Уз щынагъохэм апэшIуекIох

Мы илъэсым Iоныгъом и 20-м АР-м и ЛIышъхьэ иунашъокIэ АР-м ветеринариемкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Къушъхьэ Анзор Рэмэзанэ ыкъор агъэнэфагъ. Анзор Кощхьэблэ районым ит къуаджэу Блащэпсынэ щыщ. «Ветеринар врач» зыфиIорэ сэнэхьатымкIэ Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо мэкъумэщ академиер 1997-рэ илъэсым къыухыгъ. Илъэс 20-м ехъугъэу ветеринарием ылъэныкъокIэ Iоф ешIэ. Мы аужырэ илъэсхэм АР-м ветеринариемкIэ и ГъэIорышIапIэ испециалист-эксперт шъхьаIэу щытыгъ. — Анзор, мэзищ хъугъэ АР-м ветеринариемкIэ и Гъэ­IорышIапIэ ипащэу Iоф зып­шIэрэр. Мэкъумэщ шъолъырэу тызыщыпсэурэм непэ изытет сыд фэда? Республикэм икъэ­ралыгъо ветврачхэм яIоф­шIэнкIэ Iофыгъо шъхьаIэу апашъхьэ итхэм ягугъу къэп­шIыгъэмэ дэгъугъэ.

— Мы мафэм ехъулIэу былым пIэшъэ 48263-рэ (ахэм ащыщэу шъхьэ 1878-р чэмых), джащ фэдэу къо 75705-рэ, пчэн ыкIи мэл 63794-рэ, щагубзыу миллионрэ мин 373-рэ, шыхэу 2095-рэ республикэм щаIыгъых. Былымхэм къяузхэрэ уз щынагъохэу Iуер (ящур), африканскэ емынэр, хьашхъурэIур, шъо­рэкI узыр, сибирскэ ягъэр (язва), чэт пэтхъу-Iутхъу узыр Урысые Федерацием ишъолъырхэмкIэ анахь гумэкIыгъо шъхьа­Iэу къэ­нэжьых. Мы зэпах­хэрэ узхэр ежь былымхэм ямызакъоу, цIыфхэмкIи щынагъоу щытых, джащ фэдэу Урысыем ыкIи зэрэхэгъэгоу экономикэм ылъап­сэ­ кIауты, сыда пIомэ былымхъуным зиушъомбгъунымкIэ зиягъэ къакIохэрэм апэуцужьынхэмкIэ, уз щынагъо­хэм ягъэкIодынкIэ Iофтхьабзэхэу зэрахьэхэрэм сомэ миллиардхэр апэIохьэх.

АР-м ветеринариемкIэ икъулыкъу иIофшIэн шъхьаIэхэм ащыщ ветеринар хэбзэгъэуцугъэм тетэу ипшъэрылъхэм язэшIохын, хэушъхьафыкIыгъэ екIолIакIэ иIэу Iофтхьабзэхэм ягъэцэкIэн, былым узхэр къы­хэгъэщыгъэнхэр, гъэхъужьыгъэн­хэр ыкIи ахэр щыгъэзыегъэнхэмкIэ амалхэр адызехьагъэнхэр. Ащ нэмыкIэу тыкъэзыуцухьэрэ чIыопсыр амыушIоиным, зэрифэшъуашэу былымхэр Iыгъы­гъэнхэм ыкIи былымхъу­ным гъомылэпхъэ къабзэ къытыным афэшI юридическэ ыкIи физическэ лицэхэм Iоф адэтэшIэ.

— Зэпаххэрэ узхэр, джащ фэдэу щынагъокIэ алъытэхэрэ узхэу сибирскэ ягъэр, африканскэ емынэр, бруцеллезыр, нэмыкIхэри шъолъырым къимыхьанхэмкIэ сыд фэдэ Iофтхьабзэха зешъухьэхэрэр?

— Былымхэм къяузхэрэ уз щынагъохэр Адыгэ Республикэм къыщыхэгъэщыгъэнхэм фэшI илъэсым тIогъогогъо ветеринарнэ-санитарнэ Iофтхьабзэхэр, узхэр къыхэзгъэщыхэрэ уплъэ­кIунхэр зэхэтэщэх.

— Былым уз щынагъохэм апэшIуекIогъэ­нымкIэ, зэпаххэрэ узхэм цIыфхэр ащыухъумэгъэнхэмкIэ лъып­лъэн Iофтхьабзэхэр сыдэущтэу зэхашъу­щэхэра?

— АР-м ветеринариемкIэ и ГъэIорышIапIэ Россельхознадзорым икъыблэ шъолъыр гъэIорышIапIэ, АР-м ибы­лымхъупIэ объектхэм ыкIи биологическэ псы къэкIуапIэхэм якъэухъумэнкIэ ыкIи ягъэфедэнкIэ ГъэIорышIапIэм, экологическэ лъыплъэнымкIэ федеральнэ шъолъыр отделэу АР-м щыIэм, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъу­мэнкIэ (Росприроднадзорым) и Федеральнэ къулыкъу и Гъэ­IорышIапIэу Краснодар краим щыIэм зэзэгъыныгъэ адыриIэу Iоф адешIэ. Къэбар- лъыгъэIэс амалхэр къызфэд­гъэфедэхэзэ, былымхъуным пылъхэм зафэтэгъазэ, былымхэм къяузхэрэ уз щынагъохэу Iуер (ящур), африканскэ емынэр, хьашхъурэIур, шъорэкI узыр, сибирскэ ягъэр (язва), чэт пэтхъу-Iутхъу узыр Адыгеим къырамыхьанхэмкIэ, ахэм апэ­шIуе­кIогъэнхэмкIэ игъом пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр зэра­хьанхэу тыкъяджэ. «Линие плъырым» ыкIи ветеринарнэ къулыкъум иIофышIэхэм ятелефон номерхэмкIэ цIыфхэр къытеонхэ алъэкIынэу дгъэпсыгъэ. Джащ фэдэу былымхэмрэ ахэм къатырэ гъомылапхъэхэмрэ шап­хъэм димыштэу зэрэзэращэхэрэр къыхэгъэщыгъэнхэмкIэ ыкIи ахэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ, мы гъомылапхъэхэм ветеринарием ылъэныкъокIэ Iизын къязытхэрэ тхылъхэр акIымыгъухэу, фытемыгъэпсыхьэгъэ чIыпIэхэм зэращыIуа­гъэкIы­хэрэм епхыгъэу АР-м хэ­гъэгу кIоцI Iофхэм и Министерствэ тыригъусэу уплъэкIун Iоф­тхьабзэхэр зэхэтэщэх.

— ГъэIорышIапIэм ифэIо-фашIэхэу цIыфхэм нахьыбэу къызфагъэфедэхэрэр сыд фэдэха?

— ЦIыфхэм нахьыбэу къызфагъэфедэхэрэм ащыщых ветеринарнэ псэуалъэхэр (тучанхэр, IыгъыпIэхэр, былымхэр зыщаукIхэрэр, лыр зыщагъэхьазырырэ IофшIапIэр) ветеринарием ишапхъэхэм адештэхэмэ, ветеринарием ылъэныкъокIэ уполномоченнэ цIыфхэу ыкIи организациеу щымытхэу, УФ-м и Къэралыгъо ветеринар къулыкъу исистемэ хэтхэу предприниматель IофшIэным пылъхэр уплъэ­кIугъэнхэр.

— Джыри зэ былым узхэм афэгъэхьыгъэу Адыгэ РеспубликэмкIэ Iофхэм язытет къыфэдгъэзэжьын. Мы лъэныкъомкIэ илъэсым изэфэ­хьысыжьхэр сыд фэдэха?

— 2019-рэ илъэсым имэзэ 11-у пыкIыгъэм изэфэхьысыжьхэу тшIыгъэхэмкIэ къохэм къяу­зырэ африканскэ емынэр Мые­къопэ районым ипсэолъи 2-мэ, былым пIашъэхэм къяузырэ бруцеллезыр Кощхьэблэ ыкIи Шэуджэн районхэм къащыхэдгъэщыгъэх. Былымхэм зэпах­хэрэ узхэр къызщаштэхэрэ чIыпIэхэм ахэр ащыгъэкIодыгъэн­хэмкIэ ыкIи тапэкIэ закъыщимыштэжьынымкIэ Iофыгъохэр тигъэIорышIапIэ иIофышIэхэм зэрахьэх. Къохэм зэпаххэрэ узхэр къахэхьанхэм лъапсэ фэхъурэр а узыр зезыхьэхэрэ мэзыкъохэр Краснодар, Ставрополь крайхэм, Къэрэщэе- Щэрджэсым яшъолъырхэр къы­зэ­рэзэпакIухьэхэрэр ары. Джащ фэдэу бамыкIыр гъэкIодыгъэным иIофыгъуи гумэкIыгъохэу къэуцухэрэм ащыщ, ащ лъэ­шэу тынаIэ тетэгъэты.

— Тишъолъыр былымхъу­ным зыщиушъомбгъоу пIон плъэкIыщта? Лым тыщымыкIэу тиIанэхэм ателъыным фэшI сыд фэдэ амалха зе­шъу­хьэхэрэр?

— Къолэу, былымылэу, чэтылэу, щэу къахьыжьхэрэм, къуаеу рахырэм ябагъэкIэ тиреспубликэ былымхъуным гъэ­хъэгъэ дэгъухэр щыриIэх. Былымышъхьэхэм япчъагъэ нахьыбэ хъуным ыкIи ахэм къатыхэрэ гъомылапхъэхэм ахэгъэхъогъэнхэм афэшI гъэ­IорышIапIэм ыкIи ащ епхы­гъэу Iоф зышIэхэрэ къэралыгъо IофшIапIэхэм былым уз щынагъохэр тиреспубликэ къыщемыкIокIынхэмкIэ пэшIоры­гъэшъ ветеринар Iофтхьабзэхэр зетэхьэх. Ау республикэм искусственнэ шIыкIэм тетэу бы­лымхэм ягъэ­лъыхъожьын икъоу щызэхэщагъэп, ащ ыпкъ къикIыкIэ былым лъэпкъышIухэр къыз­хэкIыхэрэ шкIэхэр икъоу къагъэ­хъунхэ алъэкIырэп.

— Мэкъумэщ хъызмэтшIапIэм иIофышIэхэр ыкIи унэгъо хъызмэтым пылъхэр мы гумэкIыгъоу зигугъу тшIы­хэ­рэм сыдэущтэу къякIуа­лIэ­хэра? ЫпшъэкIэ зигугъу къэт­шIыгъэ узхэм былымхэр ащыухъумэгъэнхэмкIэ хъыз­мэтшIэпIэ пстэуми ищыкIэгъэ уцхэр (вакцинациер) ара­хьы­лIэха?

— ЦIыфхэмкIэ ыкIи псэушъхьэхэмкIэ анахьэу щынагъо къэзытыхэрэ узхэм ащыухъумэгъэнхэмкIэ къэралыгъо ветеринарнэ къулыкъум иIофышIэхэм пэшIорыгъэшъэу уцхэр ахалъхьэх. Ахэм апэIухьэрэ ахъщэр къэралыгъо бюджетым къетIупщы. Арэу щытми, былым зыIыгъ­хэр, анахьэу унэгъо хъызмэтым пылъхэр, мы гумэкIыгъом яшъып­­къэу къекIуалIэхэу пфэIощтэп.

— Сымаджэ хъугъэхэ былымхэр IузыгъэкIыхэрэм сыд фэдэ пшъэдэкIыжьха яжъугъэхьыхэрэр?

— Федеральнэ унашъоу «Ветеринарием ехьылIагъ» зыфи­Iорэм къызэрэдилъытэу, былым­хэу сымаджэ хъугъэхэр Iузы­гъэкI­хэрэмкIэ апэрапшIэу пшъэ­дэкIыжь зыхьырэр былымыр зыIыгъыр ары. Ащ ыуж къекIых щынэгъончъэу щымыт продукциер къы­дэзыгъэкIыхэрэр.

— Сыд фэдэ былым лъэпкъ­хэр ара нахь гумэкIыгъо къыз­­пыкIыхэрэр?

— Былым пIашъэхэм анахьи къохэм, шыхэм, тхьакIумкIыхьэм ыкIи щагу бзыухэм яIыгъын нахь гумэкIыгъоу щыт.

— ШъуигъэIорышIапIэкIэ кадрэхэм язытет сыдэу щыта? Мы мафэхэм ветврач сэнэхьатым сыд фэдэ мэхьана рес­публикэм щыриIэр? Къулыкъум Iоф щызышIэщт ныбжьыкIэхэм шъуащэкIа?

— Гукъау нахь мышIэми, тигъэIорышIапIэ кадрэхэмкIэ икъоу зэтегъэпсыхьагъэп. Ветврачэу къэзыухыгъэхэ ныбжьыкIэхэр анахьэу клиникэхэм, ветеринар аптекэхэм, лыр ыкIи гъэщыр зыщагъэхьазырхэрэ IофшIапIэхэм макIох. Къоджэ псэупIэхэм Iофхэр нахь ащы­-дэих, ахэм Iоф ащызышIэ­хэрэр ныбжь зиIэхэр арых.

— ШъуиIофшIэнкIэ шъуищыкIагъэхэр, Iэзэгъу уцхэр икъоу шъуIэ­кIэлъха?

— Ары, ветеринарнэ учреждениехэм афатIупщырэ мылъкум фэшъхьафэу нэмыкI лъэныкъохэмкIэ шъолъырым къыIэкIахьэхэрэмкIи агъэфедэ­хэрэ Iэзэгъу уцхэр, оборудованиер икъоу тиIэх.

— КIэухым ягугъу къэпшIыгъэмэ дэгъугъэ республикэм иветеринарнэ къулыкъу анахьэу зэрыгушхорэм…

— Сэнэхьатым икъыхэхынкIэ нахьыжъхэм ялъэуж нахьыкIэхэр зэрэрыкIохэрэм уигъэгушхонэу щыт. АщкIэ щысэу къэпхьынхэ плъэкIыщт Красногвардейскэ районымкIэ РСФСР-м изас­луженнэ ветеринар врачэу Т. Лукич, илъэсыбэрэ Iоф зы­шIэгъэ Ш. Аулъэр. Кощхьэблэ районымкIэ П. Андреевыр, С. Куковиц, М. Алъхъаор, С. Хъо­кIоныр, РСФСР-м изаслуженнэ ветеринар врачэу Г. ЕлъэшIыIэр. Мыекъопэ районымкIэ М. Мишиныр, А. Селивановыр, Д. Львовыр. Тэхъу­тэмыкъое районымкIэ С. Сахаровыр, А. Кузанкиныр. Теуцожь районымкIэ С. Степанян, С. Хъураер, ШъонтIыжъ лIакъом къахэкIыгъэхэр. Шэуджэн районымкIэ Хь. Аулъэр, И. Фроловыр, Н. Жэмадыкъор. Джэджэ районымкIэ М. Кузнецовыр, Н. Шаповаловыр, Л. Амелиныр. Зэоуж лъэхъаным мыхэм шIэныгъэу, IэпэIэсэныгъэу аIэкIэлъ­хэмкIэ ныбжьыкIэхэм адэгощагъэх. Ахэр непэ щысэтехыпIэу тиIэх.

ДэгущыIагъэр
КIарэ Фатим.