Сыд фэдэ шIэныгъа цIыфым ищыкIагъэр?

ЦIыфым исэнэхьаткIи, ищыIэныгъэкIи шIэныгъэ зэфэшъхьафхэр ищыкIагъэх. Мыщ дэжьым къыхэзгъэщымэ сшIоигъу тикъэралыгъо шIэныгъэ системэу аужырэ илъэсхэм щагъэпсыгъэм уасэ къестынэу пшъэрылъ зэрэзыфэсымышIыжьыгъэр. Ар хэушъхьафыкIыгъэ Iофыгъоу щыт ыкIи нахь игъэкIотыгъэу утегущыIэн фае.

Сэ сишIошIыкIэ, духовнэ лъэныкъомрэ материальнэ щыIакIэмрэ къапкъырыкIэу ыкIи ахэм япхыгъэу шIэныгъэу щыIэхэр купитIоу гощыгъэх. Апэрэ купым хэхьэх еджэпIэ зэфэшъхьафхэм сэнэхьатэу къыхэтхыгъэм фэгъэхьыгъэу ащыдгъотырэ шIэныгъэхэр. Ахэр кIэлэегъаджэхэм къытатыгъ, тхылъхэм ыкIи тэ тшIогъэшIэгъонэу хэушъхьафыкIыгъэу къыдэкIыхэрэм къахэтхыгъ. Джыри зы къэ­бар къэкIуапIэу Интернетым исайтхэр тэгъэфедэх.

КъэпIон хъумэ, еджэпIэ зэфэшъхьафхэр зэпытчыхэзэ, тишIэныгъэ хэтэгъахъо. Шъыпкъэ, шIэныгъэ уимыIэу сэнэхьати бгъотыщтэп, Iофэу узфэгъэзагъэри тэрэзэу, обществэм шIуагъэ къыфихьэу пфэгъэцэкIэщтэп. Мыщ дэжьым зэхэфыгъэн фаер, сыд фэдиз шIэныгъа ыкIи сыд фэдэ шIэныгъа тищыкIагъэр? Еджэгъэшхоу, кандидат ыкIи доктор степени иIэу, ау ицIыфыгъэкIи, игулъытэкIи, икъэбзагъэкIи чыжьэу нэмысыгъэ зыхъукIэ, адыгэмэ «еджагъ, ау епщэжьыгъэп» аIощтыгъ. Пэублэм зигугъу къэсшIыгъэ шIэныгъэ купитIумэ япхыгъ мы гущыIэжъыр. ЯтIонэрэ купым хэхьэрэ шIэныгъэхэр ары цIыфымкIэ мэхьанэшхо зиIэхэр ыкIи обществэм уасэу фишIырэр къэзыгъэлъагъохэрэр. ЦIыфым игъашIэ нахь лъыкIуатэ къэс игулъыти, изэхэшIыкIи, изэхэфыни ахэхъо. Ахэр икъу фэдизэу ыгъэфедэхэ зыхъукIэ, ежь ышъхьэкIэ ыгъотыгъэу шIэныгъэ мэхъу. Ар шIэныгъэ шъыпкъэ къэзышIырэр цIыфым ежь ыушэтыгъэу, зэпичыгъэу ыкIи зэхишIагъэу зэрэщытыр ары. «Конфетэр IэшIу» пIо зэпытыгъэми, умыуплъэкIоу иIэшIугъэ зэхэпшIэщтэп. Ащ къыгъэлъагъорэр умыушэтыгъэм уасэ зэрэфэшIыгъуаер ары.

Тинахьыжъхэу тапэкIэ щыIагъэхэм емыджагъэу ахэтыгъэр бэ, ау гулъытэшхорэ зэхэшIыкIышхорэ яIагъ, сыд фэдэрэ щыIэныгъэ чIыпIи хэмыукъохэу уасэ фашIыщтыгъ.

Илъэс пшIыкIутIу горэ нахь сымыныбжьэу сятэжъ (сянэ ят зигугъу къэсшIырэр) дэжь сихьагъэу къэбар гъэшIэгъон­хэм сядэIугъагъ. Ау сэ сыгу анахь къи­нагъэу къыхэзгъэщымэ сшIоигъор духовнэ шIэныгъэу иIэр къыситынэу зэрэфаер къыхэщэу зыкъысфигъази «…Мы Дунэешхоу тызытетыр гъэпцIакIо» зэри­Iогъагъэр ары. СшIогъэшIэгъон дэдэу, ау имэхьанэ къызэрэзгурымыIуагъэр къыхэщэу сэри сеупчIыгъ: «Сыда ащ къикIырэр, тат?» Сятэжъ тIэкIурэ егуп­шыси, упчIэ зэрестыгъэр игуапэу, игущы­Iэ къыпидзэжьыгъ: «Мы Дунаим хьакIэу тытет, уахътэ гъэнэфагъи щытиI. Дунаир зыфэдэр, ащ техъу­хьэрэр зэкIэ цIыфым къыубытын ыкIи зэригъэшIэн ылъэкIыщтэп, ар зиамалыр Тхьэ закъор ары ныIэп. Арышъ, шIэныгъэ гъогоу цIыфым иIэр зы: ежь зэплъыжьызэ, хэукъоныгъэу ышIырэм ыкIи дэеу къыхафэрэм ынаIэ атыригъэтэу, адрэ цIыфхэм афэса­къэу, дэеу ахилъагъорэм ягугъу ымышIэу, ымыубхэу щытымэ, щыIэныгъэм ыпэкIэ къикIырэр зэрэзэхишIэрэри, идунэееплъыкIи нахь дэгъу хъущтых».

Уахътэ тешIагъэу, духовнэ шIэныгъэ­хэм афэгъэхьыгъэу тхылъ гъэшIэгъон горэм седжэзэ, сятэжъ къысиIогъэгъэ гущыIэхэр сыгу къыгъэкIыжьэу зы пычыгъо хэслъэгъуагъ. Нахь сыгу етыгъэу сызеджэжьым, ямэхьанэкIэ зэрэзэфэ­дэхэр згъэунэфыгъэ. Ащ къеушыхьаты сятэжъ идуховнэ шIэныгъэ щыIэныгъэм къыхэхыгъэу, ежь ыушэтыгъэу зэрэщытыгъэр.

ЦIыфым иакъыл-гупшысэкIэ, игулъы­тэкIэ щыIэныгъэм къыхихыгъэ шIэны­гъэм мэхьанэу иIэр дэгъоу къагъэлъагъо зэлъашIэрэ социологэу, философэу Хьагъур Айтэч итхылъэу «В плену у памяти скитаюсь» зыфиIорэм игерой шъхьаIэмэ ащыщэу Бэгъ Мыхьамэт къыIотэрэ къэбархэм. Лъэхъанэу Айтэч зигугъу къышIырэр ятIокIищэнэрэ пшIырэ илъэсхэм якъежьапIэр ары. Мыхьамэт илъэс тIокIищрэ пшIыкIутфырэ ыныбжьыгъ, колхозым щылажьэщтыгъ.

Мыхьамэт къэбархэр къызщиIуатэ­хэрэр джэгур ары. Купэу зыхэсыр ыгъэдаIоу, игулъытэрэ иIушыгъэрэ цIыфхэр зыIэпищагъэхэу упчIэ гъэшIэгъонхэр ратыщтыгъэх. Мы купым хэсыгъэх Айтэчи ащ иныбджэгъоу Аулъэ Малычи. А лъэхъаным Малыч зэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьэу щытыгъ, зэошхоми хэлэжьагъэу, 1954 – 1966-рэ илъэсхэм шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым ипэщагъ. Чылэм къыщыхъугъэу ыкIи щапIугъэу щытыгъ, цIыфми дэгъоу ашIэщтыгъ.

Мыхьамэт икъэбархэм непэ адыгэ лъэпкъыр зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэр – бзэм изытет, культурэм зэхъокIыныгъэу фэхъугъэхэр, цIыф зэхэтыкIэм дэеу хилъагъохэрэр гъэнэфагъэу къахэщыщтыгъэх. ЕтIани, хъохъур къызэрэпIон фэе бзэр, къиным ифэIо-фашIэхэр, цIыфым ищыIакIэ шапхъи, гъунапкъи хэлъынэу зэрэщытыр къэбар шъхьафэу Мыхьамэт къыIотагъ. Икъэбархэм якIэух шъыпкъэм ащ мырэущтэу къеIо: «ЦIыфым ищыIакIэ дэгъу пIон плъэкIыщт къахэмыщы зыхъукIэ». Мыщ дэжьым Айтэч Малычы еплъи, шIогъэшIэгъон дэдэу еупчIыгъ: «Мы гущыIэхэр француз философэу Рене Декарт изэфэхьысыжьмэ ащыщых. Сыдым фишIэра ар Мыхьамэты?» Малыч бэрэ емыгуп­шысэу джэуап къыритыжьыгъ: «Сыда Мыхьамэт Декарт зэрэнахьдэир?»

Мыхьамэт фэдэу губзыгъэхэу, ягулъы­тэ чыжьэу нэсэу тятэжъхэм ахэтыгъэр бэдэд. Ахэм яшIэныгъэ щыIэныгъэм къыхэхыгъэу, ежьхэм ашъхьэкIэ аушэтыгъэу щытыгъ. Арын фае ахэм ащыщэу тхыгъэу къытлъыIэсыжьыгъэхэм тяджэ зыхъукIэ гум екIухэу, тагъэгумэкIэу ыкIи адыгэ щыIакIэр зыфэдагъэр тыгу къагъэкIыжьэу, чIэтынагъэр ыкIи дгъотыжьын фаер къыдгурагъаIоу зыкIыщытхэр.

Пэнэшъу Аскэр.
Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым иIофышI.