Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен къызыхъугъэр илъэси 100 мэхъу

«Сэ къэсIощт орэд зэпысымыгъэоу!»

Мы илъэсыр тихэгъэгу итарихъкIэ анахь мэхьанэ зиI – Хэгъэгу зэошхом ТекIоныгъэшхор къызщыдахыгъэр илъэс 75-рэ мэхъу. ЗичIыгу гупсэ, зи Хэгъэгу къэзыухъумэхэзэ зыпсэ зытыгъэхэм, зэо машIом хэтыгъэхэм, лIыхъужъхэм ацIэ тщыгъупшэрэп, тишIэжь ахэр ныбжьырэу къыхэнагъэх.

Ахэтых ахэм гушхогъэ иныр къытхэзылъхьэхэу, хэткIи сыдигъуи щысэ хъухэрэр. ЛIыхъужъхэм анахь ныбжьыкIагъ Андыр­хъое Хъусен Борэжъ ыкъор. ИгъашIэ – илъэс 21-р пчыкIэ нэфэу благъэ – усакIо, дзэкIолI, батыр. Мы илъэсым, гъэтхапэм и 2-м къызыхъугъэр илъэси 100 мэхъу. Хъусен псаумэ анахь псаужь, ар непи игущыIэ лъэшкIэ, ихэгъэгу шIулъэгъу лъагэкIэ, ишъыпкъэгъэ-гушхуагъэкIэ, илIыгъэ лъагэкIэ къытхэт, тэгъэлъапIэ, щысэ тфэхъу.

Андырхъое Хъусен сызыфа­тхэрэр шIукIае шIагъэ. Ащ фэдэ фитыныгъэ къысэзытэу, гупшысэ къэкIуапIэ хъурэр, апэрэмкIэ, Хъусен зэрэсичIыпIэгъур, Мам­хыгъэ еджапIэу зыщеджагъэм сызэрэщеджагъэр, Адыгэ кIэлэ­егъэджэ училищэу ЛIыхъужъыр зычIэсыгъэр сэри къызэрэсыу­хыгъэр, гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» («Адыгэ ма­къэм») илъэс 25-рэ хъугъэу Iоф зэрэщысшIэрэр, ащ ыпаIокIэ Адыгэ хэку музеим сыришIэныгъэ IофышIэ шъхьаIэу Андырхъое Хъусен имемориальнэ му­зееу икъуаджэу Шэуджэнхьаблэ (Хьакурынэхьаблэ) 1982-рэ илъэсым, бэдзэогъу мазэм къы­щызэIуахыгъэм игъэхьазырын сиIахьышIу зэрэхэлъыр ары.

Андырхъое Хъусен игъашIэ мэкIагъэми, а охътэ кIэкI дэдэм бэ щыфэукIочIыгъэр, щыфызэшIокIыгъэр — гушхо зыкIоцIылъ кIэлэ чэфыгъ, акъыл-Iушыгъэр къызэбэкIыщтыгъ — усэныр, гупшысэныр, орэдыр дэгъоу къыдэхъущтыгъэх; нахьыжъ Iушхэм акIэдэIукIыныр, лъэпкъ шэн-гъэпсыкIэхэр къыгъэгъунэнхэр ишэныгъ, советскэ хэгъэгу­шхом цIыфхэм зэфэдэу мамыр шъхьафит щыIакIэу къаритыгъэр ыгъэлъапIэщтыгъ, икIэлэгъу дэ­дэм къыщегъэжьагъэу гулъытэшхо ыкIи гукIэгъу-шIулъэгъу щыIэныгъэмкIэ, икъуаджэкIэ, ны-тыхэмкIэ, лъэпкъымкIэ, РодинэмкIэ зэриIэр къэнэфэгъагъ, а зэкIэ пэсэ дэдэу Хъусен ипоэ­тическэ гущыIэ лъэшкIэ къыу­шыхьатыныр фызэшIокIыгъ.

Андырхъое Хъусен мэкъумэщышIэ унэгъо къызэрыкIом ща­пIугъ. Ятэу Борэжъ ныбжьи тIы­сэу щысыгъэп, IофшIэкIуагъ, хэти деIэным фэхьазырыгъ, сэмэркъэушIылэщтыгъ, губзы­гъагъ. КIалэм янэу Къутас пшы­сэу, таурыхъэу, тхыдэу бэдэдэ ышIэщтыгъ ыкIи уедэIу зэпытыгъэми уемызэщынэу бзэ дахэ Iулъыгъ. Мы лэжьэкIо унэгъо зэгурыIожьым сабыих исыгъ: Хъусен, ыш нэбгырищ ыкIи ышыпхъуитIу…

Хъусен къоджэ еджапIэм илъэси 8 ыныбжьэу, тIэкIу илэгъухэм ауж къинэгъаIоу, еджэныр зырагъэжьагъэр зы мазэ хъугъэу, чIэхьэгъагъ. Ау кIэлэ зэндэ шъхьацышхор хэплъы­зыкIэу шъхьангъупчъэмкIэ зэрэ­гъэ­загъэм якIэлэегъаджэ гу лъи­тагъ, ыныбжь емылъытыгъэу, кIэлэцIыкIур гупшысэу чыжьэу зэрэплъэрэр зэхишIэщтыгъ. КIэ­лэ гъэшIэгъоныщтыгъ Хъусен, къызэраIотэжьырэмкIэ: зэмкIэ чэфэу, зечъэу, сэмэркъэур къе­бэкIэу; адрэмкIэ, изакъоу, самбыр гъэтIылъыгъэу, илэгъухэм ахэ­мыхьэу е урокым къыщаIорэ­ри зэхимыхырэм фэдэу; етIанэ къэзэрэшIэжьыти, зэкIэри ышIэ шIоигъоу упчIэхэр къы­Iу­тэкъоу.

Хъусен къоджэ еджапIэм чIэ­сыгъ усэныр зырегъажьэм, къе­шIэкIыгъэ дунэе дахэм итеплъэ, къоджэдэсхэм яцIыфыгъэ-шъхьэ­лъытэжь, адыгэ лъэпкъым ыкIи Хэгъэгум яцIыф инхэм, рево­люционерэу Шэуджэн Мосэ, Совет хабзэм ибэнэкIошхуагъэу С. Кировым яшIушIэ ыгъэгушхоу, лъэпкъ лIыхъужъхэу Хьатх Мыхьамэт, Айдэмыркъан, Къо­джэбэрдыкъом ялIыгъэу, яцIыфыгъэу къаIуатэрэм акIэдэIукIызэ, «лIыгъэ хабзэр» гукIэ пасэу зэригъафэ хъугъагъэ. ЕджапIэм литературнэ кружокэу Iоф щызышIэщтыгъэм Хъусен хэтыгъ, етIупщыгъэу усэхэр ытхыхэ зэ­хъум илъэс 12 — 13 ыныбжьыгъэр. Я 4-рэ классым щеджэрэ Хъусен иуситф — «Ащымы­гъупшэжьын», «Совет часовой», «Пачъыхьэм изэман сищыIэкIагъэр», «Щэхъурадж», «Тыгъу­жъым иорэд» зыфиIохэрэм Хьаткъо Ахьмэд гущыIапэ афи­шIи, хэку гъэзетэу «Колхоз бы­ракъым» гъэтхапэм и 30-м, 1935-рэ илъэсым къыхыригъэутыгъагъ. Мы илъэс дэдэм, Iо­ныгъо мазэм Адыгэ кIэлэегъэ­джэ техникумым Андырхъое Хъусен чIэхьагъ, литературнэ кружокым чанэу хэлажьэ ыкIи пащэ фэхъу. Мы уахътэм иусэхэр хэку гъэзетым зэкIэлъыкIоу къыщыхеутых, ахэм ихэку кIасэ идэхагъэ, ар зэрилъапIэр, Хэ­гъэгушхоу СССР-м афыриIэ шIу­лъэгъур къащыриIотыкIыгъ.

Щэхъурадж

Ей-ей, Щэхъурадж,
Щэхъураджэу псы шхъуахь,
«Хьэ-хьаер» уимафэу
ПIуфэфыкIэу Лабэ о уечъ!
НэмыкI усэм щетхы:
СикIасэу сикъуаджэм
Псыхъо цIыкIоу
Щэхъураджэр
Илъынтфэу къыдэчъы…
СикIасэу сикъуаджэм
ЦIыфхэр нэфшъагъом
ЩызэкIэтаджэшъ,
Зы нэбгырэу къыдэкIых,
Губгъэшхор къагъаджэ,
ЗеIэты ямарджи…

«Родинэр» зыфиIорэ усэм Хэгъэгум икъэлэшхоу Москва щыIакIэр зэрэщыжъотыр, зэ­къошныгъэр зэрэщыпытэр, къэралыгъом цIыфхэр зэрэфэшъыпкъэхэр, IофшIэн зэфэшъхьафыбэр щытхъу хэлъэу зэрашIэрэр къыщыIуагъ.

Хъусен ыпэкIэ къежэрэр ышIэщтыгъэм фэдэу, ригъэжъыкIыжьыгъэу усэщтыгъэ: «Шъо­псэух, лIыхъужъхэр!», «Къоджи­тIу», «Испанием гын гъозыр шъхьащыт», «КIэлакIэмэ яорэд», «Дзэ Плъыжьым тэ тэкIо», мы­хэм анэмыкIхэми усакIом ыгу зэфэдэкIэ зэлъызыIыгъ лIы­гъэ-лIыблэнагъэр ащызэхэошIэ, зэ­рэпатриотыр къахэщы.

Октябрэшхом сыришъаоу
сынасыпышIу.
Тхъэгъошхом сыгу шIугъэм
фегъэпсэушъ,
Чэфыныгъэ щыIакIэм иорэд
ЗезгъэIэтэу,
Сэ къэсIощт орэд
зэпысымыгъэоу.
«Орэд къэсIощт».

УсэкIо ныбжьыкIэм щыIэ­кIа­кIэм идэхэгъэ-гоIугъэ имыза­къоу, хэгъэгум илъ тхъагъор зыукъомэ е зыгъэтакъомэ зышIоигъо къыкъокIымэ, ныбжьыкIи на­хьыжъи зэрэзэмыблэжьыщтхэр, Родинэр зэраухъумэщтыр къыщыIуагъ усэу «КIэлакIэмэ яорэд» зыфиIорэм.

Пыим ыгу къижъэжъыкIэу
къызежьэрэм,
Тикъэрал
«Мардж, тишъаох!» ерэIуи,
Тинародмэ алъакъо
зэдадзэу
Щылычэу псыхьагъэу
тежьэн.
Тиутын гъэтхэ шыблэм иуакIэу
Пыим идзэ дгъэтакъоу теон,
Родинэшхор къытэплъэу,
дгъэчэфэу
«Аферэм, сишъаох!»
къытиIон.

1935-рэ илъэсым, шэкIогъум и 20-м — тхакIохэм язэIукIэ, а илъэс дэдэм, краим итхакIохэм яконференциеу Ростов-на-Дону щыкIуагъэм илъэс 15 зыныбжь адыгэ усэкIо ныбжьыкIэр ахэлэжьагъ. Адыгэ тхакIохэмрэ ашугхэмрэ яапэрэ зэфэс иIоф­шIэни Хъусен хэлэжьагъ, къыщыгущыIагъ. КIэлэегъэджэ учи­лищыр къызеухым, 1938-рэ илъэсым хэку гъэзетэу «Социа­листическэ Адыгеим» иредакцие щылэжьагъ. ИIофшIэн пшъэрылъ ыгъэцакIэзэ, Хъусен итхыгъэ зэфэшъхьафхэр гъэзетым къыщыхеутых. Ащ готэу илитературнэ-творческэ IофшIэни лъегъэ­кIуатэ. Иусэхэр зэхэугъоягъэхэу зы тхылъ къыдигъэкIынэу ыгъэ­хьазырыгъагъ, ау игъо ифагъэп.

1940-рэ илъэсым Андырхъое Хъусен дзэм ащагъ. Сталинградскэ военнэ-политическэ училищым еджакIо агъэкIуагъ. Заор къызежьэм, апэрэ мафэхэм Хъу­сен зэуапIэм Iухьагъ, снайпер движением кIэщакIо фэ­хъугъ, разведкэм кIоуи къыхэ­кIыгъ. Къулыкъур ыхьызэ, итворчестви лъегъэкIуатэ.

Хъусен заом зыхэтыр мэфэ 41-рэ зыщыхъурэм, шэкIогъум и 8-м, 1941-рэ илъэсым Луганскэ хэкум ит селоу Дьяково дэжь, я 11-рэ щэрыокIо ротэм пэщэныгъэр дызэрихьэзэ, зытетхэ лъэгапIэр къэухъумэгъэнымкIэ псэемыблэжьхэу заощтыгъэх, ау нэмыц-фашистхэр хьашхъурэIу хъугъэу къатекIуа­тэщтыгъэх, тидзэхэр къызэрау­хъурэин алъэкIыщтым политрукэу Андырхъуаер псынкIэу егу­пшысагъ, унэшъо пытэ ышIыгъ:

— Товарищхэр, шъузэкIакIох, сэ шъусыухъумэщт, уIагъэхэри зэкIэ зыдыIушъухыжьых, — къа­риIуагъ ащ взводхэм якомандирхэм.

— Пстэуми тызэдэрэлI, по­литрук, — къыраIожьыгъ. Джащыгъум пытэгъэ-лъэшыгъэ хэлъэу къыфигъэпытагъ, дзэкIолI­хэми унашъор агъэцэкIэн фаеу хъугъэ.
Зы окопым ичъымэ, нэмыкIым чъэзэ Андырхъуаер джы изакъоу гитлеровцэхэм язаощтыгъ. Аузэ щэхэр ыухыгъэх… ЛIыхъужъыр псаоу аштэн ямурадыгъ.

Нэмыцхэм Андырхъуаер къау­хъурэигъ: «Сдавайс, рус, сдавайс!» — куощтыгъэх гитле­ровцэхэр къецохъулIэхэзэ. Ау гит­леровцэхэр пэсащэу гушIуагъэх: уIагъэу, лъыр къечъэхэу, щынагъоу, гуих зимышIэжьэу Хъусен Iуашъхьэм тетыгъ, ыцэ­хэр пытэу зэтырифызагъэу «Урысхэм затырэп!» — ыIуи, къыфэнэжьыгъэ гранатитIур къэ­зыухъурэихэрэм къахидзагъ, пый нэбгырэ пчъагъэ зыди­хьыгъ, ежьыри лIыгъэшхо зэрихьэзэ мы чIыпIэм щыфэ­хыгъ.

Хэгъэгум итхакIохэмкIэ апэ­рэу «Советскэ Союзым и ЛIы­хъужъ» зыфиIорэ щытхъуцIэр Хъусен къыфагъэшъошагъ. Андырхъое Хъусен иIуагъэ, итхьэлъэIу епцIыжьыгъэп. Иорэд зэ­рэшIоигъуагъэу зэуапIэм къыщиIуагъ, ащ иаужырэ сатырхэр изэо гранатэкIэ тхыгъагъэх.

УсакIоу, дзэкIолIэу, батырэу Андырхъое Хъусен илIыхъужъныгъэ ифэшъошэ уасэ Родинэми, лъэпкъыми, цIыф лъэпкъыбэ зэфэшъхьафми фашIыгъ. Хъусен мамырныгъэр, шъхьафитныгъэр илIыгъэ иныкIэ ыухъумагъэх. Хэ­гъэгу зэошхом лIыгъэ зэрихьэзэ щыфэхыгъэ пэпчъ ныбжьырэу ыцIэ къытхэтыщт, илIыгъэ хабзэ лIэужхэр рыгъозэщтых. Андыр­хъое Хъусен ыкIи зэкIэ хэгъэгум иухъумэкIогъэ дзэкIолI псэемыблэжьхэм щытхъур адэжь, ахэм ацIэхэр ныбжьырэу тарихъ шIэ­жьым хэтыщтых.

Мамырыкъо Нуриет.