Тызэкъотэу тыпэуцужьын фае

Мы мафэхэм кIэу къежьэгъэ уз щынагъом Урысыер зэлъиштагъ. Анахьэу ар къызэгуаохэрэр сабыйхэр арых. Сыда ар зыщыщыр? ЫпэкIэ ар зыфэдэр тымышIэщтыгъэу гущыIэу «снюсыр» джы кIэу тищыIэныгъэ къыхэхьагъ ыкIи ащ гумэкIыгъошхо къыздихьыгъ.

Джырэблагъэ мы гумэкIыгъор шъхьэихыгъэу Урысыем и апэрэ канал икъэтынхэм къащаIэтыгъ. Набережные Челны щыщхэ зэшъхьэгъусэхэм «снюсыр» зэрэщыIэр къызашIагъэр якIалэ IэпыIэгъу псынкIэмкIэ сымэджэщым защэр ары ныIэп. Ащы­гъум ащ къыIотагъ тренировкэ уж къэси ар зэригъэфедэщтыгъэр ыкIи чэфыгъом зэрэзэлъиштэщтыгъэр.

— КIалэм ышнахьыкIэ игъусэу тренировкэм къикIыжьыщтыгъэх, — къеIуатэ ятэ. — Я 7-рэ классым ис Iэтахъо горэм «снюсыр» кIалэм ригъэуплъэкIунэу къыритыгъ. Жэм дэткIухьэрэ тутыныр зегъэфедэм, акъыл къашIэ имы­Iэжьэу кIалэр къызэхэфагъ. Нэ­ужым IэпыIэгъу псынкIэмкIэ ар сымэджэщым нагъэсыгъ.

— Зэгъэфедэгъу хъурэ пкъы­гъор ажэ далъхьэшъ, агъэткIу. Ащ ыуж ашъхьэ егъэуназэ, зэ­Iегъахьэ, — къеIуатэ бзылъфыгъэ горэм.

«Снюсыр» лъэшэу къызэгоогъэ кIалэр медикхэм ерагъэу къагъэнэхъэжьыгъ. Сыда «снюсыр» зыщыщыр?

«Снюсыр» Iугъо къызпымыкIырэ, жэм дэткIухьэрэ тутын лъэпкъхэм ащыщ. Ащ теплъэ зэфэшъхьафхэр иIэхэу къыда­гъэкIы, «жевательнэ тутынкIэ» еджэх. Iахь-Iахьэу го­щыгъэу къэмланхэм арылъ пкъыгъор цэ­­лымрэ ышъхьагъырэ IупшIэмрэ къызэдиубытхэу ­жэм далъхьэ, лъым ыкIи пкъы­нэ-лынэм ахэхьаным пае та­къикъи 5 — 30-м къыкIоцI агъэткIу. Мы пкъыгъом тутыным нэмыкIэу псыр, содэр, щыгъур, шъоущыгъур ыкIи псау­ныгъэм зэрар езыхырэ химикат зэфэшъхьаф­хэр хэлъых, мэ IэшIу къыпихыным фэшI эфирнэ дагъэр, къэ­кIыхэрэ уц­хэм ащыщхэр, маркIо ыкIи пхъэ­шъхьэ-мышъхьэ такъырхэр халъхьэх.

Мы тутын лъэпкъыр ты­да къыздикIыгъэр? Сыд щынагъуа ащ къыздихьырэр?

«Снюсыр» апэдэдэ 1637-рэ илъэсым Швейцарием къыщыдагъэкIыгъ ыкIи ары нахьыбэу зыщагъэфедэщтыгъэр. КъызэратырэмкIэ, 2007-рэ илъэсым Швейцарием щыпсэухэрэ хъулъфыгъэхэм япроцент 27-м ыкIи бзылъфыгъэхэм япроценти 3-м мы тутын лъэпкъыр къызфа­гъэфедэ. МэкIэ-макIэу нэмыкI къэралыгъохэми «снюсыр» ащагъэфедэ хъугъэ. Анахьэу Норвегием, США-м ыкIи Урысыем. Къэралыгъохэм зэкIэми, США-р, Швециер, Норвегиер ахэмытхэу, жэм дэткIухьэрэ тутыныр ащэн фимытхэу унашъо ашIыгъагъ псауныгъэм изэрар зэрекIырэм фэшI. Тутынэу зашъохэрэм нахьи мыщ зэрарэу къыхьырэр бэкIэ нахьыбэу экспертхэм агъэунэфыгъ. Европэм икъэралыгъохэм, Швециер хэмытэу, ВОЗ-м ихьатыркIэ 1993-рэ илъэсым къыщыублагъэу «снюсыр» ащэн фимытхэу хэбзэгъэуцугъэ аштагъ. УФ-м а унашъор зыщашIыгъэр 2015-рэ илъэсыр ары. Арэу щытми, «жевательнэ тутынкIэ» еджэхэзэ интернетым ыкIи Уры­сыем икъалэхэм адэтхэ сатыушIыпIэ чIыпIэхэм гупсэфэу ащащэх.

Сыдэущтэу ар ­пкъынэ-лынэм къегуаора?

«Снюсыр» зыгъэфедэхэрэм, тутыным зэрешъохэрэм фэдэу, ащ хэлъ никотиныр апкъынэ-лынэ хахьэ. Зашъохэрэ тутыным нахьи жэм дэткIухьэрэ тутыным нахьыбэу никотин хэлъ. Апэ «снюсым» игъэфедэн щынэгъон­чъэу ыкIи макIэу зэрар къыхьэу къыпшIошIын ылъэкIыщт. Джары къыдэзыгъэкIыхэрэми къэмла­ным къызэрэтыратхэрэр.

Сыдэущтэу «снюсым» цIыфыр пыщагъэ хъура?

Тутынэу зашъохэрэм фэдэу, «снюсми» никотинэу хэлъым уз­Iэпещэ. Специалистыбэмэ зэ­ралъытэрэмкIэ, «снюсым» физи­ческэу ыкIи психическэу уз­Iэпищагъэ зыхъукIэ, бэкIэ нахь хьылъ ыкIи ар щыгъэзыежьы­гъуае мэхъу. Ащ къыхэкIэу нар­котикым, шъоным ыкIи тутыным апыщагъэхэм афэдэу мы «узыр» агъэхъужьыныр къин къащэхъу.

— Я 6-рэ классым сисэу «снюсым» сешъонэу езгъэжьагъ. Сыкъигъэжэу хъущтыгъэ ыкIи си­шэн-гъэпсыкIэкIэ гурыIогъуаеу сыщытыгъ. Сэ къызде­джэрэ кIалэр зэкIэми афилъэу, раIорэри хэмызэгъэжьэу мэхъу. КIэлэегъаджэхэм ащ гу лъатэрэп, — къеIуатэ я 7-рэ классым ис Iэтахъом.

Ны-тыхэри ащ икъоу щыгъуа­зэхэп, сыда пIомэ «жевательнэ тутынкIэ» заджэхэрэм Iугъо къыпыкIырэп ыкIи мэ къыпыу­рэп. Ащ къыхэкIэу тутынэу зашъохэрэр щагъэзыйи, бэмэ мыщ зыратыгъ. «Снюс» къэмланым сомэ 200 — 300 ыуас, мы аужырэ илъэситIум сатыушIыпIэхэм ар бэу къатехьагъ.

Медикхэмрэ экспертхэмрэ зэрагъэунэфыгъэмкIэ, зэгъэфе­дэгъум никотинэу хэлъыр тутын къэмланищым апеIэ. Наркологэу ущытын ищыкIагъэп мы тутын лъэпкъыр зыгъэфедэхэрэр ащ лъэшэу зэрэзыIэпищэхэрэр къыб­гурыIоным пае, ныбжьыкIэхэм джыри аIэпкъ-лъэпкъхэр зыпкъ зыщимыуцогъэ лъэхъаным «шайбэр» (тутыныр зыдэлъ къэмла­ным джары зэреджэхэрэр) тхьа­­мэфитIу-щыкIэ амыгъэфедэ­хэу щыIэнхэ амылъэкIэу мэхъу.

Социальнэ сетьхэм мы тутын лъэпкъым изэрар къэмыкIоу, адрэ тутын шъабэхэм афэдэу къаратхэ. Ау цэлышъхьэу ыстыгъэхэр ыкIи ажэ тхъурбэ къыдэкIэу зыплъэгъукIэ, изэрар къэ­мыкIоу шIошъгъэхъугъуае. Арэу щытми, ныбжьыкIэхэр ащ къыгъэуцухэу пфэIощтэп, ыгъэлIэщтхэми, ар зыфэдэр ауплъэкIу, нэужым зэрэщымыгугъы­гъэхэу наркотикым фэдэу зыIэпещэх.

Мы лъэныкъомкIэ Iофыр зыщынахь дэеу къыхагъэщыгъэр къалэу Пенз ары. Врачхэм ямы­закъоу, гъэсэныгъэ учреждениехэм япащэхэм зыкъаIэтыгъ, еджапIэхэр къэдзыхьагъэу аIыгъых, сыда пIомэ «снюсыр» тыди щащэ, ащ фэгъэхьыгъэ мэкъэгъэIухэр мессенджерым итых, ИнтернетымкIэ къызIэкIагъахьэ, ыпкIэ хэмылъэу къырагощэкIызэ кIэлэцIыкIухэм арагъэуплъэкIу.

Зыгорэм ахъщэ къызэригъэ­хъэщтым пае щыIэныгъэр езыгъэжьэгъэкIэ ныбжьыкIэхэм япсауныгъэ зэрэхалъхьэрэр гу­къэошхоу щыт. Блогерым илъэ­сым къыкIоцI «снюсым» фэгъэ­хьыгъэ ролик 50-м ехъу къырегъахьэ. Ащ «шIуагъэу» пылъыр, зыщыпщэфын плъэкIыщтхэр къареIох. Мыщ дэжьым илъэси 10 зыныбжь шъэожъые цIыкIум блогерым зыпишIыжьызэ, жэм дэткIухьэрэ тутыныр еуплъэкIу. КIэлэеджакIохэр урокхэм ачIэс­хэу «снюсыр» къызфагъэфедэ.

Ащ фэдэ щысэ гукъао къэс­хьын. Я 8-рэ классым ис Iэта­хъоу Алтайскэ краим щыпсэурэм ыгу урокым чIэсэу къэу-цугъ. Инасып къыхьи, IэпыIэгъу псынкIэр игъом къэсыгъ. Медикхэм кIалэм ыжэ «снюсыр» къыдахыгъ. Мы уахътэм мыщ щыпсэурэ ны-тыхэр зэкъоуцохи, гумэкIыгъом идэгъэзыжьын, ясабыйхэр къызэраухъумэщтхэм ыуж ихьагъэх.

Мы гумэкIыгъом пэшIуекIонхэм пае 2015-рэ илъэсым жэм дэткIухьэрэ тутыныр ащэн фимы­тэу унашъо ашIыгъагъ. Ау мыр къыдэзыгъэкIыхэрэм псын­кIэу хэкIыпIэ къагъотыгъ, «снюсыр» «жевательнэкIэ», етIанэ тIэкIу тешIагъэу тутыныр синтетическэ никотинкIэ зэблахъу­гъэх. Угу къыдэзыщэерэ закъор зыныбжь имыкъугъэхэм аращэ мы­хъунэу унашъо зэрэщыIэр ары. Арэу щытми, общественник­хэм къызэраIорэмкIэ, а уна­шъор икъоу агъэцакIэу пфэIощтэп, зэхэдз ямыIэу ахъщэ къызэрагъэхъэщтым пае ныбжьыкIэхэм аращэ.

— Мы лъэныкъомкIэ пшъэ­дэ­кIыжьэу щыIэр мэкIэ дэд. Ха­бзэр зыукъогъэ щакIом тазырэу рагъэхьырэр сомэ мин ныIэп, ау мы тутыныр зищэкIэ сомэ мин 50 фэдиз федэ къыфехьы. Джары зэкIэ зымыгъэхъурэр. Мыщ къэралыгъо пащэхэр пхъэ­шагъэ хэлъэу къекIолIэнхэ фае, — къыIуагъ УФ-м и Общественнэ палатэ хэтэу С. Гамзаевым.

Мы тутын лъэпкъыр къыдэзыгъэкIыхэрэм ыкIи зыщэхэрэм ягъогу пыбзыкIыгъэным Къэралы­гъо Думэр, Минздравыр, Минпром­торгыр мы уахътэм егупшысэх. Сыда пIомэ тутыным изэрар къызэкIыхэрэр мафэ къэс на­хьыбэ мэхъух. Жэм дэткIухьэрэ тутын зэгъэфедэгъур джы сомэ 30-кIэ ащэ зэрэхъугъэм фэшI бэмэ къызIэкIагъэхьан амал яIэ хъугъэ.

— «Снюсыр» наркотик зы­хэлъ веществокIэ алъытэрэп ыкIи хабзэу щыIэмкIэ ар шъхьэи­хыгъэу ащэн фит, ау зыныбжь имыкъугъэхэм аращэ мыхъунэу унашъо щыI. Мэзэ заулэкIэ узэ­кIэIэбэжьмэ, мы гумэкIыгъом идэгъэзыжьын ведомствэм Iоф дишIэнэу ригъэжьагъ. Iугъо къы­зыпымыкIырэ, жэм дэткIухьэрэ тутынэу «снюсым» тиреспубликэ инэу зыщиушъомбгъугъэу пфэIощтэп. Гъэсэныгъэ учреждениехэм ар ащагъэфедэу ыкIи аща­IуагъэкIэу мы мафэм ехъулIэу зыпари къэбар къытIэкIэхьагъэп. Арэу щытми, ыпэ титэу ащ тызэрэпэшIуекIощтым тыпылъ, — еIо АР-м хэгъэгу кIоцI Iоф­хэмкIэ и Министерствэ наркотикхэр хэбзэнчъэу къызэрэрагъэкIокIыхэрэм лъыплъэ­гъэнымкIэ отделым ипащэу Нэфышъэ Рустам.

Пащэм къызэриIуагъэмкIэ, нар­команиер гумэкIыгъошхоу зэ­рэщытыр къыдалъытэзэ, ана­хьэу зыныбжь имыкъугъэхэр ыкIи ныбжьыкIэхэр ащ щыухъу­мэгъэнхэм фэIорышIэхэрэ профилактикэ IофшIэнхэм язэхэщэн министерствэм ынаIэ лъэшэу тет. Iофтхьабзэхэм чанэу ахэлажьэх республикэм иминистерствэхэм, комитетхэм, гъэсэ­ныгъэ учреждениехэм, общест­веннэ объединениехэм ялIыкIохэр.
Мы уахътэм ехъулIэу МВД-м ипрофилактикэ учет зыныбжь имыкъугъэ бзэджэшIэ нэбгыри 176-рэ хэт, ахэм ащыщэу зы нэбгырэм наркотикыр къызфигъэфедагъ. ПэшIорыгъэшъ Iоф­тхьабзэхэу зэрахьагъэхэм яшIуа­гъэкIэ, хэбзэнчъэу наркотикыр къызэрэрагъэкIокIыгъэм епхыгъэу административнэ протокол 657-рэ зэхагъэуцуагъ, блэкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, а пчъагъэр 101-кIэ нахьыб.

Сабыим ицIыкIугъом къы­щы­ублагъэу Iоф дэпшIэн, наркотикым, тутыным зэрарэу къа­­хьырэр, ар мыхъужьырэ узэу зэрэщытыр агурыбгъэIонэу щыт. Ащ пае нахьыбэрэ мы Iофыгъор къэпIэтын, утегущыIэн фае. Ау зэкIэми анахь шъхьаIэр еджапIэхэм, унагъохэм дэх имыIэу мы гумэкIыгъом ащытегущыIэнхэр ары. Ведомствэм пшъэрылъ шъхьаIэу иIэхэм ащыщ шIуагъэ къэзытырэ пэшIорыгъэшъ Iоф­тхьабзэхэм язэхэщэн.

КIАРЭ Фатим.