БлэкIыгъэм ичIыфэ ептыжьынэу щыт

Хэгъэгу зэошхом советскэ дзэхэм ТекIоныгъэр къызыщыдахыгъэм ехъулIэу «Адыгэ макъэм» икорреспондентэу Ныбэ Анзор Германием икъэлэ шъхьаIэу Берлин щыIагъ. Зэрэдунаеу щыхагъэунэфыкIырэ мэфэкIыр мыщ зэрэщыкIуагъэр ылъэгъугъ.

Фашизмэм зытекIуагъэхэр илъэс 74-рэ хъугъэу цIыфыбэмэ агу къагъэкIыжьы, советскэ дзэкIолI-лIыхъужъхэм зэрафэ­ра­зэхэр къыхагъэщэу ясау­гъэтхэр зыдэщыт чIыпIэхэм макIох, лIыхъужъныгъэу зэрахьагъэр агъэлъапIэ.

Хы ШIуцIэ Iушъом къыщегъэ­жьагъэу Германием икъэлэ гуп­чэ нэсыфэ дэлъ гъогу кIыхьэр ыкIуным советскэ зэолIым илъэс пчъагъэ тыригъэкIодагъ. Дзэ Плъыжьым къинышхо ылъэ­гъузэ пыим къытырихыжьыгъэхэ къалэхэр, къуаджэхэр джы сы­хьат заулэкIэ зэпыпчыщтых са­молеткIэ обыбымэ.

Непэ типсэукIэ зыфэдэмрэ илъэс 75-кIэ узэкIэIэбэжьымэ тинахьыжъхэм къинэу ащэчыгъэмрэ зызэбгъапшэхэкIэ, дунаир тIоу зыгощыгъэгъэ нацизмэм тидзэхэр зэрэтекIуа­гъэхэр умыгъэшIэгъони, ащ уры­­мыгушхони плъэкIырэп.

Сигъогу темырымкIэ гъэзэгъа­гъэ: ТIуапсэ, Псыфабэр, Краснодар, Ростов-на-Дону, Вол­гоград, Рязань, Курск, Тула, Под­московьер, етIанэ Москва. Германием нэс самолеткIэ сы­быбыгъ. Белоруссиер, Украинэр, Польшэр, Чехиер, Венгриер, Австриер къызэсынэкIыгъэх.

Гъогу сызытехьагъэм къы­ще­гъэжьагъэу гумэкIыгъом сы­зэ­лъиIыгъыгъ. Саугъэтхэр, къэ­­ха­­лъэхэр шъэ пчъагъэ хъухэу тыз­шъхьарыбыбыкIхэрэ псэупIэхэм адэтыгъэх. Зэо хьылъэу советскэ дзэхэм ТекIоныгъэр къызыщыдахыгъэр шъхьэм икIыщтыгъэп. Германием сызынэсыми сыгупсэфыщтыгъэп, пыим ичIыгуи тизэолIхэм лъыр зэрэщагъэчъагъэр сшъхьэ икIыщтыгъэп. Сэ сизакъоп, илъэситфэ къытэзэогъэ хэгъэгум ичIыгу зихьэкIэ ахэм ямыгупшысэрэ цIыф щыIэн фаеп. Германием щыпсэухэрэ цIыф къызэрыкIо­хэри джащ фэдэх.

… Илъэс 78-рэ къэзыгъэшIэгъэ Леонид Иосифович Брюннер пчэдыжь къэс километри 4 фэдиз къыкIузэ илъэсыбэ хъугъэу Берлин и Трептов-парк къэкIо. ЕсагъэкIэ арэп, ар пшъэ­рылъ лъапIэу зыфелъытэжьы. «А зыр ары сэ сшIэн слъэкIыщтыр», — еIо ащ. ЛIыжъым изакъу, зыфэгузэжъон щыIэп. Паркым мыгумэкIэу къэкIо, те­тIысхьапIэхэм къащыуцоу, сы­хьат заулэрэ атесэу мэхъу. Ежь, Леонид, Поволжьем исыгъэ нэ­мыцхэм къахэкIыгъ. 1993-рэ илъэсым Германием щыпсэунэу кIожьыгъагъэ. Ащ Берлинскэ дэпкъыр зэракъутэжьыгъэр ынитIукIэ ымылъэгъугъэми, ар зыщыхъугъэ уахътэр ары игъа­шIэ зызэрихъокIыгъэу зилъы­тэрэр. Дэпкъыр щымыIэжь зэ­хъур ары ащ ихэгъэгу къы­гъэ­зэжьынэу амал иIэ зыхъугъагъэр.

— Заор къызежьэм тятэ къытиIогъагъ: «ТхьамыкIагъор къытфэкIуагъ!» Ежь зыIутыгъэ стратегическэ заводыр Урал агъэкощыгъагъ. Иунагъо зыдырагъэщэгъагъэп, изакъоу кIонэу хъугъагъэ. Исабыитф щыщэу заом къелыжьыгъэр сэ зыр ары. ТекIоныгъэр къыдахыфэкIэ сянэ-сятэхэри псэужьыгъэхэп. Сянэу Октябрина Сергеевнар оккупацием илъэхъан кIоды­гъагъэ, къыщышIыгъэр непэ къызынэсыгъэм тшIэрэп. Сятэу Иосиф Генриховичыр тифым илIыкIыгъ. Арышъ, Германиеу сятэжъ ятэ зыщыщыгъэм къыщытэджыгъэ фашизмэр ары, сэ сынэмыцми, къыспэблэгъэ цIыфхэр сшIозгъэкIодыгъэхэр.., — нэмыц лIыжъым игукъэкIыжьхэр хафэх ыкIи онтэгъух.

Леонид зэрилъытэрэмкIэ, урыс зэолIэу АлешэкIэ зэджагъэхэм исаугъэтэу Берлин дэтыр ары саугъэт пстэумэ анахь къахигъэщырэр. ЗэолIым ичэтэ кIэлъыкIыгъэ егъэIыхыгъ, нэмыц пшъэшъэжъыеу зэо мэшIуаем къыхихыжьыгъэр ыIэл­джанэ тес, саугъэтыр скульп­торэу Евгений Вучетич зышIыгъагъэр, ар 1949-рэ илъэсым, жъоныгъуакIэм и 8-м паркым щагъэуцугъагъ. Ащ пэблагъэу советскэ зэолI минитф фэдизмэ яхьадэхэр щагъэтIылъыжьыгъагъэх.

— Мы чIыпIэр ялыягъэу щыт, — еIо Л. Брюннер. — КъызэрэсIощтыр сшIэрэп, ау мыщ щызэхапшIэрэ кIуачIэм узэлъештэ, уигъэ­гупсэфырэп…

Урысыемрэ Гер­маниемрэ зэ­дашIыгъэгъэ зэзэгъыныгъэм къы­­зэрэщиIорэм тетэу Германием ичIыгухэм атетхэ саугъэтхэр зэкIэ хабзэм къеухъу­мэх. ИщыкIагъэ­мэ, ахэр агъэкIэ­жьых, къапыщылъ чIыгухэр къабзэу аIыгъых. Алешэ исаугъэти 2003-рэ илъэсым зэпкъырахи, художест­веннэ мастер­скоеу хыкъумэу Рюгель щыIэм мэ­зиблэ «къыще­Iэзагъэх», ащ игъэкIэжьын хабзэм еврэ миллионрэ ныкъо­рэкIэ къыфекIугъ.

Адыгэ кIалэу къалэм тыкъыщезыщэкIыгъэр Хъуажъ Эргун. Ар Берлин зыщыпсэурэр илъэс 30-м къехъугъ, къа­лэм итарихъ дэгъоу зэригъэшIагъэу щыт. Бранденбургскэ къэлапчъэхэми тарищэлIагъ.

Мы чIыпIэм пэмычыжьэу 1945-рэ илъэсым Берлин зыштэгъагъэхэ советскэ зэолIхэм ащыщэу мини 2,5-рэ фэдиз къы­щаукIыгъ, зэолIым исаугъэтэу щытым пэблагъэу щагъэтIы­лъыжьыгъагъэх. Комплексым идэхьагъу дэжь советскэ танкитIурэ гаубицэрэ щытых. Мы комплексри 2007-рэ илъэсым агъэкIэжьыгъ.

— Сережа, фэсакъ! — илъэ­сиплI фэдиз зыныбжь шъэо­жъыем ыIэ янэ гуIэзэ къеубыты. Мыщ кIэлэцIыкIухэр бэрэ щыолъэгъух, ахэр Iашэхэм адэ­пшыех, арэтIысхьэх.

— Тэ Урысыем тыщыщ, Брянскэ тыкъикIыгъ, — къеIуатэ Иринэ, Сережэ янэ. — Тиныбджэгъухэм адэжь тыкъэ­кIуагъ. Къалэр къэтэплъыхьэ. Сэ сятэжъ Берлин щызэуагъ, мы чIыпIэхэм ащыщ къыщауIэгъагъ. Заом ыкIи ащ щыхъугъэ пстэум къатегущыIэныр икIэсагъэп. Мэзэ заулэ нахь псэунэу къыфэмынэжьыгъэу Берлин къэтщэнышъ, едгъэлъэгъунэу къытэлъэIугъагъ. Ишъэогъухэу мыщ щыфэхыгъэхэм якъэ кIонышъ, ахэм шъхьащэ афишIынэу фэягъ. Ау хьылъэу къэсымаджи, къэтщэнэу игъо ифэ­жьыгъэп.

Ятэтэжъ къыздырихьакIыгъэ гухэлъыр ащ къытекIыгъэхэм фагъэцэкIэжьыгъ. Ежьхэм ятэжъ лIыгъэу зэрихьагъэри ащыгъу­пшэрэп, ишъэогъоу къыдэзэуа­гъэхэм шъхьащэ афишIыжьынэу зэрэфэягъэр къыдалъыти, ащ ыцIэкIэ нэмыц чIыгум щыфэ­хыгъэхэ зэолIхэм якъэхэр зыдэщыIэхэ чIыпIэхэр къаплъы­хьагъэх, цIыфхэу заом хэты­гъэхэр агу къагъэкIыжьыгъэх. Джащ фэд унэгъо пытэ-зэгуры­Iохэр зэрэщытхэр, ахэр арых тидунай зыгъэбайхэрэр.

Берлин зэкIэ икъэлэ гъогу­хэм Рейхстаг уращалIэ пIомэ, ухэукъощтэп. Тарихъыр зэрэзэдгъашIэщтыгъэхэ тхылъхэм Рейхстаг зэхэкъутагъэу, ащ ышъхьагъ быракъ плъыжьыр щыгъэIагъэу арытыгъэ сурэтым щыщ зы цыпи къэнагъэп. Унэу советскэ лъэхъаным нэмыц об­щественнэ парламентыр зы­чIэтыгъэр джы къэлэ сенатым ыIыгъ.

— Мы унэм илъэсишъэм ехъу ыныбжь, — къеIуатэ Хъуажъ Эргун. — Ащ ичIэхьагъу тет­хагъ: «Нэмыц лъэпкъым пай». Къэралыгъом иIофыгъо шъхьаIэхэр сыдигъуи зыщызэхафыщты­гъэхэр мыры. Арышъ, Рейхстаг Германием итамыгъэу къэ­нэжьы. Ары тидзэхэм заом ыкIэм ар аштэнэу зыкIыфэя­гъэхэр.

Мы лъэхъаным унэм ышъхьэ апчым хашIыкIыгъ. Лъэоим унашъхьэм удещае, туристхэм ар якIуапI. Европэр заозэ къы­зэпызычыгъэ советскэ зэолIым мы чIыпIэр ары заор зыщиу­хыгъэр, ТекIоныгъэр къызэрэдихыгъэр къызщигъэшъыпкъа­гъэр. Мы чIыпIэм заом уфещэ­жьы, ащ хэкIодагъэхэм уаре­гъэгупшысэ, лIыгъэу зэрахьа­гъэм уегъэгушхо.

Эргун къызэриIорэмкIэ, Те­кIоныгъэм и Мафэ къызыблагъэкIэ, фашизмэр зыгъэкIоды­гъэхэм зэрафэразэхэр къагъэшъыпкъэжьэу мыщ щыIэхэ сау­гъэт­хэм адэжь нэмыц цIыфыбэ къэ­кIо, къэгъагъэхэр аты­ралъхьэх. Мыгъэ Германиер «Бессмертный полк» зыфиIорэ Iоф­тхьабзэм апэрэу хэлэжьагъ, нэбгырэ минищ фэдиз гъогухэм къарыкIуагъ. Гитлер иполитикэ зыхэзышIэгъэ цIыфхэм икъоу къагурэIо ТекIоныгъэм мэхьанэ куоу иIэр, арышъ, блэкIыгъэм итарихъ икъоу агъэлъапIэ.

Ныбэ Анзор.
Шъачэ — Берлин — Шъачэ.