Cталинград заор — тарихъым игъэзэпIакI

ЦIыфлъэпкъыр мы чIым зытетым къыще­гъэ­жьагъэу зэо инхэу ыкIи цIыкIухэу мин 15 фэдиз ынэгу кIэкIыгъ. Анахьэу я ХХ-рэ лIэшIэгъур заохэмкIэ ыкIи зэо зэпэуцужьхэмкIэ ушъэ­гъагъэ. Ахэм апкъ къикIэу чIэ­нэгъэ­шхо­хэр щыIэкIэ-псэукIэми, цIыф жъугъэхэми ашIыгъэх.

ИкIыгъэ лIэшIэгъум зэо зэпымычыжьхэу ыкIи дзэ зэутэкIхэу щыIагъэхэм, къызэралъы­тэрэмкIэ, нэбгырэ миллиони 140 — 150-рэ фэдиз ахэкIо­дагъ, ахэм азыщанэ Советскэ Союзым ицIыфых.

Ау я ХХ–рэ лIэшIэгъумкIэ анахь гуимыкIыжь хьазабэу тарихъым хэхьагъэр ятIонэрэ дунэе заор ары. ЧIыгуми, огуми, хыми ар ащыкIуагъ. Мэ­къуогъум и 22-м, 1941-рэ илъэ­сым фашист техакIохэр тихэ­гъэгушхощтыгъэу СССР-м къызытебанэхэм зы гухэлъ жъалым зыдаIыгъыгъэр; тикъэралыгъо зэбгырачыныр, зэкIэ щыпсэу­хэрэ цIыфхэр гъэры шIыгъэнхэр, тичIыгу аштэныр (пIэлъэ кIэкI дэдэу, мэзэ заулэкIэ) шэкIогъум, 1941-рэм ехъулIэу СССР-р агъэтэкъоныр ыкIи те­кIоныгъэр яеу заор аухынэу къырадзэгъагъ.

Шъыпкъэ, заом изэхэублэ­гъум нэмыцыдзэхэм шIукIаеу зыкъыращыгъагъэми, тидзэхэр къызэхакъутэхэу ыкIи къызэ-кIа­дзэхэу, тихэгъэгу псынкIэу къы­зэрикIуатэщтыгъэхэр зыщы­гъэгъупшэгъуай. Ау а охътэ хьы­лъэм бэ ыкъудыигъэп, совет­скэ дзэхэм, советскэ народым, советскэ дзэ пащэхэм, зыкъэ­ухъумэгъэнымкIэ Къэралыгъо Комитетым ыкIи зэкIэ къэралы­гъом яамал-лъэкI зэрахьылIи, акъыл-IушыгъэкIэ, лIыгъэ-пытагъэкIэ, псэемыблэжьныгъэкIэ, зэокIэ лъэшкIэ, хъурэ-шIэрэ пстэур зэблахъуныр афэукIо­чIыгъ, етIупщыгъэу, зэмыжэгъэ­хэ утынышхохэр тидзэхэм нэмыц-техакIохэм араххэу фе­жьагъэх — Москва пыир дагъэ­хьагъэп, зэхакъутагъ. Сталинград дэжь щыкIогъэ зэошхор, ежь фашистхэри ныбжьи зэ­рэмыгугъагъэхэу, нэмыцхэмкIэ джэхьнэм мэшIо шъыпкъагъ.

Урыс тарихълэжьхэм яшIошI­кIэ, заом ишIыкIэ-гъэпсыкIэ зэхъокIыгъэнымкIэ, ащ гъэзэпIакIэу зэкIэ зэблэзыхъущтыр хэлъхьэгъэнымкIэ анахь мэхьа­нэ зиIагъэр Сталинград дэжь щыкIогъэ заор ары. «Ныбджэгъу лъапIэхэр! Тигупсэ сталин­градцэхэр! Тикъалэ непэ мэфэ хьылъэхэр къекIугъэх. Гитлеровцэхэр лъыр агъэчъэнэу ти­къэлэ нэфынэу Сталинград, типсыхъошхоу Волгэ тетым къекIух. Къалэр зэраIэкIэтымы­гъэхьащтымкIэ тфэлъэкIи, тфэмылъэкIи тшIэщт» — къыщи­­Iощтыгъ зыкъэухъумэнымкIэ къэ­­лэ комитетым иджэпсалъэу Сталинград щыпсэухэрэ цIыфхэм афакIорэм.

«Тызфырикъужьыщт, зыкъэтыухъумэщт ыкIи татекIощт! — джа тхьэлъэнэ макъэр, гу­пшысэр Сталинград иухъума­кIохэм пытэу ашъхьэ раубытэгъагъ ыкIи къагурыIопагъэу щытыгъ Волгэ инэпкъхэм Хэ­гъэгу зэошхом кIэухэу иIэщтыр къызэрэщынэфэщтыр, фашистхэр ащ блэмыкIыжьэу зэхэгъэшъхъэшъхъэгъэнхэм игъо къызэрэсыгъэр. ТидзэкIолI пэпчъ шIошъхъуныгъэ пытэ ышIыгъагъ Сталинград пае зэошхор зэрэрагъэжьэщтымкIэ ыкIи къалэр фашистхэм къызэраIэпахы­жьыщтымкIэ.

Сталинград зэо хъугъэ-шIагъэм мэфэ 200 ыкъудыигъ — бэдзэогъум и 17-м, 1942-рэ илъэ­сым къыщегъэжьагъэу мэзаем и 2-м, 1943-рэ илъэсым нэс. Дзэ зэпэуцухэм шъолъыр чIыпIэшхо зэлъаIыгъыгъ: зэошхо плъырхэр зэфэдэкIэ Волгоградскэ, Воронежскэ, Ростовскэ хэкухэм ыкIи Къалмыкъ Республикэм ащыкIуагъэх.

Ауми, ежь фашист техакIохэм яIэшъхьэтетхэм яшIошIкIэ, СССР-р зэхакъутэгъахэу за­лъытэн алъэкIыщтыр Кавказыр ыкIи инефть къэкIуапIэхэр, Дон ыкIи Пшызэ, Темыр Кавказым ыкIи Нижне Поволжьем ианахь мэкъумэщ район дэгъу­хэр, анахьэу псы лъынтфэу — псыхъоу Волгэ заубытхэкIэ арыгъэ.

Пыим игухэлъ бзаджэ къи­кIыгъэп. Зэо анахь къинхэр тичIыгу, тихэгъэгу щыкIохэ зэ­хъум, зыкъэухъумэжьыгъэнымкIэ анахь мэхьанэшхо зиIэгъэ Сталиным иунашъоу N 227-р «Ни шагу назад!» ыIоу къыдэкIыгъагъ. Зы лъэбэкъуны­къокIи хэти, сыди къызэкIэкIон фитыгъэп, е улIын, е улIэн фэя­гъэ. Тарихъым упIэпIэ-ушъуа­­шъор ыштэрэп, узэощты­мэ, щыни, къогъани умышIэу, къыпфэкIогъэ пыим ыпсэ Iупхын фэягъэ. Сталинград дэжь щыкIогъэ заор аукъодыягъэп, дунаир щыкъутэжьыгъ. Гитлер идзэхэм мы заом чIэнэгъэ­шхо­хэр щашIыгъэх, ядзэ ызыны­къор мы чIыпIэм щыхэкIодагъ.

Анахь зэо плъыр дэдэхэр Сталинград идэпкъхэм адэжь зыщызэхаублагъэхэр Iоныгъом и 13-р ары. Я 62-рэ советскэ ­дзэр мы зэо анахь хьылъэм фэгъэзэгъагъ, пыим жъалымэу щэр къытэкъущтыгъэ. Ау зэпыуи, зэпычи имыIэу къалэр шъхьафит шIыжьыгъэнымкIэ заор лъагъэкIотагъ, мэзаем и 2-м, 1943-рэ илъэсым Ста­лин­град тидзэхэм шъхьафит ашIы­жьыгъ, нэмыц-техакIохэри хьа­лэч-псэлэч рагъэфагъэх, зэ­хакъутагъэх. Сталинград заом Хэгъэгу зэошхом тарихъ гъэ­зэпIакIэ фишIыгъ, фашист къумалэ нэй-псыехэр агъэтэкъуагъэх, ау ар те­кIоныгъэ лъэбэкъу шIэгъуагъэми, нэмыцхэр яб игъэзыхьэжьыгъэнхэмкIэ джыри бэ шIэгъэн фэягъэр, техакIохэм зэратекIощтхэмкIэ тхьэлъанэу атыгъэр къагъэ­шъыпкъэжьэу, тидзэхэр зыкъау­хъумэжьызэ, ыпэкIэ лъыкIуа­тэщтыгъэх.

Мамырыкъо Нуриет.