Цыгъо цIыкIум нартхэр зэрэхищыжьыгъэхэр

Хабзэ зэрэхъугъэу, Адыгеим инароднэ сурэтышIэу, зэлъашIэрэ юве­лирэу Еутых Асе ИлъэсыкIэм фэгъэхьыгъэ Iэпэщысэ гъэшIэгъонхэмкIэ илъэс къэс цIыфхэр егъэгушIох. 2020-рэ илъэсыр цыгъом иилъэс. Ащ фэгъэхьыгъэ кулонхэу ювелусым (дышъэ, тыжьын, къэлай, гъо­плъэ зэхэгъэчъыхьагъэм) Асе хишIыкIыгъэхэр ары мы сурэтым ишъулъа­гъохэрэр.

Еутых Асе ыныбжь илъэс 11 охъуфэ зыпIугъэр къуаджэу Джыракъые дэсыгъэ янэжъэу Къадырхъан ары. Ащ къыфи­Iотэгъэ пшысэхэр ары тхы­лъэу «Нэнэжъэу Къадырхъан ипшысэхэр» зыфиIорэм лъа­псэ фэхъугъэхэр.

2020-рэ илъэсыр къызыщи­хьащтым ехъулIэу типогра­фиеу «Графика» зыфиIорэм тхылъ цIыкIоу «Нэнэжъэу Къа­­дырхъан ипшысэхэр» къы­дигъэкIыгъ. Ащ къыдэхьэгъэ пшысэу «Цыгъо цIыкIум нартхэр зэрэхищы­жьыгъэхэр» зыфиIорэр зытхы­гъэр журналистэу, тхакIоу ЛIыхэсэ Светлан ары. Ащ нэ­Iуасэ зыфэшъушIынэу шъу­къе­тэгъэблагъэ.

Еомэ-еомэ, зэраIомэ зэра­Iо­тэжьэу, къэзыIорэм пцIы химыусыхьэу, къедэIурэм лые химыгъахъоу, яшъоф хъоо-пщаухэм шы Iэхъогъухэр арызхэу, ямэз­хэм хьакIэ-къуакIэхэр ахизхэу, мыхьамел IэшIукIэ сыдигъуи яIанэ ушъагъэу, зыфэе пстэури зэрагъотылIэжьэу ижъ-ижъыжькIэ нартхэр яшIу­гъоу я Хэгъэгу дышъэ щыпсэущтыгъэх.

Иныжъэу Емынэжъ ашIуитыгъугъэгъэ гъажъо хьалэмэтыр нарт Саусырыкъо цIыфхэм къа­зэ­рафихьыжьыгъагъэр шъугу къэкIыжьа? Джащыгъум нарт Саусырыкъо хи, къушъхьи зэпи­­чыхи, иныжъым икъэлэсэрай дахьи, Тхъожъые къыгъоти, Емынэжъ езауи, гъажъо хьалэ­мэтыр цIыфхэм къафихьыжьыгъагъ.

Нартхэм гъажъор агъашIощтыгъ, анэ тырамыхэу къагъэгъунэщтыгъ. Апэрэ лэжьыгъэу къахьыжьырэр къихьащт илъэ­сым апхъынэу гъоплъэ хьамбарым ратакъощтыгъ. А гъажъор хьалэмэт дэдэу щытыгъ, зы гъэжъуацэм хашIыкIырэ пIастэр зэрэчылэу фырикъущтыгъ. Нартхэм ягъажъо цIыфхэми алъы­Iэсыгъэу гъэ къэс къафэфедэщтыгъ.

Емынэжъ ыкъоу Иныжъ зыкъызеIэтым, ятэ ылъ ышIэжьынэу, Саусырыкъо ыгу ригъэIэ­жьынэу рихъухьагъэти, зэрэзе­кIощтыр ымышIэу бэрэ хэтыгъ.

Иныжъ пщэрэу, шъхьахынэу щытыгъ, дзыо папкIэу шым тесыгъ. Саусырыкъо Тхъожъые къызыхихыгъэ шы Iэхъогъури бэшIагъэ зыщымыIэжьыгъэр. Иныжъ икъэлэсэрай Iупэ мэл Iэхъогъухэр щыхъущтыгъэх, псыхъори речъэкIыщтыгъ. Ащ нахьыбэ ежьми ищыкIэгъагъэп. Ятэ фэдэу ащи щылычыкIэ пытыгъ, ыжэ мэшIотхъуабзэ къы­дэкIыщтыгъ. Ау ащкIэ иджэныкъо машIо зэкIигъэнэнэу кIо­чIэгъу зыщыфэмыхъурэ уахъти къызэрэфекIущтыгъэм зыкIи ыгъэгумэкIыщтыгъэп. Пчыхьэшъхьашхэм ычIыпIэкIэ мэлыко цIынэр ышхыти хэхьажьыщтыгъ. Iахьылхэр ары ащ кIуапIэ къезымытыщтыгъэхэр, ятэ ылъ зи­шIэжьыщтымкIэ ар къырагъэ­зыщтыгъ.

Иныжъ акъыл хъатэ иIагъэп, гупшысэными дэшъхьахыщтыгъ. Нартхэм гъажъор къашIуиты­гъужьыным нэмыкI зи ащ ­ышъхьэ къихьагъэп. Саусырыкъуи, нэмыкI нартхэри чынтIэхэм язэонхэу зэрэкIуагъэхэм, бзылъфыгъэхэмрэ кIэлэцIыкIу­хэмрэ анэмыкI чылэм къызэ­рэдэмынагъэм икъэбар ащ бзыухэм къызыфаIуатэм, гъогу чыжьэ техьагъ.

Ятэ икIэкIожъэу ми, макъи зыпхырымыкIырэм Иныжъ зыкIоцIищыхьагъ. Мэзэ псаурэ ар шыоу зэкIом ерагъэу нарт къуа­джэм нэсыгъ. ЕтIанэ къушъхьэм тет куандэм хэгъуалъхьи, зиплъыхьэу фежьагъ. ЦIыфхэм лэжьыгъэр зэраугъоижьыгъэр, ашхыщтыр хахи, апхъыщт гъа­жъор зэрылъ дзыо шъхьаIэр IункIыбзэ къэбибл зыIулъ мыжъо хьамбарым зэрэрагъэкIугъэр, ащ ипчъэ мыжъуибл зэ­рэIуагъэожьыгъэр нэрылъэгъу къыфэхъугъ. Къуаджэм нартхэр зэрэдэмысхэм, лIыжъхэм ты­гъэм зызэрэрагъэущтыгъэм, кIэлэцIыкIухэр кIэн зэрэджэгущтыгъэхэм Иныжъ гу алъитагъ. Къэрэгъулхэр зэрэщымыIэхэр, нартхэм ягъажъо тыгъугъошIу къызэрэфэхъущтыр ащ къыгурыIуагъ.

Мазэр ошъуапщэхэм акъуа­хьи, псэушъхьэхэри, ­цIыфхэ­ри зэчъыежьхэм, Емынэжъ къы­­кIэныжьыгъэ кIэкIо хьалэмэтыр Иныжъ къызэрищэкIи хьамбарым епшылIагъ, щылычыкIэу пытымкIэ мыжъохэр Iуигъэцо­хъухи, IункIыбзэхэр къыIуихыхи, гъажъор зэрылъ дзыор ытыгъугъ.

Чъые IэшIум хэтыгъэ цIыфхэр тхьамыкIагъоу къяхъулIагъэм джыри щыгъуазэ мыхъухэзэ, пчэдыжьым нартхэм якъуаджэ Иныжъ пэчыжьэ хъужьыгъагъ. Саусырыкъо янэу Сэтэнэе-­гуащэ лIыжъ-ныожъхэмрэ кIэлэ­цIыкIухэмрэ ариIуагъ:

— Тигъажъо зытыгъугъэр сэшIэ. Емынэжъ ыкъу арэущтэу къыддэзекIуагъэр. Ылъэбжъэ ужхэмкIэ ар къэсшIагъ. Саусырыкъуи, нэмыкI нартхэри чын­тIэхэм язэонэу мыкIогъагъэ­хэмэ, Иныжъым ыуж афынти, ытыгъугъэр къытырахыжьыщтыгъэ. КIэлэцIыкIухэм сыд афызэшIокIын?

ЗэрэзекIо хъущтхэмкIэ цIыф­хэр мэфэ реным зэхэупчIы­хьажьыгъэх, ау хэкIыпIэ къа­фэмыгъотэу пшъыхи, чъыенхэу гъолъыжьыгъэх.

Къолэбзыухэри, щагубзыухэри, хьэхэри, чэмхэри, нэмыкI псэушъхьэхэри зэрэугъойхи цIыф­хэм зэрадеIэшъущтхэ шIыкIэм мэфэ реным тегущыIагъэх. Нэф къызышъкIэ пцIашхъохэм Иныжъ ыуж афынэу, зыдакIорэр зэрагъэшIэнэу, етIанэ зэрэзекIощтхэр рахъухьанэу зэзэгъыгъэх.

Тыгъэр къыкъомыкIызэ пцIа­шхъохэр янабгъохэм арыбыбыкI­хи, къыблэмкIэ агъэзагъ, зы мафэ тешIагъэу Иныжъ кIакIор къещэкIыгъэу къалъэгъугъ. Мыгузажъоу шыоу ар кIощтыгъэ. Дзыор ыкIыб едзэкIыгъагъ. Къы­зэмыплъэкIэу, орэд кIиIу­кIызэ ыпэкIэ ригъэхъущтыгъ.

Къэбыбыжьхи пцIашхъохэм Iофым изытет псэушъхьэхэм къафаIотагъ, Иныжъ зэрэтекIощтхэ шIыкIэм еусэхэу аублагъ. Нартхэр къэсыжьыфэ щысхэ зэрэмыхъущтымкIэ, зыгорэущтэу гъажъо дзыор Иныжъым къы­IэкIэхыгъэн зэрэфаемкIэ зэдырагъэштагъ. Псэушъхьэ заулэмэ яшIошIхэр мыхъункIэ щагъэзыягъэхэу цыгъо од цIыкIу горэ пчэгум къилъэдагъ, ерэгъэ дэ­дэу зэхэпхэу къыIуагъ:

— Бэрэ сызегупшысэм мыщ фэдэ хэкIыпIэ къэзгъотыгъ…

Псэушъхьэхэм ар ашIоакъы­лынчъэу къызызэпаутым, Чэтыушхъом къафидагъэп, заушъэ­фынэу къариIуагъ.

—– А цыгъо цIыкIур зэрэкъу­лаир, акъыл чан зэриIэр сэ дэгъоу сэшIэ. ШIурышIукIэ зыкъызIэкIигъафэрэп. Цыгъолми ащ фэдизэу сыфэкIэщыгъожьэп шъыу сэри. КъыIорэм тежъу­гъэдэIу, — къахиIуагъ ащ.

Дзыор зыуугъонкIэ гъажъор къызэритэкъущтыр, орэд къэзыIорэ Иныжъым зи зэрэзэхимыхыщтыр, пцIашхъохэм ацапэ дэлъэу гъажъор къуаджэм къа­хьыжьын зэралъэкIыщтыр цыгъо цIыкIум къахиIуагъ.

Псэушъхьэхэм игъокIэ ар зэ­дашти, зы чэщыкIэ мэлыцыр аджи, цыгъор анахь пцIэшхъо иным цы IуданэкIэ пытэу гуап­хи, бзыумэ нэфшъагъом заIэтыгъ. Быбыхэзэ Иныжъым кIа­хьэхи, гу лъимытахэу цыгъо цIыкIур дзыом рагъэтIыс­хьагъ.

Ыцэ чанхэмкIэ цыгъо цIыкIум шъо дзыом псынкIэу гъуанэ зыфешIым, гъэжъуацэхэр лъэс гъогум къытетэкъуагъэх. Зы мафэкIэ пцIашхъохэм гъажъор зэрэщытэу къуаджэм къахьы­жьыгъ. Иныжъ акъылынчъэм хъугъэм гу зылъитагъэр ядэжь зынэсыжьыр ары ныIэп. Хьам­шхунтIэ панэм дзыор зэIитхъы­гъэу ащ ылъытагъ… Ащ фэдизэуи ыгу къеуагъэп: Иныжъ шъхьахынэшхом гъажъор ар­мырми ыпхъынэу ихьисапыгъэп. Саусырыкъо егуаоу ыIуи ар ашIуитыгъугъагъ.

Гъажъор хьамбарым къэзы­хьыжьыгъэ пцIашхъохэм къэ­хъугъэр зэкIэ Сэтэнэе-гуащэм къыфаIотагъ. Цыгъо цIыкIоу лIы­гъэ къызыхэзыгъэфагъэр, нартхэм ягъажъо къафэзыу­хъумагъэр ащ фит ышIыгъ илэ­жьыгъэ апэу Iуихыжьынэу, кIы­мафэм паий зыфаем фэдиз гъажъо ыугъоинэу, нартхэм я Хэгъэгу дышъэ исхэми а къэба­рыр зыкIи зыщамыгъэгъу­пшэнэу къафигъэпытагъ.