Мыекъуапэ ыкIи Адыгеир Хэгъэгу зэошхом (1941 — 1945-рэ илъэсхэм) илъэхъан

Родинэр къызэращыгугъырэр къагъэшъыпкъэжьыгъ

Хэгъэгу зэошхор хьылъэу къыфыдэкIыгъ советскэ цIыфым, хьазабэу щищэчыгъэр, лъыпсэу ыкIи нэпсэу ащ щычъагъэр гукIодыгъуагъ. Ауми, яхэгъэгу шIу­лъэгъу, ялIыхъужъныгъэ гъунэнчъагъ, Хэгъэгум пае зашIэжьыгъэп, апсэ лъэгукIэтын ашIызэ, Родинэ ­лъапIэр къаухъумагъ.

ЗэкIэ советскэ цIыфхэм афэ­дэу, Адыгеим щыпсэурэ цIыф­хэри зыч-зыпчэгъоу пыим пэ­Iууцуагъэх, ебэныгъэх. Заом иапэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу Iашэр ашти, Адыгэ хэкум икIыгъэ миныбэр фронтым Iу­хьагъэх, зэо машIом ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм лIыгъэ хэлъэу ащызэуагъэх.

Мыекъопэ интеллигенцием щыщхэр — Хремин М. Ф., Гладких, Бублий, Новоселов, Чернягин, мыхэм анэмыкIхэри гитлеровцэхэм язаохэзэ лIыгъэ ахэлъэу фэхыгъэх. Зыфэдэ къэмыхъугъэ лIыгъэ фронтым щызэрихьагъ Мыекъопэ дубзаводым ипартбюро исекретарыгъэу Г. Е. Криворотовым, авто­матчикхэм ябатальон икомандирыгъ, «ЧIыгу залэм» Новороссийскэ дэжь, щыкIогъэ зэ­о­шхом къызэкIакIор, щтэр ымы­шIэу, бгъэкIэ пыим екIоу, хэткIи щысэ хъоу щызэуагъ.

Комбинатэу «Лесомебель» зыфиIощтыгъэм ирабочыгъэу Н. А. Силантьевым Советскэ правительствэм щытхъуцIэ лъа­пIэу «Советскэ Союзым и ЛIы­хъужъ» зыфиIорэр къыфигъэшъошагъ. При­балтикэр шъхьафит ашIыжь зэхъум, зы зэо зэхэпхъо плъыр дэдэм ащыщ ыIэшъхьитIукIэ ащ гитлеровцэ нэбгырэ 12 щигъэ­кIодыгъ ыкIи пый дзэкIолI ыкIи офицери 5 гъэрэу къыубытыгъэх. Силантьевым пыим текIуатэхэзэ, командованиер ыштэн фаеу хъугъэ ыкIи хьа­шхъурэIум фэ­дэу, зэмыблэжьэу пыим иба­тарее хьалэчыр хи­гъэхьагъ. Джащ фэдэу Мые­къуапэ икIыгъэхэу Шумановым­рэ Крив­цовымрэ Волгэ ыкIи Днепрэ ащыкIогъэхэ зэошхохэм лIы­гъэшхо ащызэрахьагъ, цIэ лъапIэу «Советскэ Сою­зым и ЛIы­хъужъыр» къарапэсыгъ.

Псэемыблэжьэу пыим ­езэуагъ Мыекъопэ къэлэ аэроклубым икомсомольцагъэу Евгений Ки­риченкэр. Ащ пый самолет 15 изакъоу заохэм ащыщ къыщыриутэхыгъ, ежьыри лIыгъэ хэ­­лъэу щыфэхыгъ. ЗыщымыIэжь уж, лIыхъужъыцIэ лъапIэр къыфаусыгъ. Мыекъопэ гурыт еджа­пIэу N 17-м щеджагъэу, ком­сомольцэ бланэу Дмитрий Зюзиным ошъогум быбыгъо 534-рэ щишIыгъ ыкIи фашист самолет 15 къыриутэхыгъ. Кубань ыкIи Адыгеир шъхьафит ашIыжьхэ зэхъум зэо мэшIо­шхохэм ахэтыгъ, псэемыблэ­жьыгъ, зы­шъхьа­сыжьыгъэп. Дмитрий Зю­зиным Быракъ Плъыжьым иорденитIу, Хэгъэгу зэошхом иорденэу апэрэ шъуа­шэ зиIэр ыкIи медальхэр къы­ратыгъэх. Къырым шъхьафит шIыжьыгъэным пае заохэм ахэлэжьагъ, Со­ветскэ Союзым и ЛIыхъужъыцIэ къыфаусыгъ.

Адыгеим ыкIи Мыекъуапэ ащыпсэухэрэ цIыф жъугъэхэм Хэгъэгу зэошхом ипчэгупIэ хэтыгъэхэу, лIыгъэ зезыхьагъэ­хэу, Родинэм пае зэмыблэжьыгъэхэу «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ щытхъуцIэр къэзылэжьыгъэхэу, апэрэ зэо илъэс шъыпкъэм Украинэм ит селоу Дьяковэм дэжь щыфэ­хыгъэ Андырхъое Хъусен, фронт зэфэшъхьафхэм аIутыгъэхэу Ацумыжъ Айдамыр, Бжы­хьэкъо Къымчэрые, Нэхэе Даут, Къош Алый, Тхьагъушъэ Ис­ма­хьил, ШIуцIэ Абубэчыр — лIы­хъужъ нэбгырибл псэемыблэ­жьыр ныбжьырэу яшIэжь къы­хэнагъэх, алъытэх. Зэ­о­шхом ианахь зэо мэхъаджэу тарихъым хэхьэгъэ Орловскэ-Курскэ заом хэлэжьагъ ыкIи ыпсэ щитыгъ адыгэ тхакIоу Уджыхъу Адылджэрые. Родинэм пае къо­гъанэ имыIэу, лIыгъэшхо хэлъэу зэуагъэ разведчик ротэм икомандирыгъэу Лъэустэнджэл Иляс.

БгъэшIагъо екъу хъулъфыгъэ­хэм аготхэу фронтым бзылъфыгъэ ыкIи пшъэшъабэ Мые­къуапэ икIыгъэу зэрэщыIагъэр. Адыгэ педучилищым иеджэ­кIуагъэу, Мыекъопэ кIэлэегъэ­джэ институтым етIанэ истудент­кагъэу Бэгъужъэкъо Лелэ зэо лъэхъаным «ИЛ-2-м» исэу, ошъогум итэу фашистхэм язэуагъ, зэо пчъагъэмэ ахэтыгъ. Берлин нэсыгъэхэм ыкIи зыштагъэ­хэм ащыщыгъ. Бзылъфыгъэм зэо быбыгъо 60 ышIыгъ, гитлеровцэ бэдэдэ ыкIи пый техникэр бэу ыгъэкIодыгъэх.

Советскэ УIэшыгъэ кIуачIэхэм я Апшъэрэ командование Бэгъу­жъэкъом изэо гъэхъагъэхэр правительственнэ награди 9-кIэ хигъэунэфыкIыгъ. Адыгеим ыкIи Мыекъуапэ арыкIыгъэхэу зэошхом хэтыгъэхэм ягугъу джыри бэрэ къэпшIын плъэкIыщт, ау зы гъэзет тхыгъэм пстэури ифэщтэп.

Хэгъэгу зэошхом икъины­- гъо-пцIымэмэ лъэш советскэ цIыфхэм зэхашIагъ. Пыир къалэу Ростов-на-Дону дэжь къызыщэуцум, ар Пшызэ шъолъыр къихьаным ищынагъо щыIэ хъугъэ. Партием икрайком иджэпсалъэ­кIэ, ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ Мыекъуапэ икIыгъэ нэбгырэ мин пчъагъэ Краснэ Армием исатырэ хэуцогъагъ. 1942-рэ илъэсым игъэмафэ Кубанскэ (Мыекъопэ) къэзэкъ добровольческэ полкым фашистхэм ябэныгъэн-язэогъэнымкIэ лIыгъэшхоу хэлъыр къы­гъэлъэгъуагъ, полкым икомандирыгъэу И. И. Соколовыр ыкIи граждан заом хэлэжьагъэу, зишIоигъоныгъэкIэ зэошхом кIо­гъэгъэ адыгэу ПIатIэкъо Рэмэзанэ (Мамхыгъэ щыщыгъ) ялIыгъэ иныкIэ къащыхэщыгъэх. ЛIыхъужъныгъэу зэрихьа­гъэм пае полкым «гвардейскэ» цIэр фаусыгъ.

Зэо кIыбым щыIагъэхэ къэлэ­дэс­хэми, къуаджэхэм ащыпсэухэрэми лIыгъэ-цIыфыгъэ ин къагъэлъэгъуагъ, фронтым зэрэдеIэщтхэмкIэ, текIоныгъэр къызэ­рагъэблэгъэщтымкIэ, пый жъалымыр зэрэзэхакъутэщтымкIэ зэблэжьыгъэхэп. Мыекъуапэ Советскэ Армием IэпыIэгъу егъэгъотыгъэнымкIэ чанэу Iофы­гъохэр щыкIагъэкIыгъагъэх: охътэ кIэкIым къыкIоцI сомэ миллионитIурэ ныкъорэм ехъу аугъоигъагъ, ащкIэ самолетхэм яэскадрилье «Адыгейский осоавиахимовец» ыIоу ашIыгъагъ ыкIи дзэ частым ратыгъагъ. Джащ фэдэу къэлэ комсомольскэ организацием ыпкъ къикIэу, шышъхьэIу ыкIи Iоныгъо мазэхэм 1941-рэ илъэсым зэкIэ къэлэ­дэсхэр зыхэлэжьэгъэ шIыхьафи 7 щыIагъ, ВЛКСМ-м ыцIэкIэ танк колоннэм ишIын, ащ къыкIэкIыгъэр пэIуагъэхьагъ. ЗэкIэ зэрэзэхэтэу, Мыекъуапэ ыкIи Адыгеим Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Родинэр къэухъумэгъэным пае сомэ миллиони 150-рэ фэдиз фондым халъхьагъ. Ащ нэмыкIэу щыгъынэу, лъэкъопылъхьэу, гъомылапхъэу заор лъэшэу къы­зэгоуагъэхэм афатIупщыгъэ­ри бэдэд. Адыгэ хэкум ыкIи Мые­къуапэ ащаугъоий фронтым, Къэлэ-лIыхъужъэу Ленинград гъомылэпхъэ вагон 20 фэдиз атIупщыгъагъ.

Адыгеим ыкIи тикъэлэ шъхьа­Iэу Мыекъуапэ ягукIэгъу-шIу­лъэгъу джарэу иныгъэ, ТекIоныгъэр тихэгъэгу къызэрэдихыщтым ахэм сыдигъуи яцыхьэ пытэ телъыгъ.

Мамырыкъо Нуриет.