъэIоу, нэр зыфэмэзахэр ар зэрэгомытыр ары.

Арэущтэу зыфэзэщырэм иIуп­лъэ мэзэ нэгу хъураем фегъадэ, ау ылъэгъурэр нэмыкI нэгу гомыIу: «ТыгъэкъокIыпIэмкIэ шъхьаныгъупчъэ бгъузэ закъоу унэм хэлъым пшъэшъэ нэгу хъураеу мазэр къыкъоплъыщтыгъэ, мыдахэу, пщэрэу, гупшы­сэнчъэу». Фэзэщыми, шэнэу къы­мыштэхэрэм бзылъфыгъэр IуагъэкIоты, пэIапчъэ хъуным зыфещэи.

Нэфэшъхьаф сурэтым къыщеIо: «Пчэй-чъыгэе зэхэлъэу хьакум илъыр ныо гъум-тIымылэм фэдэу цIацIэзэ стыщтыгъэ…» Бзылъфыгъэм игузэхашIэ нэгу зэхэхьэгъэ, ныо цIэцIалэу гум нэсырэп. Иунэ имыфэжьыгъэм ыгу шIоп, дунаеу къешIэ­кIыгъэр рэхьатэп, чэщ мэзахэм игумэкI зэкIефызэ.

«СызэцIыкIум зыгорэм сызигъащтэкIэ, ным ыбгъэшъо фабэ сшъхьэ чIасфэти, сыгупсэфыжьыщтыгъэ», – етхы Кощбаим. «Нышъор шъоум фэд» зыфаIорэ гущыIэжъыр гум къе­гъэкIы. Анахь угу хэкIыми, нахь чIыпIэ зэжъу уифэу гъунэм унэсыгъэми зызыфэпщэеу, гукIэ узачъэрэр ныр ары, сыда пIомэ ащ ишIулъэгъу мыжъо гъэчъыгъэм нахьи нахь пыт.

Бзылъфыгъэр нэкIэ еупцIэнышъ, ошъуапщэхэм къахегъэплъы: «Бзылъфыгъэ упцIэныгъэ­хэр хы кIыIум щэджэгух пIонэу, IаплI зэращэкIзэ, ошъопщэ нэгъыф шъабэхэр къызжэхэкIуа­тэщтыгъэх». Дунаим хилъэгъорэ бзылъфыгъэр нахь зэхахьэзэ мэгубжыпэ: «Ощхым щегъэтыжьы сIозэ, бзылъфыгъэ губж макъэу жьыбгъэр къилъыгъ, пхъэшъхьакIэр ыгъэшъуеу, чъыг­хэр ыгъэуджхэу, мые чъыгым икъутамэхэр Iэгу тыригъаохэу ябгэу къысIухьапщи, къыритхъу­хэу къесэу фежьагъ».

ТхакIом ибзылъфыгъэ сурэтрэ дунаимрэ зэнэкъокъумэ, зызэхащыхьэзэ анахь чъыIэ осышхом нэзэрэгъэсыгъэх: «Нэгуф гупсэфэу, чэфынчъэу бзылъфыгъэ горэ осым къысфыхэплъэу къысщыхъугъ».

ЕтIанэ укIытэ ымышIэжьэу, «нэхашэ зымышIэрэ бзылъфыгъэу, пчыкIэр уашъом къебэ­нэхыгъ».

Огум мыхъэр ехъыкIы «ныожъ цIэцIалэу шыблэри ащ ыуж итэу гъум-тIымыгъэ, фэмыщыIэжьэу кIанч ригъаIоу къэуагъ… Лъэшыгъэ хэлъэу, бзылъфыгъэ бзэгу чанэу, пчыкIэм джыри зэ спэмычыжьэу зыкъыщычIисагъ, къушъхьэхэр ыгъэтIыгурыгухэу шыблэр къэуагъ».

АшIэрэ щыIэу къэзымыгъэнэгъэ бзылъфыгъэмрэ омрэ зэрэгъэпшъыгъэхэу Iэсагъэх, «шъуз бэрэчэт нэгушхоу тыгъэр къыкъокIыжьыгъ…», «…уц тхьэпэ кIалэмэ ацыпэ ткIопс нэфы­нэхэр, пшъэшъэ нэгу тхьакIыгъакIэх пIонэу къапытIысхьэщтыгъэх».

АкIэхэкIын фаер зэкIэ зыкIэхэкIыгъэ дунаимрэ бзылъфыгъэмрэ зыкъызэIуахыжьи, джыри ушэтынхэм яжэхэу кIэракIэ къэхъужьыгъэх. Джары щыIэныгъэр зэрэкIорэр — шIумрэ емрэ зэпеозэ, шIур ыкIыIу къэхъужь зэпытзэ.

Тыгъэр, мазэр, пчыкIэр, шыблэр, осыр, уаер, жьыбгъэр зыжэхэтыгъэ бзылъфыгъэ нэгуф, жъоплъ, Iушъэбэ, Iушъэшъэ, нэгу хъурэе цIэцIалэр, губжыгъэр, гъум-тIымыгъэр, чэфынчъагъэр, гупшысэнчъагъэр, нэхашэ зимыIагъэр джы бзэгу чанэу, бэрэчэтэу, нэгу тхьакIыгъакIэу тапашъхьэ къиуцожьыгъ.

Чэщ-зымафэм кIэхэкIыгъэр, охътэшхо тешIагъэ фэдэу, шъу­зыр пхъэмбгъу унэ зэжъум къы­дисыгъэу тхакIом къыщыхъугъ.

Джащ фэд Кощбэе Пщымафэ ытхыгъэ рассказыр, щыIэны­гъэр щыбыжъутэу, омрэ бзылъфы­гъэмрэ язэблэхъу дунэе псау хъоу.

Ныхэр, шъхьэгъусэхэр, шыпхъухэр, ныбджэгъухэр! Сыд фэдэу къиныр къышъохьылъэ­кIыми, шъузэрэбзылъфыгъэу, кIочIэ лъэш шъухэлъэу дунаим шъукъызэрэтехъуагъэр шъугу пытэу илъынэу, мэфэшIухэр шъуипкъэунхэу, тынчыгъэмрэ щэIагъэмрэ ящылыч шъухэлъы­нэу, шъуинамыс насып къыдэкIонэу, ны-тыхэм яжьау шъуте­мыкIынэу, быным иIэшIугъэрэ сабый шIулъэгъурэ зэхэшъушIэ зэпытынэу, псауныгъэ пытэрэ щыIэныгъэ кIыхьэрэкIэ Тхьэр къышъотэнэу сышъуфэлъаIо.

ЩэшIэ Щамсэт.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, МГТУ-м ипрофессор, АРИГИ-м литературэмкIэ иотдел ипащ.