Зэфэхьысыжьхэр зашIыхэм…

УрысыемкIэ гъэсэныгъэм исистемэ непэ изытет тегущыIэхэ зыхъукIэ, апэ къызэрэрагъажьэрэр зэтыгъоу атырэ ушэтынхэр арых. Ар щыIэныгъэм къызыхэхьагъэр бэшIагъэми, ащ фэдэ экзамен тыкIэм ымыгъэразэрэр бэдэд.

Нэбгырэ зырызхэм «ЕГЭ-м тесэжьыгъ, репетиторхэр тIы­гъых, сыдэу пшIыщт нэмыкI шIыкIэ щымыIэмэ» аIо. Адрэхэм «ЕГЭ-р нахь дэгъу шъыу, кIа­лэхэр къэлэшхохэм яапшъэрэ еджапIэхэм ачIэхьанхэу амал яIэ хъугъэ» аIо. Апшъэрэ еджа­пIэхэм япащэхэм нэмыкI дау яIэр. Ахэм зэралъытэрэмкIэ, ныбжьыкIэхэр икъу фэдизэу апшъэрэ еджапIэм щеджэнхэм фэхьазырхэп. ЕГЭ-мкIэ атыщт экзаменхэр упчIэ-джэуапхэмкIэ зэрагъашIэзэ, предметым купкIэу иIэм лъыIэсхэрэп, логическэу гупшысэнхэу ашIэрэп, «упчIэ-джэуапым» зыхэкIхэкIэ, яшIэныгъэ аухы.

Урысыем икъэлэ шъхьаIэхэм адэт гурыт еджапIэхэм, лицейхэм, гимназиехэм япащэхэм непэ къызнэсыгъэми къаIо мыщ фэдэ экзамен тыкIэм агукIэ зэремыуцолIагъэхэр, зы лъэныкъо горэмкIэ ар Iэрыфэгъоу щытми, нэмыкI лъэныкъуабэхэмкIэ щыкIагъэхэр зэриIэхэр къы­хагъэщы зэпыт. Мыщ фэдэ шIэ­ныгъэ уплъэкIукIэр зышIо­тэрэзхэр ушэтын материалхэр зэхэзыгъэуцорэ экспертхэр ары ныIэп. Адрэхэм зэкIэми мы Iофым джыри егупшысэнхэшъ, шIэныгъэхэм яуплъэкIун нэ­мыкI шIыкIэ амалхэр къыфагъотынхэшъ, кIэлэеджакIохэм, ежьхэр зыфэе шIыкIэр къыхахын амал ятыгъэн зэрэфаер къаIо.

Ащ къыпкъырыкIыхэзэ, апшъэ­рэ еджапIэхэм ежьхэм яушэтынхэр зэхащэх. Джыри къэIогъэн фаер зэтыгъоу атырэ ушэтынхэмкIэ къахьыгъэ баллхэм цыхьэ афамышIэу къызэрэхэкIырэр ары. Ари IэубытыпIэ мэхъу ежьхэм, апшъэрэ еджапIэхэм, яушэтынхэр зэхащэнхэмкIэ. Арышъ, джары зэтыгъоу атырэ экзаменхэм куоу зэхэмыфэу къэпIон хъумэ къяпIолIэщтыр.

2019-рэ илъэсым атыгъэ ушэтынхэр заухыгъэхэм шIукIае тешIагъэми, ахэр зэрэкIуагъэ­хэм якIэуххэр мазэ горэмкIэ узэкIэIэбэжьмэ ары ныIэп зызэфахьысыжьыгъэхэр. Предмет пэпчъ зэратыгъэр зэхафыгъ, еджапIэхэм япащэхэм илъэсыкIэ еджэгъум анаIэ зытырагъэ­тын фэе лъэныкъохэу къыхагъэ­щыгъэхэр афагъэхьыгъэх. Зэ­фэхьысыжьхэр тиреспубли­кэкIэ зыщашIыгъэхэр шIэныгъэ­хэм яхэгъэхъон пылъ Адыгэ респуб­ликэ институтыр ары. Ащ иэкспертхэм къагъэхьазырыгъэ­хэм ащыщхэм непэ шъуащыдгъэгъо­зэщт. Предмет заул ныIэп къы­хэтхыгъэр.

Обществознаниер (я 9-рэ классхэр)

ШIокI зимыIэу атырэ ушэтынхэу хьисапымрэ урысыбзэмрэ ауж анахьыбэ зыхэлэжьэрэ экзаменыр обществознаниемкIэ атырэр ары. Я 9-рэ классхэр къэзыухырэмэ ащыщхэм ана­хьыбэу къыхахырэ предметэу илъэс пчъагъэ хъугъэу ар къэ­нэжьы. КIэлэеджакIохэм япроцент 50-м а предметыр ашIо­псынкIэу къыхахы, ау зытыхэ­рэм ятфэнэрэ пэпчъ оценкэу «3-р» къахьышъурэп. КIэлэеджа­кIохэм ащыщыбэм зыфамыгъэ­хьазырэу а предметыр птын плъэкIынэу алъытэ. Ар тэрэзэп, ары бэмэ атын зыкIамылъэкIырэри. Зытыхэрэм япроцент 20-м ашIэрэп прокуратурэм е по­лицием япшъэрылъхэр, правэ­ухъу­мэкIо органхэм законхэр аш­тэхэу алъытэ. Зытыхэрэм япро­цент 24-м IофшIэнымкIэ зэзэгъыныгъэр жэрыIокIэ зэ­дэпшIын плъэкIынэу къашIошIы. Экзаменыр зытырэмэ япроцент 30-м уголовнэ правэмрэ гражданскэ правэмрэ зэтырафын алъэкIырэп. Процент 50-м Урысые Федерацием и Правительствэ законхэр ыштэхэу къашIошIы. А хэукъоныгъэхэр анахьыбэу IофшIэнхэм къахэфэх.

2019-рэ илъэсым я 9-рэ классыр къэзыухырэмэ ащыщэу нэбгырэ 2700-мэ обществознаниер атыгъ. Ар адрэ илъэс­хэм анахьыб. Мыгъэ кIэлэеджэ­кIо 57-мэ мы ушэтыныр афэты­шъугъэп, оценкэ дэй къа­хьыгъ. Оценкэу «3-р» гъэрекIо нэбгырэ 1517-мэ къахьыгъэмэ, мыгъэ а пчъагъэр 1787-рэ хъу­гъэ. «4-р» къэзыхьыгъэри нэбгыри 100-м ехъукIэ нахь макI. Оценкэу «5-р» мыгъэ нэбгырэ 41-мэ къахьыгъ. Ар блэкIыгъэ илъэсым елъытыгъэмэ, нэбгыри 4-кIэ нахьыб.

Зэгъэпшэнхэу экспертхэм ашIыгъэхэр пштэхэмэ, обществознаниер анахьыбэу зытыгъэхэр Мыекъуапэ иеджапIэхэм ачIэсхэр ары, нэбгырэ 896-мэ ар къыхахыгъ. Анахь макIэу а предметыр къызыщыхахыгъэр Шэуджэн районыр ары. Оценкэу «5-р» къэзыхьыгъэхэр Красногвардейскэ районыр ыкIи Адыгэ республикэ гимназием ялIыкIохэр арых. Шэуджэн ыкIи Теуцожь районхэм мы экзаменыр дэгъу дэдэу зытышъун къарыкIыгъэп.

Тарихъыр

Я 9-рэ классыр къэзыухы­хэрэм ащыщэу мыгъэ тарихъыр къыхэзыхыгъэр нэбгырэ 62-рэ мэхъу, блэкIыгъэ илъэситIум зытыгъэхэм япчъагъэ нахьи ар нахь макI. Мы аужырэ илъэсищыр пштэмэ, тарихъымкIэ оценкэ дэй къэзыхьыгъэхэр нахь макIэ хъугъэ. Оценкэ дэгъу дэдэр зыфэукIочIыгъэхэм япчъагъэ нахьыб. Зэфэхьысыжьхэр зышIыгъэхэм район ыкIи къалэ пэпчъ яеджапIэхэм анаIэ зытырагъэтын фэе лъэныкъохэр къыхагъэщыхи, ахэмкIэ ашIэн фаехэм ащагъэгъозагъэх.

Я 11-рэ классыр къэзыухыхэрэм ащыщэу общество­знаниер 2019-рэ илъэсым атынэу, блэкIыгъэ илъэсым елъытыгъэ­мэ, нахьыбэмэ къыхахыгъ. Ау ушэтыныр зымытышъугъэмэ яп­чъагъэ хэхъуагъ, нэбгыри 8-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Мы предметыр Мыекъуапэ иеджапIэхэм къачIэкIыгъэхэр арых нахьыбэу къыхэзыхыгъэхэр. Анахь макIэу къыхэзыхыгъэхэр Теуцожь ыкIи Шэуджэн районхэм якIэлэ­еджа­кIохэр арых. Гимназием ыкIи лицейхэм къачIэкIыгъэхэм ушэтыныр нахь дэгъоу акIугъ. Балл 80 къэзыхьыгъэхэм япчъагъэ хэхъуагъ. Ау илъэсищ хъугъэу мы предметымкIэ балли 100 зыми къыхьын ылъэкIырэп.

Экспертхэм зэралъытэрэмкIэ, мы предметыр дэгъу дэдэу атынымкIэ зиягъэ къакIорэр еджапIэхэм янахьыбэм яматериальнэ-техническэ базэ зэрэзэтемыгъэпсыхьагъэр, анахьэу къоджэ еджапIэхэм Интернетым ащыхэхьанхэу е бэрэ ащыхэтынхэу амал зэрямыIэр ары. ЕтIанэ гъэцэкIэнхэм бэу ахэт лъэныкъо зырыз дэдэхэм яхьы­лIагъэу кIэлэегъаджэхэми кIэлэеджакIохэми мэхьанэ зэрамытырэ чIыпIэхэр. Мы предметыр къыхахы зыхъукIэ, кIэлэ­еджакIохэм къагурыIорэп зэбгъэшIэн фаер зэрэбэр.

Лъэныкъуабэ къэзыубытырэ предметым сыхьат макIэ программэм къызэрэритырэри ушъхьагъухэм ащыщэу экспертхэм алъытэ.

ЕджапIэхэм къачIэкIыхэрэм ащыщэу мыгъэ тарихъыр зытыгъэр блэкIыгъэ илъэсым зытыгъэхэм афэдиз. А предметыр Мыекъуапэ иеджапIэхэм къа­чIэкIыхэрэм нахьыбэу къыха­хыгъ. ГъэрекIорэм елъытыгъэмэ, зымытышъугъэхэм япчъагъэ мыгъэ нахь макI. Гурыт баллэу къахьыгъэми къыщыкIагъ. Балл 80 къэзыхьыгъэри мыгъэ нахь макI. ГъэрекIо нэбгырэ 45-мэ, мыгъэ ар 24-рэ хъугъэ.

Балли 100 къэзыхьыгъэхэм япчъагъи къыщыкIагъ, гъэрекIо нэбгыри 4-мэ апшъэрэ балл къахьыгъагъэмэ, мыгъэ а лъэгапIэм зыпари нэсын ылъэкIыгъэп.

Экспертхэм къызэраIорэмкIэ, гъэцэкIэнхэр илъэс къэс зэбла­хъух, агъэкIэжьых. Ау кIэлэегъа­джэхэм блэкIыгъэ ушэтынхэм хэукъоныгъэу кIэлэеджакIохэм ашIыгъэхэм апылъхэзэ, нэмыкI темэхэр благъэкIыхэу къыхэкIы. Анахьыбэу къыхагъэщырэ щыкIагъэхэм ащыщых кIэлэеджа­кIохэм хъугъэ-шIагъэхэм язэкIэ­лъыкIуакIэ зэхафын зэрамылъэ­кIырэр. Тарихъ картэм ахэм янахьыбэм Iоф дашIэшъурэп, фактхэр агъэфедэхэрэп.

Сихъу Гощнагъу.