зэшхэм ямыжъобгъу

Сэ зэрэсшIэщтыгъэр ЛIыхъукIэхэр ленинэ­хьа­блэхэу ары. Ахэри джэджэхьэблэ закIэх. Сыда пIомэ, зэкIэмэ ашIэщтыгъэ 1928 — 1929-рэ илъэсхэм Пщыщэ Iушъо чIыпIэ дахэу щытыгъэти, Джэджэхьаблэ дэкIыхи унэгъо 60 фэдиз ащ зэрэкIожьыгъагъэр ыкIи къуаджэм ЛенинэхьаблэкIэ зэреджэгъагъэхэр.

Ащ кощыжьыгъагъэхэм ащыщыгъэх мыжъобгъу къызфызэ­Iуахыгъэхэ ЛIыхъукIэ зэшхэм янэ-ятэхэу Ибрахьимэрэ Унае­рэ. Ахэм зэшиблырэ зэшыпхъуи­щырэ зэдагъотыгъэу чIыпIакIэм дахэу щыпсэухэу рагъэжьэ­гъагъ. ЯкIалэхэм ащыщхэр Джэ­джэ­хьа­блэ щеджэщтыгъэх, заор къы­зежьэми ЛIыхъукIэ зэшхэр зыдэкIыгъэхэри Ленинэхьабл. Мы къуаджэри непэ щыIэжьэп, агъэкощыгъэ псэупIэхэм ахэфагъ.

Я 19-рэ лIэшIэгъухэм адэжь, Цэй Ерстэм итхыгъэхэм зэрахэтымкIэ, ЛIыхъукIэхэр якъоджэ шъхьафэу ЛIыхъукIэхьаблэкIэ заджэхэрэм дэсыгъэх. Кавказ заом илъэхъан чылэ цIыкIум къытебанэхэу, амыгъэрэхьаты зэхъум, IэкIыб къэралхэм арыкIыжьыгъагъэх. Унэгъо заули Аскъэлае къыщыуцугъагъ. Нэ­ужым Мафэ ыкъо Иляс ибын Джэджэхьаблэ зыкъегъазэ. Ащ ыкъоу Ибрахьимэ мыщ унагъо щишIэгъахэу Пщыщэ Iушъо къо­джакIэу щагъэпсыгъэ Ленинэ­хьаблэ щыщ мэхъужьы. Арышъ, ЛIыхъукIэхэр лъапсэмкIэ аскъэ­лаех. Джары ЛIыхъукIэ зэшхэм ямыжъобгъуи Аскъэлае культу­рэм и Унэу дэтым къызкIыщызэIуахыгъэри.

КъэкIожьыгъэр зы кIал

Зэшхэм ащыщэу анахьыжъ Махьмудэ Къырым къэзыухъу­мэхэрэм ахэтыгъ. Малахов кур­ган щызаохэзэ ротэу зыхэтыгъэм щыщэу нэбгыри 9 нахь къэмынэу игъусагъэхэр къаукIыгъэх. Махьмудэ уIэгъэ хьылъэ телъэу нэмыцхэм гъэрэу аубыти, Херсон дэтыгъэ концлагерым рамыгъэIазэхэу дэсызэ дэлIыхьагъ.

Хьаджмоси Къырым къэзыухъумэрэ лъэсыдзэм хэтыгъ. Севастополь нэмыцхэр къыдамыгъэхьанхэм фэзаозэ, хьы­лъэу къауIэ, госпиталым щеIазэх. Ев­паторие икъухьэуцупIэ икъэу­хъумэн епхыгъэ заом лIыгъэ­шхо щызэрихьэзэ щыхэкIодагъ.

Абочыри зыщызэонэу хъу­гъэр Къырым. Десантникыгъ. Командирхэм агъэлъапIэу, зы­фагъа­зэрэр ыгъэцакIэу заозэ, Керченскэ-Феодосийскэ опе­ра­цием щыфэхыгъ. 1942-рэ илъэ­сым Хэгъэгу зэошхом иор­денэу ятIо­нэрэ шъуашэ зиIэр къы­фагъэшъошагъ.

Ахьмэд заом ыпэкIэ Мые­къо­пэ педучилищыр, Краснодар дэтыгъэ артиллерийскэ училищы­ри къыухыгъэхэу дзэм ащагъ. 1938-рэ илъэсым фин заом хэлэжьагъ, Халхин-Гол лIыхъужъ­ныгъэ щызэрихьагъ. Ахьмэд капитан званиер иIэу зэошхор къежьэ, батальоным икомандирэу Днестровскэ плацдармэр къыухъумэзэ пыим нэбгырэ 600 фэдиз, Iэшэ зэфэшъхьафыбэ чIэнагъэ ригъэшIыгъ.

1944-рэ илъэсым бэдзэогъум и 20-м километрэ 20 фэдиз акIуи псыхъоу Буг итыгъэкъо­кIыпIэ нэпкъ Iухьагъэх ЛIыхъу­кIэм идзэкIолIхэр. Пыир зэкIа­фэзэ шышъхьэIу мазэм псы­хъоу Вислэ нэсых. Мыщи зэо бэла­хьэу щырекIокIыгъэр фэмыщыIэу пыидзэр зэкIакIо, ау мы чIыпIэм батальоным икомандирэу Ахьмэд хэкIуадэ. ЛIыхъужъныгъэу ащ зэрихьагъэм фэшI Ленинэ­хьаблэ икIэлэ пIугъэ Быракъ Плъыжьым ыкIи Александр Нев­скэм яорденхэр къыраты­гъэх.

Щамсудин ышнахьыжъ Ахь­мэд фэдэу Мыекъопэ педучилищыр ыкIи Краснодар артиллерийскэ училищхэр къыухы­гъэх. 1939-рэ илъэсым дзэ къу­лыкъум ащэ. Заор къызе­жьэкIэ мотострелковэ взводым икомандирэу фронтым Iохьэ. 1944-рэ илъэсым къалэу Галац аштэным фэшI лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэм пае старшэ лей­те­нантэу ЛIыхъукI Щамсудинэ Хэ­гъэгу зэошхом иорденэу ятIо­нэрэ шъуашэ зиIэр къырапэсыгъ. 1945-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ, ТекIоныгъэр къыдахынкIэ бащэ къэмынагъэу, Болотонскэ операцием Щамсудинэ щыфэхыгъ.

Алихъан 1944-рэ илъэсым ыныбжь екъушъ, ари заом ащэ. Ышнахьыжъхэу заом щыфэхыгъэхэм апае гухьэ-гужъэу пыим фишIыгъэр атырикъутэзэ зэуагъэ. Пхъашэу зэрэзэуагъэм фэшI Хэгъэгу зэошхом иорденэу ятIонэрэ шъуашэ зиIэр къыратыгъ ыкIи старшина званиер къыфаусыгъ. Ибрахьимэрэ Унаерэ заом агъэкIогъэ зэшхэм ащыщэу 5-р — Махьмуд, Хьадж­мос, Абочыр, Ахьмэд, Щамсудин ащ хэкIодагъэх, яхэнэрэр — Алихъан псаоу къыхэкIыжьи, ТекIоныгъэм и Мафэ илъэс къэс хигъэунэфыкIызэ 2009-рэ илъэ­сым идунай ыхъожьыгъ. АнахьыкIэу Аслъанчэрые (зэрашIэщтыгъэри непи игугъу зэрашIырэри Лухэр) ыныбжь икъурэпти, заом ащэгъагъэп. Джэджэхьэблэ колхозым электрикэу Iоф щишIэщтыгъ, ари щыIэжьэп.

ЛIыхъужъхэм ямыжъобгъу

Ащ икъызэIухын фэгъэхьыгъэ зэхэхьэшхор дахэу зэрищагъ районым лъэпкъ культурэмкIэ и Гупчэ иIофышIэу Iэшъынэ Ок­санэ.
Пстэуми апэ ЛIыхъукIэ зэшхэу зэошхом хэкIодагъэхэм афэ­гъэхьыгъэ мыжъобгъур Ас­къэ­лае къызэрэщызэIуахырэр къуаджэм ихъугъэ-шIэгъэшхоу зэрэщытыр ащ хигъэунэфыкIыгъ.

Зэхахьэм хэлэжьагъэх районым иадминистрацие ипащэу Хьачмамыкъо Азэмат, игуадзэу Бэгъушъэ Борис, народнэ депутатхэм ярайон Совет итхьаматэу ПчыхьалIыкъо Аюбэ, рай­оным иветеранхэм я Совет ипащэу Хэкужъ Аслъанбый. Мыжъобгъоу чылэм къыщызэ­Iуахырэм мэхьанэшхо зэрэратырэм ишыхьатэу Мыекъуапэ къикIыгъагъэх республикэм и ЛIышъхьэ дэжь нахьыжъхэм я Советэу щызэхащагъэм итхьаматэу ГъукIэлI Нурбый, лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ Комитетым ипащэу Шъхьэлэхъо Аскэр, республикэм иветеранхэм я Совет итхьаматэу Къоджэ Аслъан, ДОСААФ-м рес­публикэмкIэ итхьаматэу Барцо Тимур, фондэу «ТекIоныгъэм» итхьаматэу Нэхэе Юр, нэмыкI­хэри. ЩыIагъэх республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатхэр, районым инароднэ депутатхэр, Аскъэлэе гурыт еджа­пIэм икIэлэеджакIохэр, къоджэдэсхэр.

Iофтхьабзэм иублэгъум Урысые Федерациемрэ Адыгэ Рес­публикэмрэ ягимнхэр къыра­гъэIуагъэх.

Зигугъу къэтшIыгъэ зэхахьэм нэбгырэ 11 къыщыгущыIагъ. Апэу гущыIэр зэратыгъэр Хьачмамыкъо Азэмат. «Непэ тыкъы­зыфызэрэугъоигъэр зэкIэми ашIэ, — къыIуагъ ащ, — ЛIы­хъукIэ зэшъхьэгъусэхэу Иб­ра­хьимэрэ Унаерэ яунагъо тхьамыкIагъоу къехъулIагъэр ары. Унэгъо Iужъу дахэ зэдашIагъэу, шъэуиблырэ пшъэшъищырэ зэ­дагъотыгъэу дэгъоу псэухэзэ нэмыц техакIохэр тикъэралыгъо къытебанэхи, тхьамыкIэгъошхо къафахьыгъ. Зым ыуж адрэр итэу, зыныбжь икъурэр заом имашIо хахьэзэ Ибрахьимэрэ Унаерэ якIэлихэу ащ агъэкIуагъэхэм ащыщэу нэбгыритфымэ къагъэзэжьыгъэп. КъафэкIожьыгъэгъэ закъор Алихъан. Ар тхьамыкIэгъошху. Урысыем къи­кIы­нэп зы унагъо а бэла­хьым итхьамыкIагъо зэхимы­шIагъэу. Нэмыцхэм хьэкIэ-къо­кIагъэу зэрахьагъэр непи тицIыфхэм ащыгъупшэрэп.

ТекIоныгъэр къызыдахыгъэр илъэс 75-рэ зэрэхъурэм ипэгъо­кIэу мы мыжъобгъур къызэрэзэIутхырэр тицIыфмэ ягуап, та­рихъыми хэхьащт, патриотиче­скэ пIуныгъэмкIи мэхьанэшхо иI».

Шъхьэлэхъо Аскэр къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, ЛIыхъукIхэм яунагъо къехъулIагъэр тхьа­мыкIагъом итхьамыкIэгъожь. «Ибрахьимэрэ Унаерэ якIалэхэр ныбжьыкIэ дэдэхэу, илъэс 20 — 25-м къехъугъэ къодыехэу нэбгыритфыр заом хэкIодагъэх. Ар щэчыгъуае. Хэгъэгу зэошхом тиадыгэ хэку цIыкIу икIалэхэм лIыгъэшхо щызэрахьагъ. Пый мэхъаджэу къыттебэнагъэм тинэбгырэ мин 80-м ехъу пэуцу­жьыгъагъ, апсэ емыблэжьэу езэуагъэх, ТекIоныгъэм икъыдэхын къэгъэблэгъэгъэным фэ­банэхэзэ тидзэкIолI мин 30-м ехъумэ апсэ агъэтIылъыгъ, — къыIуагъ Аскэр. — Сызипэщэ комитетым пшъэрылъ шъхьаIэу иIэхэм ащыщ тинахьыжъхэм заом илъэхъан лIыхъужъныгъэу зэрахьагъэр, тылым щыIагъэхэм къинэу алъэгъугъэр тиныбжьыкIэхэм ягъэшIэгъэныр, ахэр къэ­ралыгъом ипатриотэу пIу­гъэн­хэр». ГъукIэлI Нурбый ипса­лъи кIэкIыгъэ. Апэ республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат пшъэрылъэу къыфишIыгъэр ыгъэ­цакIэзэ, зэхахьэм къекIолIагъэхэм гуфэбэныгъэ зыхэлъ шIуфэс къарихыгъ, шIоу щыIэр къадэхъунэу къафэлъэIуагъ, къуаджэхэм адэт общественнэ организациехэм, Адыгэ хасэхэм, ветеранхэм, нахьыжъхэм ясоветхэр мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэм кIэщакIо афэхъухэмэ зэрэшIоигъор къыхигъэщыгъ ыкIи зыфызэхэхьэгъэхэ мыжъобгъур ЛIыхъукIхэм къафызэIухыгъэным илъэсыбэрэ Цэй Ерстэм ыуж зэритыгъэр къыIуагъ.

Джащ фэдэу зэIукIэм къыщыгущыIагъэх ыкIи районым идепутатхэм я Совет итхьаматэу ПчыхьалIыкъо Аюбэ, ветеранхэм я Совет ипащэу Къоджэ Ас­лъан, ДОСААФ-м ипащэу Барцо Тимур, республикэм идзэ комиссар игуадзэу Одэжьдэкъо Руслъан, IофшIэным иветеранэу Гъыщ Азмэт, къуаджэм иныбжьыкIэхэм ацIэкIэ кIэлэеджакIоу Мэджэс Эльмирэ.

Мыжъобгъум игъэуцун пы­лъыгъэхэм, зэIукIэм къекIолIагъэхэм ЛIыхъукIэ лIакъом ыцIэ­кIэ «тхьашъуегъэпсэу» къари­Iуагъ IофшIэным иветеранэу ЛIыхъукIэ Ахьмэд.

Ащ ыуж лIыхъужъэу фэхыгъэ­хэм зэхахьэм хэлэжьагъэхэр зы такъикъэ афэшъыгъуагъэх. ЛIыхъукIэ зэшхэм мыжъобгъоу афарагъэшIыгъэм техъуагъэр къытырахыгъ район администрацием ипащэу Хьачмамыкъо Азэ­мат, Къоджэ Аслъан, Шъхьэ­лэхъо Аскэр, ГъукIэлI Нурбый. Заом илъэхъан аусыгъэгъэ орэдхэр къырагъаIохэзэ ЛIы­хъукIэ зэшхэм ямыжъобгъу къэ­гъагъэхэр кIэралъхьагъэх, дзэкIолIхэр афэуагъэх.

Нэхэе Рэмэзан.