ШIулъэгъуныгъэм псэ уасэ фэзышIырэр

ЩыIэныгъэр куоу изышIыкIыгъэу ыкIи бэмэ гу алъызытэрэм зэхишIэу, иакъыл зытефэрэр макIэп.

Мы гущыIэхэр зыфэгъэхьыгъэр шъхьэкIэфэныгъэ ухэтми ицIыфыгъэ зэгъэзэфэгъагъэкIэ, иIэдэбкIэ, инэхъойкIэ зыфэозыгъэшIэу Хъуажъ Фахьри.

Ар Тыркуем къыщыхъугъ, щэпсэу, щеджагъ, ау ащ емы­лъытыгъэу, адыгэ шъыпкъэу зэрэ­щытыр нахь нэIуасэ узыфэхъукIэ нафэ къыпфэхъу.

Ащ фэдэ дунэететыкIэ дахэм лъа­псэу иIэр, сэ сишIошIкIэ, ежь-ежьырэу цIыфым ышъхьэ ылъытэжьэу лъэныкъуабэкIэ зыкъызэригъэгъунэрэр, щыIэ­ныгъэр зэрилъапIэр ары. Непэ сэ анахьэу, гъэзетеджэхэр, шъунаIэ зытешъозгъадзэ сшIоигъор Фахьри зэрэтхэ­кIо-гу­пшысэкIо гъэшIэгъоныр ары: сыд ытхыгъэми, къыIуагъэми, узфикъудыин фызэшIокIы. Ар хъарзынэба?!

2019-рэ илъэсэу икIыгъэмкIэ журналэу «Зэкъошныгъэм» ия 4-рэ номерэу къыдэкIыгъэм Хъуажъ Фахьри ирассказ кIэкI заулэ къыдэхьагъ: «ШIу шIи псым хадз», «Щыдыр уанэ щыкIэрэп», «Шъхьэгъусэ шъыпкъ», «Шъхьэгъусэр — псэгъус», «Шъыпкъагъэр тынчыгъу». Ахэм тилъэхъан щыIэкIэ-псэукIэм изытет шъыпкъэм тетэу нэм къыкIагъэуцо. ЗэмкIэ къызэ­рыкIо дэдэм фэдэх, адрэмкIэ, тхакIом игупшысэ гъэIорышIэкIэ-зещакIэ хэти фэмыдэу ежь тешIыкIыгъ. КъыIорэм, ытхырэм IэшIугъакIэ акIэлъ, уагъэгупшысэ.

ГъашIэм хэти ныбжьи зэмыгупшысэгъэ къиныгъо-ушэтыпIэхэм афихьын ылъэкIыщт: зым имыхьакъ Iаеу аштэ, адрэм илъфыгъэ IэшIу игъонэмыс мэхъу, нэмыкIым иунэгъо гупсэфэу насыпыр зэрытэкъуагъэу къыщыхъущтыгъэр нэрэ-Iэрэм щымыIэгъахэу зэтезы, яплIа­нэрэм мыхъужьыщт узыгъор къештэ… Джащ фэдэу, «тэ укъи­кIи, лажь?» зэраIуагъэу, хэтрэ цIыфи зыгъэпцIымамэрэр пчъагъэу зэтефыгъ. ГъашIэ бгъэшIэныр тхъэгъо закIэу зэ­рэзэхэмылъыр, акъыл уиIэмэ, узфэсакъыжьыныр сыдымкIи, сыдигъуи Ф. Хъуа­жъым ирассказхэм ащыкIэгъэтхъыгъ.

Къедгъэжьэн «ШIу шIи, псым хадз» зыфиIорэ рассказ цIыкIоу бэр зыкIоцIыпшагъэмкIэ.

Рассказым игерой шъхьаIэр сурэтышIэу Джанхъот. Ар Iазэ, IофшIакIу, цIэрыIу; исурэтхэр бэрэ къегъэлъагъох, ахэм ащыщэу бэ щащэфырэри. ИчIыпIэгъумэ ар ашIобай, ау дымыIу-­нэгъуцу хьазырэу еплъых: цIыф горэми деIэрэп, хъатэуи хэти хахьэрэп. Ащ гу лъитагъэу зэ Джанхъот икIыщ иныбджэгъухэм ащыщ къэкIуагъ, зэрэгъэгущыIэхэзэ, къеупчIыгъ:

— Мэшэлахь, о уимыIэ щыIэп, ау зимыIэ е тхьамыкIэ горэм пIэ фэпщэин пIорэп. Хэти фэлъэкIырэр ешIэ: зым хьалыгъу егощы, лыщэм лы Iахь еты, псапэ ашIэ.

Ау сурэтышIыр къыфеплъэкIи IущхыпцIыкIыгъ нахь, зи къыриIожьыгъэп. Джанхъот цIыфхэм ашIохьэцагъ, гупыкI-гукIэгъу хэ­мылъэу аIозэ тегущыIэщтыгъэх.
Мафэ горэм хэти зэрэмыгугъагъэу сурэтышIыр къэсымэ­джагъ, зэхэзыхыгъи, нэмыкIи къыфэкIуагъэп. Шъэф-шъэф дэ­дэу лIым идунай ыхъожьыгъ.

Ау охътэ заулэ тешIагъэу цIыф Iоные-шIэныехэм гу лъатагъ хьалыгъоу, лэу агощыщтыгъэхэр зэрэщымыIэжьхэм, ятын зэрэзэпыугъэм. Тучанэу мы гъомылапхъэхэр зыщагощы­щтыгъэхэм цIыфхэр кIохи кIэ­упчIагъэх хъугъэм, зэхахыгъэр агъэшIагъо икъугъ: «Джанхъот тхьамыкIэм мазэ къэс ахъщэ къытитыщтыгъэ, «зи­мыIэу, зытефэрэмэ хьалыгъурэ лырэ яжъугъэгъот» ыIоти» къараIуагъ.

ЦIыфхэр зэфэдэхэп ныIа, ятеплъэкIи, яшэнкIи, ышхи, ыхьи, ыIуи зыгъэбырабэзэ зы­Iуатэрэм сурэтышI Джанхъот афэдагъэп, псапэу ышIэрэр ыIуатэщтыгъэп, ыгъэбыракъыщтыгъэп, ар тэрэз.

ЦIыфхэм, сыд фэдизэу дэгъоу е дэеу зыпшIыгъэми, аIон къагъотыщт, илыягъэу ямыщыкIагъэр ямыIомэ нахьышIоу ылъытагъ цIыф Iушым. Ежь ав­торым зэфэхьысыжь кIэкIэу ышIыгъэмкIэ, «сыд фэдэу зы­пшIыгъэми, Тхьэр пфэгъэпцIэщтэп. Сэдакъэр нафэу птыми хъущт, зэптырэр умыгъэукIы­тэжьэу, нэмыкIэу зыфызэшIокI­хэрэри ащ ебгъэгупшысэхэу. Ау сэдакъэр шъэфэу птымэ на­хьышIу».

НэмыкI рассказэу «Шъхьэ­гъусэ шъыпкъ» зыфиIорэри къыIуатэрэмкIи, мэхьанэу иIэмкIи гъэшIэгъоны. Зы унэгъо ныбжьыкIэ исхэ зэшъхьэгъусэхэу бзылъфыгъэ дахэу Синэ ыкIи ишъхьэгъусэу Псэнэф ар яхьылIагъ. Зэрэхъугъэри о къа­шIэ, Синэ ынэхэм пщагъоу алъэгъу хъугъэ, Iазэхэм адэжь зэкIом, операцие шIыгъэн фаеу къыраIуагъ ыкIи къагъэгугъагъ агъэхъужьынэу. Анахь чIыпIэ тхъагъо иуцуагъэхэу, гу нахь защафэ зыщыхъугъагъэм ар тефэгъагъ. Ау Синэ ынэ хъу­жьыгъэп, нэшъу хъугъэ, ар зэ­хэзыхыгъэхэми лъэшэу агу къеуагъ. Хьафизэу ущыIэныр зэрэхьазабыр бзылъфыгъэм псынкIэу къыгурыIуагъ, ишъхьэгъусэкIи хьылъэ хъунэу фэмыеу, ыгукIэ зэгыижьэу, щы­мыIэжьыхэныр къыхихы хъу­гъагъэ. Ау лIым — Псэнэф ишъхьэгъусэ бзылъфыгъэ кIэуцон зэрэфаем гу лъитагъ, ежьыри блыпкъ пытэ фэхъугъ. Синэ IофшIапIэу зыIутыгъэм лIыр кIуи, аштэжьынэу ялъэIугъ, ащ ишIуагъэ бзылъфыгъэм къы­зэрекIыщтыр агуригъэIуагъ, къызэхашIыкIыгъ. Синэ зэ тIэкIу тхьауягъэми, Iофым зыпэуцожьым нахь зыкъишIэжьыгъ, лIыр емызэщыжьэу ыуж итыгъ, пчэдыжьыри ыщэщтыгъ, пчы­хьэри къыщэжьыщтыгъ. Бзылъфыгъэр нахь нэшIо-гушIо къэ­хъужьыгъагъ, ау лIым ар шIо­мэкIагъ, ишъхьэгъусэ нахьыбэ зэрэфызэшIокIыщтыр ышIэщтыгъэ. ИIофшIэгъухэри Синэ къыдеIэщтыгъэх, къыфэсакъыщтыгъэх. Хьафизэхэр зыщырагъэ­джэхэрэ курсхэми агъакIуи, щыIакIэм нахь зэрэхэуцощт шIыкIэр къырагъэшIагъ. Джащыгъум Псэнэф шъузым риIуагъ гу тыришIыхьанышъ, лэжьапIэм изакъоу кIомэ, къэкIожьызэ ышIынэу.

«Ар сыдэущтэу?» ыIуи, зэ къэщтагъ, ау Синэ ащ къезэ­гъыгъ. Пчэдыжь къэс автобус уцупIэм нэсыщтыгъэ, итIысхьэти, лэжьапIэм кIощтыгъэ ыкIи ащ фэдэу къэкIожьыщтыгъ. Шоферми аузэ къышIэжьы хъу­гъэ. Пчэдыжь горэм бзылъфыгъэр автобусым итIысхьэгъэ къодыеу шоферым къыриIуагъ:

— Къысфэгъэгъу, сшыпхъу, къызэрэсIощтыри сшIэрэп, ау лъэшэу сыохъуапсэ…

— Сыда пIорэр зыщыщыр? Сыд IуакIа ар?! — ыIуагъ Синэ.

Шоферым ащ къыриIожьыгъ пчэдыжь къэс зы хъулъфыгъэ дэхэшхо горэ къыдетIыс­хьэшъ, ынитIу шIулъэгъур къа­кIэщэу, ынэхэр тыримыхэу, фэсакъызэ IофшIапIэм нэс зэ­рэдакIорэр, етIанэ гъогум зэпырыкIыфэ ыкIи IофшIапIэм чIэхьафэ лъыплъэу зэрэщытыр. «Ар зыщыщыр сшIэрэп, ау сыдэу унасыпышIуа, ащ фэдэу шIу узылъэгъу горэ зэрэуиIэмкIэ», — къыриIуагъ.

ШIулъэгъум псэ уасэ фэзышIырэ цIыф ялыехэр зэрэщыIэхэр, шIулъэгъур Iэзэгъу лъапIэу зэрэщытыр, Фахьри мы рассказымкIэ кIигъэтхъыгъ.

ШIулъэгъум икъиныгъэрэ илъэпIагъэрэ тхакIом нэмыкI рассказэу «Шъхьэгъусэр — псэгъус» зыфиIорэм къыщыриIо­тыкIыгъ. Ащи гур зыубытэу, бгъэшIагъоу бэ хэтыр. Ау ащ шъо шъуедж, тхылъеджэхэр. Сэ зы къэсIон слъэкIыщтыр: хэтрэ цIыфи илъэбэкъу пэпчъ сы­дигъуи лъыплъэжьын фае. О пшъхьэкIэ къыуашIэмэ уимыгуа­пэр нэмыкIым епшIэмэ къыогоожьыщт, Iэнтэгъур благъэми, уецэкъэжьын плъэкIыщтэп. Ау мыхъунэу пшIагъэр къыбгурыIожьыным, лIыгъэ къызхэб­гъотэжьыным мэхьанэ иI, Iэя­гъэм ор-орэу зыкъыIэпыпхы­жьымэ, гур псынкIэ хъущт.

Къиным уримыкIыныр, тхъагъом уимыгъэутэшъоныр, узэ­рэцIыфыр сыдигъуи зыдэпшIэ­жьэу ыкIи къэбгъэшъыпкъэжьэу ущыIэныр ары зэкIэ зыфэкIо­жьырэр. НэмыкIэу къэпIон хъу­мэ, ер сыдымкIи щыбгъэзыезэ, шIум уемыбгъукIоныр. Ащ къи­кIырэр, хъурэ-шIэрэмэ ямы­лъытыгъэу, сыдрэ уахъти ущыIэ­шъуным уфэхьазырыныр ары. Ащ фэдэ зекIокIэ-шIыкIэр лIыгъэ шапхъ. Ощ фэдэ цIыфэу пцIымамэрэм уемыбгъукIоныр, IэпыIэгъу уфэхъуныр пфэлъэ­кIырэмкIэ, ар хэгъэкIи, амал иIэу хэти уиягъэ емыгъэкIыныр, ылъэб уимыуцоныр — а зэкIэ гунахь ыкIи къэрарын­чъагъ. Хэти щыгъупшэ мыхъущтыр мыжъоу бдзырэм узэ­ре­лъэпэожьырэр ары.

ЩыIэныгъэ насыпыр апчым фэдэу чэгъошIу, пшIоIофэу, ренэу уфэсакъэу умыухъумэмэ, зэбгырытэкъупэщт. ГъашIэ къэб­гъэшIэныр псынкIэп, а гъогур боу хьылъэ, икIукIыгъуай. Ауми, узэпимыкIыпэу, уилъагъо ащ цIыфы фэдэу щыпхырыпщыныр — джары, сэ къызэрэзгу­ры­IуагъэмкIэ, Фахьри ихудожественнэ рассказхэм ащыкIи­гъэтхъыгъэр. ТхакIом ирассказ­хэр кIэкIых: зы тхьап, тIу, ана­хьыбэр нэкIубгъо зыщыплI зэрэхъурэр. Ахэм сюжет къудыигъэ уфэупцIэ яI, лые гори ахэплъагъорэп, гупшысэ икъукIэ зэгъэпэшыгъэх, ащ анахьэу уасэ къареты. КупкI дэгъуи, ащ диштэрэ шъуаши авторым афишIыгъ. ТхакIом игеройхэм «мыр цIыф дэгъу дэд, модрэр хъатэп» ыIоу гущыIэ къари­Iуа­лIэрэп, зыхэт щыIакIэм хэти зэрэхэуцоу, зэрэщыщыIэр гущыIэ къызэрыкIо гурыIогъошIу­хэмкIэ къащыреIотыкIы, хэтрэ цIыфи идунэегурыIуакIэ гъэшIэгъоныбэу зэрэзэхэлъыр рассказ пэпчъ икъу фэдизэу ащигъэунэфыгъ. Фахьри ытхырэм уеджэ зыхъукIэ, уигъэпшъырэп, къыIуа­тэрэм, хъурэ-шIэрэм тхылъеджэр гу лъимытахэу псынкIэу хищэныр ащ къыдэхъу. Мы художественнэ рассказхэм пIуныгъэ мэхьанэ ин акIоцIылъ, тхэкIо IупкIэу Фахьри псауныгъэкIэ, гупшысакIэхэмкIэ тыфэлъаIозэ, ихудожественнэ произведениякIэхэм тшIуабэ шIэу тяжэ.

Мамырыкъо Нуриет.