ЛIы фэдэр бэдэд, лIы дэдэр зырыз

Гъэзетэу «Комсомольскэ правдэм» мы илъэсым мэзаем и 14-м къихьэгъэ зэдэгущыIэгъоу Урысыем щыцIэрыIо псэолъэшIэу, организациеу «Краснодарские строители» илъэси 5 хъугъэу ипащэу, Iахьзэхэлъ обществэу «Краснодарская-1» зыфиIорэм игенеральнэ директорэу, Краснодар икъэлэ думэ идепутатэу Нэхэе Аслъан Юсыф ыкъом дашIыгъэм тиреспубликэ исхэр тигуапэу щытэгъэгъуазэх.


— Аслъан, псэолъэшIын Iофхэм узапылъыр илъэс 40 фэдиз хъугъэ. О сыд фэдэ уна узэрысыр?

— Сиунэ ишIын илъэси 10-м ехъурэ сыпылъыгъ, 1989-рэ илъэ­сым езгъажьи, 2000-рэ илъэсым ар сыухыгъ. Скъорэ сэрырэ кIочIабэ ащ пэIудгъэхьагъ — шъхьаныгъупчъэхэр тэр-тэрэу хэтлъ­хьа­гъэх, унэр фэбэным пае къетIулIэкIыгъэри, кIэтIулIагъэри бэ. Сшыхэр сигъусэу унашъхьэр тетлъхьагъ, ныбджэгъухэми яшIуагъэ къагъэкIуагъ, шIыхьаф­хэм чанэу къахэлэжьагъэх. Ахъ­щэ зыщысиIэм унэм ишIын лъызгъэкIотагъ, зыщысимыIэм зи есымышIэу щытыгъ. Ау производствэм имылъку сыхэIэбэнэу е зыгорэм чIыфэ къыIысхынэу сыгу къихьагъэп, ащ фэдэ шэн схэлъэп. УнакIэм тызычIэхьа­жьым мебель гори итыгъэп, пIэкIорхэмрэ мебельхэмрэ тэщэфыфэ ошэкурхэм мэзэ заулэ тателъыгъ. ПсэолъэшIынымкIэ подразделение горэм сырипэщагъэмэ, зы илъэскIэ унэ сшIын зэрэслъэкIыщтыгъэр ныбджэгъу заулэмэ къысаIокIыгъ. Ау сэ ахэм адезгъэштагъэп. Сэ сызэса­гъэр къэсылэжьырэмкIэ сыщы­Iэу ары. ПIэшъхьитIукIэ къэблэ­жьы­гъэ мылъкур къызэрэомыдэожьы­щтыр сянэ бэрэ къысиIоу къы­хэкIыгъ. Сэ зыми чапыч къы­Iысхыгъэп ыкIи къытесхы­гъэп.

— Аслъан, шъуиунагъокIэ оры апэу псэолъэшI сэнэхьатыр зыIэ къизыгъэхьагъэр. Ащ фэгъэхьыгъэу тIэкIу къысфэпIуатэ сшIоигъуагъ.

— Ары, сапэкIэ псэолъэшI сэнэхьат зиIэ тиунагъо исыгъэп. Сабыигъо къин зыпэкIэкIыгъэ сятэ интеллигент шъыпкъагъ. Сятэжъ хапIэхэм ягъунапкъэхэм ягъэнэфэн фэгъэзэгъагъ, 1937-рэ илъэсым имылажьэу агъэпщыни, 1991-рэ илъэсым аухыижьыгъ. Ащ къуитIоу къыкIэныгъэхэм — илъэсибл зыныбжьыгъэ ся­тэрэ илъэси 4 зыныбжьыгъэ сятэшымрэ ялэжьынкIэ сянэжъ зышъхьасыжьыгъэп. Ахэр дэ­гъоу ыпIугъэх, сятэ апшъэрэ еджэпIитIу — экономическэ, финанс апшъэрэ еджапIэхэр къыухыгъ, зэрэ Адыгееу щашIэщтыгъ. Сятэшыр дзэ къулыкъушIэу щытыгъ, СССР-м оборонэмкIэ и Министерствэ щылэжьагъ.

Район библиотекэу ежь зэхищэгъагъэм сянэ ипэщагъ. Районым ипсэупIэ зэфэшъхьафхэм къыращэкIырэ библиотекэхэр ащ алъигъэIэсыщтыгъэх. Сэри ащкIэ тянэ IэпыIэгъу сыфэхъущтыгъ, тхылъхэр къыдесхьакIыщтыгъэх. ТызыпIугъэр тянэжъ пIоми хъущт. Нахьыпэм сабыим ыныбжь мэзи 2 — 3 зыхъукIэ ныхэр IофшIапIэм Iухьажьыщтыгъэх. Тиунагъо сабыиплI къихъухьагъ — сшыпхъу нахьыжъ, сэры, сшитIу. Хэтэшхуи, хъызмэтышхуи тиIагъ, ренэу Iоф горэм тыпы­лъыгъ. ШIуанэр згъэIорышIэу зысэублэм сянэ сыдэпкIагъ. ЫужкIэ институтым тычIэс зэхъу­ми, къыддеджэхэрэр загъэпсэфынэу хым кIощтыгъэх, тэ ти­унагъо тыдеIэнэу къуаджэм тызэрэкIожьыщтым ыуж титыгъ.

СицIыкIугъом къыщегъэжьа­гъэу сыгукIэ псэолъэшIыным сыфэщэгъагъ. Зы лъэхъанэ чыр­быщ унэхэр багъэп, нахьыбэрэмкIэ ахэр сэманым хашIыкIыщтыгъэх. НахьыпэкIэ бэрэ шIыхьаф­хэр зэхащэщтыгъэх, цIыфхэр зэрэзэдеIэжьхэрэм, ятIэр зэраутэрэм, IашкIэ-IашкIэу ар зэрэзэрахьэрэм сеплъыныр, ащ фэдэ шIыхьафхэм сахэлэжьэныр си­кIэсагъ. КIэлэ лъэпэ-лъагэу сы­щытыгъэти, нахьыбэу ятIэ зес­хьэ, щытхъу къэсылэжьы сшIоигъуагъ.

Чырбыщхэр зэтезылъхьэхэрэр джащыгъум багъэп. Ахэм Iоф зэрашIэрэм сылъыплъэныр сикIэ­сагъ. Зи зэрымытыгъэ чIыпIэм унэ лъапсэр зэрэрагъэуцорэр, дэпкъыр къызэраIэтырэр сшIо­хьа­лэмэтыгъ. Гурыт еджапIэр къызысэухым сищыIэныгъэ зэпхыгъэщт сэнэхьатыр къыхэсхыгъэхагъ. Сшыхэри, скъуи, сшыхэм якIалэхэри псэолъэшI зэрэхъугъэхэр лъэшэу сигуап. Нэхэе лIакъом псэолъэшIэу иIэхэм аныбжь зэхэбгъахъомэ, илъэси 150-рэ фэдиз зэрэхъущтым, статуэткэу «ПсэолъэшIхэм ялIакъу» зыфиIорэр гъэрекIопагъэ къызэрэтатыгъэм ягугъу къэсшIы сшIоигъуагъ.

— Пшызэ мэкъумэщ институтым узэрэщеджагъэр сэшIэ. Сыхэмыукъорэмэ, псэолъэшIынымкIэ факультетым апэу къычIатIупщыгъэхэм ори уахэтыгъ. Уянэрэ уятэрэ сэнэхьа­тэу къыхэпхыгъэм сыда къыраIолIагъэр?

— Апшъэрэ еджапIэу сызы­чIахьэрэр зыфэдэр сятэ ышIагъэп. Тыдэрэ чIыпIи дэгъоу сы­щеджэн фаеу, ар къыздэмыхъу зыхъукIэ, совхозым сыхэхьанышъ, тракторым сытесэу сы­лэжьэнэу ащ ылъытэщтыгъ. Институтым сычIахьэ зэхъум сянэ садэжь къэкIогъагъ. Экзаменхэр ттыхэ зэхъум кIалэ горэм стыритхыкIи, «3» къызэрихьыгъагъэр, сэ «4» къызэрэсфагъэуцугъагъэр сыгу къэкIыжьы. Къыфагъэуцугъэр шIомытэрэзэу кIалэм комиссием зызыфегъазэм «5»-кIэ ар зэрагъэтэрэзыжьы­гъэр лъэшэу сыгу хэкIыгъагъ. Iофым икIэрыкIэу комиссиер хэплъэжьы сшIоигъуагъ. Ау сянэ сыкъызэтыриIэжагъ, сэ кIалэм тестхыкIыгъэу къашIошIын зэралъэкIыщтыр, хэти ицIыфыгъэ напэ къызэрихьэу зэрэпсэурэр къызгуригъэIуагъ. ЫужкIэ «4» къэсхьыжьыгъэп. Седжэ зэхъум старостэу, студсоветым ипащэу сыщытыгъ. 1976-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1979-рэ илъэ­сым нэс зэIэпахырэ быракъ плъыжьыр къытфагъэшъошагъ, шъо зэфэшъхьафхэмкIэ къэзыгъэлъэгъорэ телевизори апэу къытатыгъагъ. Апшъэрэ еджапIэр диплом плъыжькIэ къэсыухыгъ.

— Аслъан, сыда цIыфым анахьэу фэбгъэгъун умылъэ­кIыщтыр?

— ПцIыусыныр ары, пцIы зыусыхэрэр сыгу тефэхэрэп. Ащ фэдэ цIыфхэм садэгущыIахэрэп ыкIи садэлажьэрэп. Ыгу къысфызэIуихынэу хэти езгъэзырэп, ау пцIыр сфэщэчыщтэп. СицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу джащ фэдэ шэн схэлъ.

— ШIушIэн Iофхэм узапы­лъыр бэшIагъэ. УадэIэпыIэ ашIоигъоу бэмэ зыкъыпфагъа­зэкIэ сенэгуе. Хэта о анахьэу уишIуагъэ зэбгъэкIыхэрэр?

— Шъыпкъэ, чIыпIэ зэжъу ифэгъабэмэ сарихьылIэу хъугъэ, зэрэсфэлъэкIэуи ахэм сишIуагъэ язгъэкIыгъ. Ау джыдэдэм ахэм ягугъу къэсшIынэу сыфаеп. Сяни, сянэжъи тызэрагъэсагъэр цIыфыгъэрэ гукIэгъурэ тхэлъынэу, псапэу тшIагъэм тырымыгущы­Iэжьынэу, тыгу цIыфхэм афызэIухыгъэнэу, щыкIагъэ зиIэм IэпыIэгъу тыфэхъунэу ары. Лъэ­Iу­кIэ зыкъытфэзыгъэзэгъэ цIыфым амал тиIэмэ илъэIу зэрэ­фэдгъэцэкIэн фаер ахэм къытхалъхьагъ, джарэущтэу тапIугъ. КIэлэцIыкIухэр арымэ гущыIэр зыфэгъэхьыгъэр, ахэм садемыIэн слъэкIыщтэп. КIэлэцIыкIу фондхэм тишIуагъэ ятэгъэкIы. Гущы­Iэм пае, илъэси 4 хъугъэ фон— дэу «Край добра» зыфиIорэм мылъку зыфэттIупщырэр. Зипсауныгъэ пыч фэхъугъэ кIэлэцIыкIухэр сценэм къызыдащаехэкIэ, угу мэузы. Ахэм япсауныгъэ изытет нахьышIу хъунэу орэшIи, мылъкоу уиIэр зэкIэ яптыщт. Ахэм афэмышIапхъэ щыIэп. Тэ мылъкур къытэлыжьыгъэкIэ арэп, боу къинэу ар къэтэлэжьы. Ау цIыфыгъэ пхэлъыным, псэпэшIагъэ уиIэным нахьышIу зи щыIэп. Арымырмэ сыда тызыкIэпсэущтыр, тыцIыфэу зызкIэтлъытэжьыщтыр?

— Аслъан, цIыф насыпышIоу зыолъытэжьа?

— Ары, сынасыпышIу. ЦIыфыр зыкIэхъопсырэ пстэури сиI: бын-унэгъо дахи, сабыйхэри, къорэлъфхэри, ныбджэгъу цыхьэшIэгъухэри. Анахь сэнэхьат дэгъоу щыIэм, цIыфхэм ящыкIэгъэ дэдэм сырэлажьэ. Зыгурэ зыпсэрэ Iофым хэзылъхьэрэ, IэпэIэсэныгъэшхо зиIэ IофышIэ куп сыугъоиным сыкIэхъопсыщтыгъ. Анахь шъхьаIэу ахэм яслъэгъулIэ сшIоигъуагъэр зэгу­ры­Iонхэр, зы унэгъошхо зэдэIужь фэдэу зэхэтынхэр ары. Мафэ къэс псэолъэшIыпIэхэм сащэ­Iэшъ, ащ фэдэ кIэлэ шIагъохэм тадэжь Iоф зэрэщашIэрэр синэ­рылъэгъу! Мы аужырэ илъэсищым КубКъТУ-м псэолъэшIынымкIэ ифакультет икъэралыгъо аттестационнэ комиссие сырипэщагъэти, практикэ щахьынэу студент чанхэр садэжь къезгъэб­лагъэщтыгъэх. Джарэущтэу куп дэгъу зэхэсщагъэу, пшъэдэкIыжь зэрэтхьырэр икъоу къыдгурыIозэ, тыгу етыгъэу тиIоф тэгъэцакIэ. Илъэс 30-м къехъугъэшъ тызызэхэтыр зыкIи лэжьапкIэр дгъэ­гужъоу къыхэкIыгъэп. СиIофшIа­кIэ сытеукIытыхьэрэп, сигущыIэ сепцIыжьырэп, сшъхьэ хэти фэ­сыуфагъэп.

Алла Андреева.