Адыгагъэмрэ адыгэ хабзэмрэ къэтэжъугъэухъумэх

Общественнэ Iофхэм чанэу ахэлажьэу, Краснодар краим и Адыгэ Хасэ итхьаматэу Сохътэ Аскэр адыгэ Iофыгъохэм афэгъэхьыгъэу тикорреспондент бэмышIэу къыдэгущыIагъ.

— Зигъо лъэпкъ Iоф: тыдэкIэ щыIэ адыги — хэкурыси, хэхэси – сыда зы зышIырэр? Зы лъэпкъэу сыда языгъэлъытэрэр? ЗэкIэми зэдыряеу сыд фэдэ лъэпкъ гупшыса яIэр?

— Сыд фэдэрэ хэгъэгу адыгэ­хэр непэ щэпсэухэми, хэтрэ адыгэу дунаим тетыми тызэрэзылъэпкъыр къыгурэIо. Ар адыгэ лъэпкъ гупшысэм ылъапс. Тызэ­рэзылъэпкъыр къэзыушы­хьаты­рэр тилъэпкъ икъэхъукI, тарихъ гъогоу къызэдэткIугъэр, титеплъ, тыбзэ, тихабз, тикультур, тидунэететыкI. АдкIэ ар къэзыушыхьатырэр хэтрэ адыги инасып ыIэ илъэу, фитыныгъэ иIэу, адыгэ лъэпкъыр ихэкужъ щызэрихьылIэжьынэу гугъэшхо зэриIэр ары.

Лъэпкъ зэкъочыгъэу дунаим непэ тыщитэкъухьагъэми, Ала­хьым ыкIуачIэкIэ гъогу зэфэшъхьафхэмкIэ — сыдым къыпкъырыкIми: Iахьылыгъэ-блэгъагъа, чылэ-хэгъэгу Iофа — непэ тызэрэгъотыжьы.

Дунаим тет лъэпкъыбэмэ афэдэу пшъэрылъэу ыкIи гугъэу тэ тиIэр зы: зыкъэдгъэгъунэ­жьынэу, культурэу, бзэу, хабзэу тятэжъ пIашъэмэ къытфагъэнагъэр ипхъыхьэ-итэкъу тымышIэу къэтыухъумэнэу ары. Ащ къы­фэ­­джэ тилъэпкъ гъогоу къыкIугъэр, тинепэрэ зэман, тапэкIи зэманэу тикIалэхэр зыщыпсэущтхэр.
Непэ лъэпкъыр зыфэныкъор хэгъэгоу адыгэр зыщыпсэухэрэм фитыныгъэу непэ ащытиIэр икъу фэдизэу къызфэдгъэфедэныр ары. ХэткIи нафэ зэгурыIо-блэгъэныгъэ тихэгъэгумэ азыфагу илъмэ тэркIэ зэрэшIуагъэр. Ау непэрэ дунаир рэхьат дэдэуи пIонэп, бэхэмкIи гуIэтыпIэу щытэп. Арэу щытми, тшъхьэ къырыкIуагъэр къыдэплъытэмэ, непэрэ дунаим зэмызэгъыныгъэ­рэ зэпэуцужьынрэ хэтлъагъоу зэрэщытзи, бэкIэ нахьышIу тыгъуасэ тызхэтыгъэм нахьи.
Тыгъосэрэ дунаир гощыгъагъэ зэгурыIон зымылъэкIыщт хэгъэгухэмкIэ, уIэшыгъэ кIуачIэхэр, зэпый идеологиехэр, анахь макIэр арышъ — цIыфыгъэ зэ­фы­щытыкIэхэр жъалымэу зыу­къо­рэ лъахъэхэмкIэ.

ЗэрэхъурэмкIэ, адыгэхэм непэ пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэр тихэкужъ адыгэ лъэпкъыр щызэрихьылIэжьыным тыдэлэжьэныр ары. Непэ ащкIэ Алахьталэм амалэу къытитыгъэр икъу фэдизэу къызфэдгъэфедэн фае.

— Адыгэм ицIыфышъхьэ ипроцент 95-р зыщыпсэурэ хэгъэ­гухэм зэхъокIыныгъэшхо­хэр ащэкIох. Къэралыгъо пэпчъ (Урысыеми, Тыркуеми, Сириеми, Иорданиеми, Германиеми) щы­хъу­рэ зэхъокIыныгъэхэр зэфэшъхьафых. Зэфэзыгъадэхэрэр зы: тятэжъхэр зыщыпсэугъэм елъытыгъэмэ, джырэ лIэужхэр зыщыпсэущт дунаир нэмыкI шъыпкъ. Адэ непэ фэдэ дунай мыгупсэфым (зызыхъожьырэ дунаим) сыдэущтэу адыгэм изыкIыныгъэ щигъэпытэщта?

Щэч хэлъэп: тыкъэзыуцухьэрэ дунаим ехьыжьагъэу зехъожьы. Мары сэ илъэс 50 нахь сымыгъэ­шIагъэми, къэслъэгъужьыгъэх сянэжъ иджэныкъуи, иджэхэшъо теягъи. Ахэр лIэшIэгъу чыжьэ дэдэмэ ятамыгъэхэу плъытэ хъущтых.

Непэрэ технологие пэрытхэр, Интернетыр, космос ушэтынхэр тыгъуасэ тызхэтыгъэ щыIэны­гъэм елъытыгъэмэ — чIырэ огурэ азыфагу. Ау щытми, джырэ лъэхъаныри цIыфым идунай нахь, цIыфым иIэшIагъэмэ ядунаеп. ЦIыфхэмкIэ мэхьанэ зиIэр зэхэтыкIэ-хабзэу зэзыщалIэ­хэ­рэр, лъэпкъэу, хэгъэгоу, дунаеу зэхэзыгъахьэхэрэр ары. Ащ укъыпкъырыкIмэ, пчэгум къеуцо мыухыжьын уасэ зиIэу адыгэ лъэпкъыр зы лъэпкъ зышIырэ адыгагъэмрэ адыгэ хабзэмрэ.
Адыгагъэр – цIыфыгъэ, акъыл, гулъыт, шъхьэкIэфагъ, лIыгъэ, напэ, хьатыр, гукIэгъу, шIушIэн- псэпэшIэн, псэр къэзыухъумэрэ тхьэшIошъхъуныгъ, ащ къыхэ­кIырэ лъэпкъ гупшыс, дунэе­еплъыкI, псэукI.

Адыгагъэр – адыгэм ишIушIэн пшъэрылъ, цIыфхэм, лъэпкъым зэмыплъэкIыжьэу афэлэжьэнэу ежь-ежьырэу Тхьэм ыцIэкIэ зы­тырилъхьажьыгъэ пшъэрылъ. Лъэпкъыр зэкIэзыугъуаеу, цIыфышъхьэ пэпчъ нахьышIум фэзыузэнкIырэ амал адыгагъэр.

Адыгагъэр ылъапсэу цIыфыгъэм фэIорышIэрэ хэбзэ-зекIуа­кIэхэр тилъэпкъ къыхихыгъэх. ЛIэшIэгъу зэблэкIыгъохэм зе­кIокIэ-хабзэхэр ямэхьанэкIэ текощыкIхэу къыхэкIми, лъапсэу яIагъэр къэнэжьы. Илъэс минхэм цIыфыгъэ шапхъэхэмкIэ зэгъэзэфэгъэ хабзэхэр зыхэлъ адыгэхэр тыгъуасэ дунаим къытехьэгъэ лъэпкъ ныбжьыкIэхэм ахэб­гъэкIокIэнэу щытэп.

Сыдрэ гъунапкъи — щыIэныгъэм имэхьанэ е цIыф зэфыщытыкIэхэм, нахьыжъхэмрэ нахьыкIэхэмрэ, хъулъфыгъэхэмрэ бзылъфыгъэхэмрэ язэфыщытыкIэхэм, унэгъо гъэпсыкIэм, сабый пIукIэ-гъэсакIэхэм бэшIа­гъэу ташъхьарыкIыгъ. Ахэм яджэуап­хэр бэшIагъэу адыгэ лъэпкъым къыгъотыгъэх.

Шъыпкъэ, зэрэщытын фаемрэ зэрэщыт шъыпкъэмрэ зэтемы­фэхэу мэхъу, ау ар цIыфым хихырэ гъогум елъытыгъ. Мы дунаир къэзыгъэдахэрэм зыритыщта, хьауми гъашIэм ипсыпэ зыдихьырэмкIэ ыгъэзэщта? Ащ нэбгырэ пэпчъ зэребл, зэрэхад. Лъэпкъым ежь гъогу зафэр къы­гъэнэфагъ.

Сэ сызэрегупшысэрэмкIэ, адыгагъэмрэ адыгэ хабзэмрэ яшIуагъэкIэ лъэпкъым тхьамыкIэгъуабэмэ ышъхьэ къахихы­жьыгъ, ары пакIошъ, къылэ­жьыгъ дунаим тет лъэпкъхэм цIыфыгъэ­кIэ ахэIэтыкIыгъэу, лъытэныгъэ фашIэу псэунэу.

Iо хэлъэп: адыгэр адыгэу къызэтенэным игупшысэ нэмы­сэу, лъэпкъ лъапсэр гъэпытэгъэ­ным иIоф щызыгъэзыехэрэр гъогу пхэндж тетых, лъэпкъым ылъапсэ зэщагъакъо. Зилъэпкъ уасэ фэзымышIэу, зыщыщыр зымылъытэжьэу, хабзи зезымы­хьажьырэм зэрарыбэ цIыфхэм къафехьы, зэхэпхыжьын умылъэ­кIынэу ахэм лъэпкъ гупшысэр зэщагъакъо. Сыд къарыкIощтыр ахэм акIырыплъыгъэ ныбжьыкIэхэм? Щэнаут зыIуащагъэ фэдэу цIыф ныкъохэу ахэр дунаим къытенэх.

— Черкес цивилизациер. Ащ ыуасэрэ ихьалэмэтыгъэрэ. Сыдэущтэу агурыбгъэIощта ныбжьыкIэхэм – хэкурыси, хэхэси — адыгэхэу къызэрэнэжьынхэ фаер? БгъэшIагъомэ хъунэу черкес цивилизацием, черкес культурэм сыда ахэлъыр? Ежь адыгэхэм, анахьэу ныбжьыкIэхэм, ахэм ямызакъоу, зэрэдунаеу а шIагъом ишIэгъожьхэр сыдэущтэу ябгъэлъэгъущта?

— ЫпэкIэ игъэкIотыгъэу игугъу къэсшIыгъ бгъэшIагъомэ хъунэу, узэрыгушхон плъэкIынэу тилъэпкъ культурэу хэлъым. Анахь лъэпкъыжъ дэдэу дунаим тетхэм адыгэхэр ащыщых. Джырэ шIэныгъэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, илъэс мини 7 — 8-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, тлъапсэ Кавказым къыщежьэ. А зэманым щегъэжьагъэу лъэпкъыбэ дунаим текIодыкIыжьыгъ, тетыгъэхэми амышIэжьэу. Ау тинасып къыхьи тэ тыкъэнагъ. Ащ тэ къыдгурымыIорэ гупшысэ куу горэ хэ­лъын фае. Шъыпкъэр Тхьэм ешIэ.

Сэ къызэрэзгурыIорэмкIэ, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм агурыдгъэIон фае Тхьэм тыкъыз­фигъэшIыгъэ пшъэрылъыр: цIыфыгъэ лъагэхэм атешIыкIыгъэ хэб­зэ-зекIуакIэхэу, цIыф зэхэща­кIэу тиIэхэр тарыгушхоу тIотэн, ыпэкIэ лъыдгъэкIотэнхэ фае. АщкIэ Iашэу тиIэх цIыфыгъэр, лIыгъэр, шъыпкъагъэр, напэр, гукIэгъур, шIушIэн-псэпэшIэныр зылъэпсэ тхьэшIошъхъуныгъэр. Ащ фэдагъ тапэкIэ кIогъэ тарихъ гъашIэр. Джащ фэдэу къэнэн фае дунаим щызетхьэрэ лъэпкъ Iофыр. Адыгагъэм щыгъозэрэ цIыфыр — шIу пстэур зыхэлъ цIыф. АнахьышIум фэдэу тыщытыщта, хьауми Тхьэм къытфигъэшъошэгъэ пшъэрылъ лъапIэхэр щыдгъэзыенхэшъ, гъунэрэ нэзырэ зимыIэ, цIыф лъэпкъыбэ зезылъэсэрэ хыорышхом зыхэдгъэкIодэжьыщта? Нэбгырэ пэпчъ ащ хэдэн ыIомэ — фит.
Сэ сыщэгугъы адыгэ ныбжьыкIэхэр тэрэзэу ащ хэдэнхэу. Тшъхьэ елъытыгъэу къэпIон хъумэ, апэрэ пшъэрылъэу тиIэр тисабыйхэр ары. Нэбгырэ пэпчъ зыдэрэплъыхыжьи, сабыеу къыгъэхъугъэу ыпIухэрэм ахилъхьан ылъэкIыгъи, фызэшIомыкIыгъи ахилъэгъощт. Зыгорэ тIэкIэкIыгъэ­мэ, ахэм къакIахъорэмэ тадэжъу­гъэлажь.

— Лъэпкъ шIэжьым, культурэ кIэным якъэухъумэн тытегущыIэн. Мыщ епхыгъэу зэшIомыхыгъэ Iофыгъохэр адыгэхэм яIэха? ЯIэмэ, мы лъэныкъомкIэ сыда шIэгъэн фаер?

— Лъэпкъ шIэжьымрэ культурэмрэ якъэухъумэн ары дунаим тет лъэпкъ пстэуми яхэхъо­ныгъэ зэлъытыгъэр. Лъэпкъэу шIэжь зимыIэм зыщыщри, дунаим зыфытетри ышIэрэп, жьым зэрехьэ щыIэ къодыеу. Ащ ыпкъ къикIыкIэ ыгу кIодыгъэу, гугъэр иIэкIыбэу, щыIэкIэ-псэукIэм фэхымэу къэнэ. Ащ фэдэ лъэпкъыр тэкъуафэ мэхъушъ, къегъэ­тIысэкIыгъэ лъэпкъхэм ахэткIу­хьажьы. Ащ щыгугъхэу блэкIыгъэ лъэхъаным тилъэпкъ зыгъэкIоды­нэу фэягъэхэр адыгэм итарихъи икультури агъэкIодынэу бэрэ къытенэцIыхьагъэх. Ахэм къахэ­кIыгъэх шIэныгъэ лъапсэ зимыIэ еплъыкIэхэу Кавказ ипэсэрэ цивилизациехэм тямыпхыгъэ фэдэу зыщалъытэщтыгъэхэр.

Адыгэ лъэпкъым дунэе цивилизацием халъхьэ фимышIыгъэу, тилъэпкъ лIыгъэу зэрихьагъэр агъэмакIэу, адыгэр имыфэшъуа­шэу лъэпкъ кIэрытэу, лъэпкъ Iэлэу щытыгъэу зыIохэрэр. Е адыгэм тарихъым чIыпIэу къыщилэжьыгъэр къезымыпэсэу, шIукIэ адыгэр къэлъагъомэ къэ­зымыIоу, емыкIу горэ къыхафэ­мэ зыгъэбагъоу. Ахэм ягухэлъхэр тэшIэ тэ дэгъу дэдэу — гугъэнчъэу, шIэжьынчъэу тыкъагъэнэнэу ары. Ау ащ фэдэ хьисап зиIэхэм зи къадэхъущтэп, блэкIыгъэ лъэхъанхэми лъэпсэкIодэу тагъэкIодын зэрамылъэ­кIыгъэм фэдэу.

Я ХХ-рэ лIэшIэгъум академическэ шIэныгъэм лъагэу зиIэ­тыгъ, зэфэхьысыжь куухэр ышIыгъэх. Адыгэ тарихълэжьхэм, археологхэм, этнографием, культурэм дэлажьэхэрэм тарихъ шIэныгъэм яIахьышхо халъхьагъ. Тинепэрэ пшъэрылъхэм ащыщ адыгэм епхыгъэ шIэныгъэхэм ахэдгъэхъоныр, ыпэкIэ лъыдгъэ­кIотэныр; ащ зэкIэ щыIэ шIэныгъэлэжьхэр къещэлIагъэхэу, ушэтынхэм къатырэ шIэныгъа­кIэхэр тауж къикIырэ лIэужхэм анэгъэсыгъэныр.

Ахэм анахь цIыкIоп культурэм епхыгъэ Iофыгъохэри. Адыгэм инахьыбэм, анахьэу хэхэсхэм, ныдэлъфыбзэ аIулъэп. Ащ изэрар­кIэ шIэныгъэ тхылъхэу культурэм, тарихъым яхьылIа­гъэу къыдэкIхэрэм, литературэ баеу тиIэ хъугъэм, IорыIотэ текст хьалэмэтэу къыхаутыхэрэм ащыгъуазэхэп. Шъыпкъэ, ахэм язэшIохын бэ ищыкIагъэр. Ау хэкужъым щызэрахьэрэ Iофхэм уакIэрычыгъэу IэкIыбым макIэ къыщыбдэхъущтыр. Мы зигугъу къэсшIырэ Iофхэм афэгъэзагъэх тигъэсагъэхэри, общественнэ купхэри. СшIэн ыIомэ, мыщкIэ хэти Iоф къызфигъотыжьын ылъэкIыщт. Джары я ХХI-рэ лIэшIэгъур адыгэхэмкIэ зыкIыныгъэм, лъэпкъ зыужьыжьыным ялъэхъанэу зыкIэтлъытэн фаер. Пстэуми анахьэу къыдгурыIон фаер зыгорэ къакIоу тиIофхэр зэрэтфимышIэщтыр ары.

— Политикэм, культурэм япхыгъэу сыд фэдэ пшъэрылъха зыфашIыжьыгъэхэр лъэпкъ Iоф­хэр зезыгъэкIорэ купхэм? Ахэр зэшIохыгъэнхэм пае сыда шIэгъэн фаер?

— ЫпэкIэ къызэрэсIуагъэу, джырэ адыгэхэм — хэкурыси, хэхэси яанахь пшъэрылъ шъхьа­Iэр адыгэу къызэрэнэжьыщтхэм, якультурэ къызэраухъумэщтым дэлэжьэнхэр ары. Лъэпкъыбзэу, культурэу илъэс минхэм алэжьыгъэр къаухъумэнэу адыгэр зыщыпсэурэ хэгъэгу пстэуми фитыныгъи амали непэ зэращыряIэм мэхьанэшхо иI. ЦIыфышъхьэ пэпчъи, купхэми яфитыныгъэхэр къаухъумэн алъэкIынымкIэ IэпыIэгъу тафэхъун фае. Ау зэкIэми анахь пшъэрылъ шъхьа­Iэу тиIэр хэхэс адыгэхэр хэку­жъым къещэлIэжьыгъэнхэр ары, сыда пIомэ, ащ епхыгъ лъэп­къым ичIыгужъ зызэрэщиугъоижьыщтри, къытпыщылъ гъашIэр зыфэдэщтри. ТшIэрэ пстэуми ямэхьанэ джары зэлъытыгъэр.

Мы чIыпIэр ары къызщынэфэщтыр хэти ынапэ — орэцIыфышъхь, орэхэхэс куп, орэкъэралыгъо IофышI. Шъхьадж ышIэрэм шъуеплъ: унэгъо тхьап­ша хэкужъым къыщэжьи щигъэ­гупсэфыжьыгъэр, нэбгырэ тхьап­шмэ IэпыIэгъу афэхъугъа? ЕтIанэ шъыпкъэм тетэу къэлъэгъощт хэти ылэжьырэр.

Мы зигугъу къэсшIыхэрэм мэхьанэшхо иIэу джыри зы пшъэрылъ къапкъырэкIы: лъэпкъыр зэкъозычырэ кIуачIэу щыIэхэм яягъэ нахь макIэ шIыгъэн фае.

Лъэпкъ Iофхэр зезыхьэрэ купхэм ахэтых, зы лъэныкъомкIэ, хэкужъым идэй аIуатэу, мыхъун закъоу алъэгъурэр IэпэещэкI ашIымэ, фэдэ минкIэ агъэба­гъоу, адрэ лъэныкъомкIэ, хэхэсхэм, хэкужъым къэзыгъэзэжьыгъэ тилъэпкъэгъухэм ащыщхэр аубы­хэу, цыхьэшIэгъуджэхэу къагъэ­лъагъохэу.

ЗыкIэ Кавказым илIыкIохэу адыгэ хасэхэм ялэжьакIохэр IэкIыбым щызэрахьэрэ лъэпкъ Iофхэм пэрыохъу къафэхъух. ЗыкIэ IэкIыбым щыIэ адыгэхэр «мыадыгэхэу, зилъэпкъ лъапсэ зышIокIодыгъэ арабхэу е тыркухэу, Кавказыр зэщагъэкъон яхьисапэу» хэкужъым къэбархэр зытIупщыхэу. А купитIур аIэ зэкIэдзагъэу зэдежъыухэу зэдэ­лажьэх. Гухэлъэу ахэм яIэр нафэу къыдгурыIон фае.

IэкIыбым щыIэ къэралыгъо зэмылIэужыгъохэм бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ тхыгъэу адыгэм ылъапсэ кIэзыхырэ къэбар нэпцIхэр лъэш дэдэу къащекIокIых. Нэм къыкIедзэх хэкужъым рахыгъэ къэбар дэйхэу IэкIыбым щагъэбагъохэрэр е IэкIыбым щыIэ тилъэпкъэгъухэр, анахьэу ныбжьыкIэхэр, хэкужъым къаплъэхэу, къыкIэхъопсхэу зэрэхъу­рэр зымыдэхэрэр.

А зэпстэур ау сыдми къызэ­рыкIоу е зэрэмышIэ IофкIэ къэ­хъурэп. Адыгэр нэмыкI лъэпкъхэм нахь псынкIэу ахэткIухьанэу зэрэригъэжьагъэр къагурыIуа­гъэу, лъэпкъыр нахь зэпкъырачмэ яIоф нахь къызэрикIыщтым дэлажьэх.

Iахьылэу къыхэзэрэгъэщхэрэр, IофшIэнми, ныбджэгъу-блэгъа­гъэм япхыгъэ зэфыщытыкIэхэу нахьыбэу пчэгум къихьэхэрэр зэпагъэуным бэдэд дэлажьэрэр.
Сыд фэдэ ушъхьагъу яIэми, тилъэпкъ зэкъозычынэу пылъхэм, зэмызэгъыныгъэхэр адыгэхэм азыфагу къизылъхьэхэрэм пшъэрылъэу яIэр адыгэ лъэ­пкъыр лъэпсэкIодэу агъэкIодыныр ары. Ар дэгъу дэдэу тэ къыдгурэIо.

Тигухэлъхэр къыддэхъунхэм пае лъэпкъ гупшысэм тыдэлэ­жьэн фае. Адыгэ гущыIэжъэу «ШIу шIи, псым хадз» зыфиIорэм зэриIоу, тызэмыплъэкIыжьэу фызэшIокIыщтым фэдизкIэ лъэпкъ Iофхэр зетхьанхэ фае. Нахь IофышIубэ зэшIотхы къэс лъэпкъ гугъэу тызыфэпсэурэм нахь пэблагъэ тыхъущт.
Тхьэм псэ кIуачIэрэ щэIагъэрэ зэкIэми къытет!