Тыгъэнэбзый

КIымафэм зыкъызэIуехы

2020-рэ илъэсыкIэу къихьа­гъэм икIымафэ хэпшIыкIэу фабэ. Апэрэ кIымэфэ мазэхэу тыгъэгъазэр ыкIи щылэр шъхьэ­гъушъэ фэбагъэх нахьыбэрэмкIэ, бжы­хьэ-гъэтхашъор атеп­штэу. Ау щылэ мазэм иаужырэ мэфитIу гу нахь къызIэпашIыхьи, ошъуап­щэхэр къырафыжьагъэх, ощ­хышхор зэпымыоу мэфэ реным къызещхыгъэ ужым чэщым ос шъэбэ фыжьыбзэр, дэнэ хъэгъэ фыжьым фэдэу, чэщ остыгъэу блэхэрэм янэф щызэпэшIэтэу, къесэу ригъэ­жьагъ. КъыкIэ­лъыкIогъэ пчэды­жьри фэлъэкIырэм кIэгушIу­рэм фэдэу, осыгъэ. Ау зэрэфабэм къыхэкIэу, чIым къы­тырилъ­хьэгъэ осыр пIокIэ- лъэкIэ псынтIэ хъугъагъэми, шъабэу, гупсэфэу, рэхьат-гоIоу къесыщтыгъ. Уиными уегъэгушIо, кIэ­лэцIыкIухэр арымэ, алъэ­гъу­рэм ащиз ахигъахъощтыгъ. Адэ ос фыжь къабзэр тхъа­гъоба?! Ау бэрэ ар телъыгъэп.

КIымэфэшхор зыдэщыIэхэ чIыпIэхэри тихэгъэгу, Алтай краим фэдэу, осыр унэшъхьа­кIэхэм ачIаоу, ерагъэкIэ атхъоу, иIэх. Арышъ, пшIэхэщтэп чIыо­псым зыкъызэрэзэIуихыщтыр. КIымафэр зэрэкIымафэр пшIэу кIомэ, псауныгъэмкIи, нэмыкI лъэныкъохэмкIи нахь фед. Ау ошъогум тэрэп унашъо изылъхьэ­рэр, ащ пае сыд фэдэрэ мафи чэщи тязэгъын фаеу мэхъу.

Мы илъэсыкIэмкIэ, ныбджэгъу цIыкIухэр, апэрэу тызэIокIэшъ, псауныгъэ пытэ шъуиIэнэу, шъуиеджэн ыкIи нэмыкI шIоигъоныгъэ дахэхэр къыжъудэ­хъунхэу, 2020-рэ илъэсыкIэр хэтрэ цIыфкIи мэфэ шъыпкъэ хъунэу сэлъаIо. Зыжъугъэчан, зыжъугъэхъупхъ, шъуедж шъощ пае къыдэдгъэкIырэ гъэзет нэкIубгъоу «Тыгъэнэбзыим» ыкIи шъукъытфатх.

Къуекъо Налбый
Осыц

Ошъогум щэбыбы, щесы
Осыцэр, шъабэу мэсысы.
Къат шIункIымэ апхырэсыкIы,
Жьы Iэлхэр къызэренэкIых.
«Гъусэ къытфэхъу! – пщэс шIункIымэ
КъыраIо ащ, жьы псынкIэмэ.
Тысакъэу удгъэсысын,
Дунай хышхомэ уанэдгъэсын!»
Ау фаеп хышхом ос шIэтыр –
Хъыбэеу гъогу къиным тетыр.
Чыжьэ ымыIоу е – чъыIэ,
ЦIыкIуми икъин ещыIэ.
Къэбыбы занкIэу чIыгу фыжьым,
Къэблагъэ зэпэнэфыжьэу.
Мары – пшъыгъэу ар къэсы,
Шъабэу-шъабэу къэтIысы.
Зеушху губгъом щизыбзэу,
Губгъошхо мэхъу фыжьыбзэу.
Жьы пшъыгъэми зыщагъэпсэфы,
ЦIыф гъогухэри ащ егъэнэфых.

ГущыIэжъхэр
Уиакъыл хэгъахъу.

Шъыпкъэ зимыIэм Iуагъэ дэмышI.

* * *
Шъыпкъэм нэр рекIы.

* * *
Шъыпкъэр акъылым щыщ.
Шъыпкъагъэ зыхэмылъыр цыхьэшIэгъоп.

***
Шъыпкъэр къарыушIу.

Адыгэ тхакIохэу мэзаем къэхъугъэхэр

Кощбэе Пщымаф

Адыгэ Республикэм инароднэ тхакIоу Кощбэе Пщымафэ Къарбэч ыкъор мэзаем и 1-м, 1936-рэ илъэсым къэхъугъ. Еджэгъэ-гъэсэгъэ дэдагъ, гупшысэкIэ амал дэгъу IэкIэлъыгъ, адыгэ тхыгъэ литературэр ыкIи адыгабзэр ипроизведение зэфэшъхьафхэмкIэ ыгъэбаигъ. Пщымафэ ытхыхэрэр 1956-рэ илъэсым къыщыублагъэу хиутыгъэх, илъэс 50 Iэпэ-цыпэм творчествэмкIэ гъэзагъэу Iофышхо ылэжьыгъ.

ТхакIом рассказхэр, повестьхэр, романхэр зыдэт тхылъхэр адыгабзэкIэ ыкIи урысыбзэкIэ къыдигъэкIыгъэх. Ахэр: «Сэтэнай», «Гум пае гу аты», «Мэфибл уай», «Къэгъэгъэ шъоф», «Мэзэгъо чэщ­хэр», «О шIу уарэлъэгъу», мыхэм анэмыкIхэри. УрысыбзэкIэ къыдэкIыгъэх: «Семь дождливых дней», «Птицы покидают гнезда», «Детские игры».

Пщымафэ гъусэ иIэу КъурIаныр адыгабзэм рилъхьагъ.

Кощбаем итхыгъэ­хэм ащыщхэр литературнэ журнал зэфэшъхьафхэм – «Зэкъошныгъэм», «Литературная Адыгея», «Кубань», «Эльбрус», «Огонек», «Кавказ» зыфиIохэрэм къарыхьэщтыгъэх.

ТхакIом иусэхэм ащыщхэр композиторхэм орэдышъом ралъхьагъэх. Иповестэу «Мэфибл уай» техыгъэ пьесэр, идрамэу «ШъхьакIо» ыкIи иповестэу «Шахъомрэ пшъэшъэ пагэмрэ» Адыгэ драматическэ театрэм щагъэуцугъэх.

Кощбэе Пщымафэ адыгэбзэ къэбзэ дахэкIэ тхэщтыгъэ, куоу гупшысэщтыгъэ.

ЩэшIэ Казбек

ЗэлъашIэрэ гъэсэгъэшхоу, филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, литературоведэу, критикэу, тхакIоу, усакIоу, апшъэ­рэ еджэпIэшхохэм якIэлэегъаджэу, зигъашIэ мыбэми, ышIагъэр бэдэдэу, ЩэшIэ Казбек хычIэгъ хъугъэ къуаджэу Къэзэныкъоежъым мэзаем и 18-м, 1939-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Гъэсэныгъэ дэгъуи, шIэныгъэ кууи иIагъэх, культурэ ин хэ­лъыгъ.

Ытхыхэрэр 1961-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу къыхиутыщтыгъэх. Литературэ-критическэ ыкIи литературоведческэ IофшIагъэу иIэр бэдэд, итхылъхэр адыгабзэкIэ ыкIи урысыбзэкIэ къыдэкIыгъэх: «Уахътэм иджэмакъ», «Псэ зыпыт гущыIэхэр», «Художественный конфликт и эволюция жанров в адыгских лите­ратурах», «Ступени», нэмыкIхэр.

Усэхэр, рассказхэр, повестьхэр къыхиутыгъэх, повестэу «Ос фаб», усэхэр, повестьхэр зыдэтхэу «Бжыхьэ чэщ гумэкIхэр». Зэ­дзэ­кIын IофшIэнри дэгъу дэдэу къыдэхъу­щтыгъ, В. Шекспир идрамэхэу «Отелло», «Король Лир» адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх. Ежь ытхыгъэ пьесэу «Шъозэбэн» Адыгэ драмтеатрэм щагъэуцугъ. Иусэ тхылъэу «Ыуасэр гъашIэ» зыфиIорэр ЩэшIэ Казбек усэкIо-философэу зэрэщытыгъэм ищыс, адыгэ литературэр игупшысэкIэ ыгъэбаигъ.

Теуцожь Хьабиб

Теуцожь Хьабибэ Исмахьилэ ыкъор Теуцожь районым ит къуаджэу Ленинэхьаблэ (хычIэгъ хъугъэ) мэзаем и 29-м, 1931-рэ илъэсым къыщыхъугъ. ЦIыф шъырыт дэдагъ, адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ Теуцожь районым ит еджапIэхэм илъэс 25-рэ ащыригъэджагъэх. 1966-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу ытхыхэрэр къыдэкIыщтыгъэх. Ытхыгъэх рассказхэр, повестэу «Ардаш», «Бзылъфыгъэм итхыд», «Заом итыркъохэр» иповестьхэмрэ ирассказхэмрэ дэтхэу, нэмыкIхэри.

КIэлэцIыкIухэм апае ытхыгъэ пшысэ- поэмэу «Тэтэжърэ Гъулацыйрэ» зыфиIо­рэр 1993-рэ илъэсым къыдэкIыгъ.

ЯхъулIэ Сэфэр
Осыр къесы

Бзыуцыфыр ратэкъухьэ къыпшIуа­гъэшIэу,
Пщэ нэшхъэйхэм ос шъабэр чIым къагъэсы.
Къесы, къесы осыцэхэр хъырахъи­шъэу
Чъыг къутами чэу пкъэуми атесэ.

Сыдэу адэ мы природэр гъэшIэ­гъона?
Мощ фэдизыр къызэрыкIрэр сыды кона?
Сыды щыбза мощ фэдизыр зыутхындзырэр?
Сыды Iапшъа мо щыбзэшхор къезыщэкIрэр?
Осыр къесы, осыр къесы…

Хырыхыхьэхэр
Чыжьэу щытэу унэм ебакъо.
(Тыгъэнэбзый).
***
Уплъэмэ олъэгъу, укIомэ, унэсрэп.
(Ошъочап).
***
Уашъом щыкъэрэ-къар, чIылъэм щыкъэрэгъул, пхъэжъые шып.
(Жьыбгъэ).
***
Уеплъымэ гъундж, уеджэшъ, дэгу.
(Мылы).

НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр Мамырыкъо Нуриет.