Къыхэтыутыгъэм иджэрпэджэжь

Щылэ мазэм и 14-м тигъэзет къыщыхэтыутыгъ шIэныгъэлэжьэу Цуекъо Алый итхыгъэу «Адыгэ лъэ­къуацIэхэмрэ тамыгъэхэмрэ» зышъхьэр. Статьям икIэухым гъэзетеджэхэм Алый зафигъэзагъ «тхыгъэм еджэхэрэм ситхылъхэм зилIэкъо тамыгъэ дэмытхэм ар гъэзетым къагъэхьынэу сыкъяжэ» ыIуи.


Ащ ыуж редакцием къэкIуагъ Джэджэхьаблэ щыпсэурэ Теуцожь Мосэ. ЛъэIоу иIагъэри Алый зигугъу къышIыгъэ лIэкъо тамыгъэхэм япхыгъ. Мосэ къытигъэлъэгъугъ Теуцожь лIакъор къызытекIыгъэу нахьыжъхэм къаIотэжьырэм техыгъэу ятэшэу Теуцожь Ахьмэд ыкъоу Анзаур 1988-рэ илъэсым ытхыжьыгъэр («родословнэр» зыфаIорэр). Ащ имызакъоу, ялIэкъо тамыгъэу къагъотыжьыгъэри къытигъэлъэгъугъ. Мары ар зыфэдэр:

Мыщ дэжьым къэIогъэн фае лIакъом итарихъ щыщэу анахь шъхьаIэр, ялIэужхэм къанагъэсыжьыгъэр. Мосэ къызэриIорэмкIэ, ятэу Теуцожь Мыхьамодэ къыIотэжьыщтыгъ мыхэр ялIакъокIэ Къэбэртае 1840-рэ илъэсым ыпэкIэ къикIыгъэхэу, Теувэжь алъэкъоцIагъэу. Ахэр зытекIыгъэхэр ятэжъ пIашъэу Лъащ зэраIощтыгъэр ары. Къэбарэу къафаIотэжьыгъэхэм атетэу зэратхыжьыгъэмкIэ, апэ мыхэм псэупIэ афэхъугъагъэр къуаджэу Тэтэрхьабл зыфаIощтыгъэр (Гъобэкъуае щыщ хъужьыгъэ) ары, колхозэу Лениным ыцIэ зыхьыщтыгъэм ифермэу N 1-р зыдэщытыгъэ чIыпIэр. Ащ псэунэу щезыгъэжьэгъэгъэ Лъащэ къуитIу иIагъ – Бабухъурэ Таорэ. Ау унагъом ащи рэхьатыгъо щигъотыгъэп. Адыгэ лъэпкъым къинэу ылъэгъугъэхэм ащыщэу тарихъым къыхэнэгъэ тхьамыкIагъом ахэр хиубыта­гъэх. 1856-рэ илъэсхэм адэжь Тэтэрхьаблэ полковникэу Геннинг иотряд зызэрепхъом, Лъащэ ыкъуитIу ашъхьэ рахьыжьэжьи къуаджэу Джэджэхьаблэ дэтIысхьэгъа­гъэх. ЩыIакIэр тIэкIу зыпкъ зеуцожьым, Гъобэкъуае къыгъэзэжьыгъ зэшитIум язым – Бабухъу. Ащ текIыгъэхэр Гъобэ­къуае къыщыхъугъэх, щэпсэух.

Тэ гущыIэгъу къытфэхъугъэ Мосэ зыщыщ лIакъоу непэ Джэджэхьаблэ щыпсэурэр зытекIыгъэр Теуцожь Тау ары. Тао нэбгыриеу текIыгъэхэм Теуцожь лIа­къом Джэджэхьаблэ зыщырагъэушъомбгъугъ. Ахэм ащы­щыгъ тэ тихьэкIэгъэ Мосэ ятэжъэу Къарбэч.

Адыгэ унагъохэм пасэм сабыибэ къызэрарыхъухьэщтыгъэм ишыхьат Къарбэчи лъфыгъибл зэриIагъэр: Аслъанбэч, Мыхьамод, Ахьмэд, Зэчэрый, пшъэшъэжъы­ехэу ЦIыкIу, ФатIимэт ыкIи Куко. Мыхэм ащыщэу Мыхьамод ары лIакъом икъэбар тыщызыгъэгъозэгъэ Мосэ ятэр. Мыхьамодэ 1895-рэ илъэсым къэхъугъ, «дивизие Iэл» зыфаIощтыгъэм хэтыгъ, инасып къыубыти, Хэгъэгу зэошхом псаоу къыхэкIыжьи 1981-рэ илъэсым, идунай ехъожьыфэ нэс ичылэ щыпсэугъ.

Мы тхыгъэм мурад шъхьаIэу иIэр къыхэдгъэщын. Цуекъо Алый истатья къызэрэщиIоу, «…лIэкъо тамыгъэхэм цIыфхэм гушхуагъэ къахилъхьэщтыгъ… ЦIыф байхэм, пщыхэм ялIэкъо тамыгъэ зытешIыхьэгъэ быракъхэр щыIагъэх…» ТиныбжьыкIэхэм, къыткIэхъу­хьэрэ лIэужхэм ялIакъо итарихъ ашIэмэ, зэрэлъэп­къэу итарихъ нахь баи хъущт. Лъэшэу а лъэныкъор зышIогъэшIэгъонэу, ялIэкъо тамыгъэхэм алъыхъухэу, къагъотыжьхэу, ятарихъ, ямэхьанэ зэхафэу ныбжьыкIэхэм нахьыбэ къахафэу зэрэхъугъэм уегъэгушхо.

Непэ зигугъу къэтшIыгъэ Теуцожьхэм лIэкъо та­мыгъэ зэфэшъхьафиплI яIэу Цуекъо Алый ыгъэунэфыгъэу итхылъ къыщитыгъ. Ахэм джыри зы къахэ­хъуагъ. Шъыпкъэр пIощтмэ, а зы лъэкъуацIэр зыхьыхэрэм ялIэкъо тамыгъи зэфэдэщтэу къыпшIошIыщт Iофым ущымыгъуазэмэ. Алый къызэрэхигъэщыгъэу, «Бэмэ хагъэунэфыкIырэр лIэкъо бэдэдэмэ… тамыгъэ пчъагъэ зэряIэр ары. ТхакIэ зямыIэгъэ лъэ­хъаным цIыфмэ ялIэкъо тамыгъэ IэпэкIэдзэ мэхьанэ ратыщтыгъ». ЕтIани шIэныгъэлэжьым къыхегъэщы лIакъохэм ащыщхэм тамыгъи 8-м, 20-м ехъухэр зэряIэхэр. Мары непэ зигугъу къэтшIыгъэ Теуцожь лIакъом тамыгъитф иIэ хъугъэ. Алахьым ялIэкъо тамыгъэхэр щытхъу пылъэу зэрахьэхэу, хахъо ашIэу, багъохэу лъэпкъыр щерэгъаI.

ЖакIэмыкъо Аминэт.