Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм ипэгъокI

Хабзэм цыхьэ фэшIыгъэныр — экономикэм ихэхъоныгъэ ылъапс

Адыгеим хэушъхьафыкIыгъэ псэукIэ иIэ зыхъугъэм ия 100-рэ илъэс ихэгъэунэфыкIын къэблагъэ.

ТарихъымкIэ ар ащ фэдизэу мыбэнкIи хъун, ау уахътэр ­илъэс закъохэр арэп зэрашырэр, хъу­гъэ-шIагъэхэм, социальнэ, эконо­микэ ыкIи культурнэ гъэхъагъэ­хэм ащкIэ мэхьанэшхо яIэу щыт.

Урысыем щыпсэухэрэ нэ­мыкI цIыф лъэпкъхэм афэдэу адыгэ­хэми тарихъ гъогоу къызэпачыгъэр псынкIагъэп. Я ХIХ-рэ лIэ­шIэгъум иублэгъухэм адэжь адыгэхэм ежьхэм яеу къэралыгъо агъэпсынэу мурад ашIы­гъагъ, ау къадэхъугъагъэп, Кавказ заом ыуж Урысыем ипачъыхьэ къу­шъхьэчIэсхэм псэупIэ афэхъущтым игупшысэ зэрэпхырищыщтым ыуж итыгъ, етIанэ совет хабзэм автономие тиIэ хъунымкIэ унэшъо гъэнэфагъэ 1922-рэ илъэсым ыштэгъагъ.

Автономие тиIэ зэрэхъугъэм ишIуагъэ къэкIуагъ социальнэ-­экономикэ, культурнэ ыкIи гу­шъхьэлэжь лъэныкъохэмкIэ. ПIэ­лъэ кIэкIым къыкIоцI еджапIэхэр, культурнэ-просветительскэ ыкIи медицинэ учреждениехэр бэу агъэпсыгъэх. Апшъэрэ ыкIи гурыт еджапIэхэр щыIэхэ хъугъэ. ЦIыф лъэпкъыбэ зыщы­псэурэ Урысыем игъусэу Адыге­ир хэпшIыкIэу ыпэкIэ лъыкIотагъ. Москва, Ленинград, Тбили­си, Краснодар, Ростов ыкIи нэ­мыкI къалэхэм яапшъэрэ ыкIи янаучнэ учреждениехэм, наукэм­рэ культурэмрэ яIофышIэшхохэм Адыгеим пае лъэпкъ кадрэхэр къагъэхьазырыщтыгъэх.

А илъэсхэм къакIоцI промышленнэ ыкIи мэкъумэщ предприя­тие инхэр агъэпсыгъагъэх — ПМДО-у «Зэкъошныгъэр», завод­хэр ыкIи фабрикхэр: «Промсвязыр», машинэшI заводыр, станконормалыр, Фрунзэм ыцIэкIэ щыт станокышI заводыр, авто­ре­монтнэр, сэнэ-аркъышI, шъоу­щы­гъушI, целлюлоз-картонышI заводхэр, «Точрадиомашыр», «Ду­бителыр», Инэм керамзитышI заводыр, дэпIэ, макаронышI, IэшIу-IушIушI, кIэпсэшI, хьалы­гъугъэжъэ комбинатхэр, псэо­лъэшI индустрием тегъэпсыхьэгъэ заводхэр ыкIи нэмыкIхэр.

Анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтыгъэхэм ащыщых мэкъумэщ хъызмэтыр, чIыгухэм псыр акIэ­гъэхъогъэныр, лымрэ щэмрэ якъэхьыжьын тегъэпсыхьэгъэ былымхъуныр. ЧIыгулэжьынымкIэ Адыгеим хэхъоныгъэ инхэр ышIыщтыгъэх. ЧIыгу гектар мин 45-м псы кIагъахъощтыгъ, ащ щыщэу гектар 20-р пынджлэжьыпIэу щытыгъ. Илъэсым къыкIоцI зернэ культурэу тонн 500 фэдиз Iуахыжьыщтыгъ. Мыекъуапэ, район гупчэхэм, нэмыкI псэупIэ­хэм мэкъумэщ продукциер, щэр переработкэ зыщашIыхэрэр, чэтэхъо фабрикхэр, лы комбинатхэр, былым Iусхэр къызщагъэхьазырхэрэ комплексхэр, потребкооперациемкIэ базэхэр, мэз хъызмэтшIапIэхэр ыкIи нэмыкIхэр ащагъэпсыгъэх. АхэмкIэ Урысыем иэкономикэ апэрэ чIыпIэхэр Адыгеим щиубытыхэу къыхэкIыщтыгъэ. Народнэ хъыз­мэтым иотраслэ зэфэшъхьаф­хэмкIэ лъэпкъ рабочэ классыр щыIэ хъугъагъэ.

А илъэсхэм лъэпкъ интеллиген­цием икадрэхэр, шIэныгъэ­хэмкIэ доктор ыкIи кандидат пшIы, шъэ пчъагъэхэр тиIэ хъу­гъагъэх. Не­пэ къызынэсыгъэм ахэм ащыщыбэхэм тихэгъэгу ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм Iоф ащашIэ.

Урысыем илъэгапIэхэм акIэз­гъэхьэрэ дзэ къулыкъушIэхэр тиIэхэ хъугъэ: Тхьагъэпсэу Мэ­джыд, Быжь Айтэч, Брыцу Валерий, Кобл Борис, Дзыбэ Мус­сэр, Къоджэ Аслъан ыкIи нэ­мыкIхэр.

Хэгъэгу зэошхом илъэхъан советскэ цIыфхэм блэнагъэу зэрахьагъэр егъашIэми тари­хъым хэкIокIэжьыщтэп. Адыгеим къыщыхъугъэ нэбгырэ 52-мэ Советскэ Союзым и ЛIыхъу­жъыцIэ къафагъэшъошагъ. Ахэм адыгэу нэбгыри 7 ахэт. Егъа­шIэми ащыгъупшэжьыщтхэп Хъ. Ан­дырхъуаер, А. Ацумы­жъыр, Къ. Бжыхьэкъор, П. Грединыр, Л. Журавлевыр, Д. Зю­зиныр, А. Къошыр, Н. Кутенкэр, Д. Нэхаир, И. Тхьагъушъэр, Н. Силантьевыр, А. ШIуцIэр, И. Чучвагэ ыкIи нэмыкIыбэхэр. Апэрэ космонавтхэм зыкIэ ащыщ Адыгеим ыкъо шIагъоу Анатолий Березовоир. Летчик-ушэтакIоу апэрэу Урысыем и ЛIы­хъужъыцIэ къызыфагъэшъоша­гъэр В. Мэзыхъур ары.

Адыгеир автономиеу зыщы­ты­гъэ илъэсхэм экономикэмрэ со­циальнэ лъэныкъомрэкIэ хэ­пшIыкIэу ыпэкIэ лъыкIотэгъагъ. Адыгеим иагропромышленнэ продукцие дунаим ихэгъэгу 50-м ехъумэ аIэкIахьэщтыгъ. Культу­рэмрэ хъызмэтзехьанымрэ алъэ­ныкъокIэ гъэхъагъэу ышIыгъэхэм апае Урысыем итын лъапIэу Лениным иорден Адыгеим ­къыфагъэшъошэгъагъ. Нэужым лъэпкъ­хэм я Зэкъошныгъэ иорден къыратыгъагъ. IофшIэкIо­шхохэу И. Янэкъом, М. Вечерскэм, Я. Iэшъынэм, П. Пщы­жъым, Л. Лысенкэм, Къ. Енэмы­къом, А.Сихъум, А. Мэрэтыкъом, Д. Лъэустэнджэлым, Н. Остапен­кэм, В. Кукосян, А. Делэ­къом, Т. Симоненкэм ыкIи нэмыкIхэм «Социалистическэ IофшIакIэм и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ цIэ лъапIэр къафагъэшъошэгъагъ ыкIи СССР-м и Къэралыгъо шIухьафтынхэм ялауреат хъугъагъэх. ЛэжьэкIо ыкIи коллектив шъэ пчъагъэхэм орденхэмрэ медальхэмрэ къаратыгъагъэх.

Театрэмрэ эстрадэмрэ яартистхэр, тхакIохэр ыкIи орэды­Iохэр, композиторхэр ыкIи сурэ­тышIхэр зэлъашIэ хъугъагъэх. Литературэмрэ искусствэмрэкIэ СССР-м ыкIи Урысые Федерацием я Къэралыгъо премиехэм ялауреат хъугъэх КIэрэщэ Тембот, МэщбэшIэ Исхьакъ ыкIи Нэхэе Аслъан. БэмышIэу зэлъа­шIэрэ тхакIоу ыкIи Адыгеим иоб­щественнэ IофышIэшхоу И. Ш. МэщбашIэм Урысыем IофшIэнымкIэ и ЛIыхъужъыцIэ къыфаусыгъ.

АдыгабзэкIэ телерадиокъэ­тынхэр макIох, общественнэ-политикэ журналхэр, гъэзетхэр, зэ­реджэщтхэ ыкIи художественнэ тхылъхэр къыдэкIых. Респуб­ликэ драматическэ театрэрэ фи­лармониерэ тиIэх. Спорт лъэпкъ зэфэшъхьафхэмкIэ дунэе класс зиIэхэр, Урысыем, дунаим, Европэм, Олимпийскэ джэгунхэм ячемпионхэр Адыгеим иIэх.

Совет хабзэм игъэхъэгъэ анахь инхэм зыкIэ ащыщ къушъхьэчIэс бзылъфыгъэхэр щыIэныгъэм илъэныкъо пстэуми ахэлэ­жьэнхэм иамал яIэ зэрэхъугъэр. Бзылъфыгъэ мин пчъагъэ тиI врачхэу, кIэлэегъаджэхэу, артистхэу, инженерхэу. Ахэм ащы­щыбэхэр предприятиехэм япащэх, научнэ ыкIи производст­веннэ учреждениехэм яIэшъхьэтетых.

Автономием къэралыгъо гъэ­псыкIэ иIэ хъуным лъэхъэнэ зэ­фэшъхьафхэм пэщэныгъэ зе­зыхьэгъэ цIыфхэм яIахь хашIы­хьагъ: Ш. Хьахъуратэм, З. Бэрэ­къаим, А. Мовчан, М. Ермаковым, М. Давыдовым, Хь. Къа­дэм, И. Цундэкъом, С. НэпшIэкъуим, Н. Бэрзэджым, М. Хъутым, нэмыкIхэми. Политик ыкIи къэралыгъо IофышIэшхохэр щыIэ хъу­гъэх. Краснодар краим ихъыз­мэт-экономикэ комплексышхо илъэсыбэрэ зэрэхэтыгъэм Адыге­им ипромышленнэ ыкIи икультурнэ индустрие изэхэщэн къыгъэпсынкIагъ. Хэкум истатус зыкъегъэIэтыгъэным — Урысые Федерацием изы шъолъырэу щытыщт республикэм ар нэгъэсыгъэным депутатхэм ыкIи Пшызэ шъолъыр щыпсэурэ пстэуми къыдырагъэштэгъагъ. Зэгъунэгъу шъолъыритIум азыфагу илъыгъэ зэгурыIоны­гъэ-зэдэIэпыIэжьныгъэм непэ къыз­нэсыгъэм къыкIичыгъэп.

Я 90-рэ илъэсхэм яублэгъум, Урысые Федерациер социальнэ-экономикэ зэфыщытыкIа­кIэ­хэм атехьэ зэхъум, Адыгеими истатус зыкъызщиIэтыгъэм, адрэ шъолъырхэм афэдэу ащи къиныгъо гъэнэфагъэхэр ыпэкIэ къикIыгъагъэх. Партие зэфэ­шъхьафхэм зэнэкъокъушхо азыфагу къитэджэгъагъ, ­респуб­ли­кэм икъэралыгъо гъэпсынкIэ анахь мэхьэнэ ин зиIэхэм япхы­гъэ еплъыкIэ зэфэшъхьафхэр щыIагъэх. Производствэм зегъэу­шъомбгъугъэныр хэгъэкIи, производственнэ кIуачIэхэу зэбгырызыхэу фежьагъэхэм макIэ ягупшысэщтыгъэр. Ащ къыхэкIэу къинышхокIэ агъэпсыгъэгъэхэ предприятиехэр зэбгырызыгъэх, зырыз ныIэп къэнэгъагъэр. Опытышхо зиIэхэ кадрэхэр Iум-пэм зэрашIыхэрэми Iофыр нахь къыгъэхьылъэгъагъ.

В. В. Путиныр къэралыгъом ипащэ зэхъум хэгъэгум иIофхэм язытет нахьышIум ылъэныкъокIэ зэхъокIыныгъэхэр фэхъухэу ригъэжьагъ. Урысыем и Правительствэ къолъхьэ тын-Iыхыным пэшIуекIорэ программакIэ бэмышIэу ыухэсыгъ ыкIи ар щыIэныгъэм пхыращэу рагъэжьагъ. Хэгъэгум ишъолъырхэм, ахэм япащэхэм адэжь гъэIорышIапIэхэр ащызэхащагъэх къолъхьэ тын-Iыхыным пэшIуекIогъэнымкIэ. Къэралыгъом иIэшъхьэтет Федеральнэ ЗэIукIэм фигъэхьыгъэ Тхылъым хэгъэгум ихэхъоныгъэкIэ пшъэрылъ шъхьаIэхэр къыщигъэнэфагъэх. ТIэкIу-тIэкIу­зэ Iофхэр нахьышIу мэхъух, ау промышленностыр зэрэзэбгы­рагъэзыгъагъэм къыгъэуцугъэ Iофыгъохэр къызэрыкIохэп.

Хэгъэгум исыд фэдэрэ шъо­лъыри, цIыкIуми иными емы­лъытыгъэу, зэшIохыгъэн фэе Iофыгъохэр къетаджэх. НэмыкI екIолIакIэхэр, нэмыкI цIыфхэр зищыкIэгъэ уахътэр къихьагъ. Джащ фэдэ лъэхъэнэ мыпсынкIэм къэралыгъом ипащэ КъумпIыл Мурат Къэралбый ыкъом цыхьэ къыфишIи, тиреспубликэ и ЛIы­шъхьэу ар ыгъэнэфагъ. Экономикэм ылъэныкъокIэ кIэу щытхэ зэфыщытыкIэхэм хэшIыкI дэгъу афызиIэ, шъхьэихыгъэу зиIоф­шIэн зэхэзыщэн зылъэкIыщт командэ ащ ищыкIэгъагъ. ЛIы­шъхьэм ишIуагъэ къекIыжьыгъ опытэу иIэмрэ 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ Респуб­ликэм иминистрэхэм я Кабинет ипащэу зэрэщытыгъэмрэ. ПIэлъэ кIэкIым къыкIоцI зиIоф хэшIыкI дэгъу фызиIэхэ, гупшысэнхэ, Iо­фыгъо къинхэр зэшIозыхынхэ зылъэкIыхэрэ цIыфхэр къахихыгъэх. ЦIыф жъугъэхэм яеплъыкIэ къыдилъытэзэ, джащ фэдэу со­циальнэ сетьхэр къызфигъэфе­дэхэзэ, пIуныгъэм, гъэсэныгъэм, пэщэныгъэ зехьэгъэным ыкIи нэмыкI лъэныкъохэм япхыгъэ кадрэхэм афыряIэщтыгъэхэ екIолIакIэхэр зэблихъунхэ ылъэ­кIыгъ. А пстэуми къахэкIэу Адыгеим щыпсэухэрэ цIыфхэм хабзэм нахь цыхьэ фашIы, кад­рэхэри яIоф нахь фэкъулай хъугъэх.

Мыщ дэжьым инвестициехэр нахьыбэу республикэм къыIэкIа­хьэхэ зэрэхъугъэми игугъу къэ­мышIын плъэкIыщтэп. IэкIыб къэ­ралхэм ащыпсэухэрэ тилъэп­къэгъухэми адытиIэ зэпхыны­гъэр нахь мэпытэ. ЩыIэныгъэм исыд фэдэрэ лъэныкъокIи экономикэм ихэхъоныгъэхэр нэрылъэгъух. ИнвестициехэмкIэ хэгъэгум ишъолъыр анахь дэгъу 20-м тыхэфэным епхыгъэ пшъэры­лъым къыпкъырыкIызэ, 2030-рэ илъэсым нэс Адыгеим хэхъо­ныгъэу ышIыщтымкIэ стратегиер гъэ­псыгъэным ЛIышъхьэм икоман­дэ чанэу Iоф дишIэу ригъэжьагъ. Лъэпкъ проект 46-мкIэ предложениехэр хабзэм ифедеральнэ къулыкъухэм аIэ­кIагъэхьэгъахэх. Республикэм имуниципальнэ образование пэпчъ ипшъэрылъхэри ахэм ягъэцэкIэнкIэ пшъэдэкIыжь зы­хьыщтхэри щагъэнэфэгъахэх.

ТапэкIэ итхъухьагъэхэм ащыщых мэз промышленнэ кластерым ишIын, псэолъэшI индустрием изэхэщэн, предпринимательствэ цIыкIумрэ гурытымрэ апае парк шъолъырхэр шIыгъэнхэр. МВТ 150-рэ зилъэшыгъэ жьыпаркыр щыIэ зыхъукIэ, энергетикэм исистемакIэхэм язэхэщэн лъагъэкIотэн алъэкIыщт. Мыекъо­пэ псырыкIопIэ зэхэтым ишIын, Лъэустэнхьаблэрэ Мыекъуапэрэ адэжь щагъэпсырэ гъогу зэхэкIыпIэр мы лъэхъэнэ бла­гъэхэм аухыщтых. ЦIыф­хэр зычIэсыщтхэ унэхэр, социальнэ мэхьанэ зи­Iэхэ псэуалъэхэр ашIыщтых.

Къалэу Мыекъуапэ вертолет тIысыпIэ зиIэ диагностическэ гупчэу щашIыгъэм нэмыкIэу псауныгъэм икъэухъумэн епхыгъэ псэолъэ зэфэшъхьафхэр джыри ашIыщтых: Джэджэ район сымэджэщыр, Мыекъопэ перинатальнэ гупчэр ыкIи терапевтическэ отделениер. ЦIыфхэм тэрэзэу Iэзэгъу уцхэр аIэкIэгъэ­хьэгъэнхэм ахъщэу пэIуагъа­хьэрэми хагъэхъуагъ.

Мэкъу-мэщымкIэ анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтхэр лэжьыгъэ культурэхэр, лымрэ щэмрэ якъэхьыжьын, хэтэрыкIхэм ахэгъэхъогъэныр, чъыгхэтэ лэжьыныр арых. ЧIыгухэм псыр акIэгъэхъогъэным къыфагъэзэжьыщт. ПсэупIэу Джаджэм соер перера­боткэ зыщашIыщт заводышхо щагъэпсыщт, Мыекъопэ районым хэтэрыкIхэр къызыщагъэкIыщтхэ гъэфэбапIэхэр щашIыщтых. Iэ­кIыб къэрал рынкэм щыIуагъэ­кIыщт товархэмкIэ IэпыIэгъу къя­зытыщт гупчэ зэхащэн мурад яI.

Турист кластерэу «Лэ­гъо-Накъэ икъэлапчъэхэр» зыфи­Iорэм иинфраструктурэ игъэ-­псын лъагъэкIотэщт. Агротуриз­мэми нахь зиушъомбгъущт.

IофшIэн мыгъотыныгъэр щымыIэжьыным, демографиемкIэ Iофхэр нахьышIу шIыгъэнхэм, тыкъэзыуцухьэрэ дунаир къэу­хъумэгъэным, пыдзэфэ пытэхэмкIэ реформэр пхырыщыгъэным апае программэ заулэ зэхагъэ­уцуагъ. ИКЕА-м мы илъэс благъэхэм «МЕГА Адыгея» зыфиIорэм къыпэблагъэу псэолъа­кIэхэу квадрат метрэ мини 100-м ехъу зыубытыщтхэр щигъэпсыщтых. Ахэм сомэ миллиард 14 апэIухьащт.

НыбжьыкIэхэмрэ кIэлэцIыкIу­хэмрэ япIун нахьышIоу зэхэщэгъэнымкIэ, нэбгырэ мини 2 фэ­диз зычIэфэщт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр, къалэу Мыекъуапэрэ псэупIэу Инэмрэ нэбгырэ 1100-рэ зычIэфэщтхэ еджапIэ­хэр, джащ фэдэу джырэ уахътэм диштэрэ еджэпIэ 11 къуаджэхэм ащышIыгъэнымкIэ Iофтхьабзэхэр рахъухьэгъахэх. Зы сменэм еджапIэхэр зэкIэ тещэгъэнхэр игъорыгъозэ агъэцэкIэщт.

Мы илъэс благъэхэмкIэ анахь хъугъэ-шIэгъэ инэу тапэ илъыр 2020-рэ илъэсым Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэ­хъурэм ихэгъэунэфыкIын ары. Урысые Федерацием и Правительствэ илъэсэу икIыгъэм гъэ­т­хапэм зэхэщэкIо комитетым хэ­тыщтхэмрэ Iофтхьабзэу зэ­шIуа­­хыщтхэмрэ ыухэсыгъэх. А комитетым хагъэхьагъэх федеральнэ министерствэ 11-мэ ялIыкIохэр.

Социальнэ ыкIи культурэ лъэныкъохэмкIэ сомэ миллиони 160-м ехъу зыпэIухьащтхэ псэуа­лъэхэм яшIынкIэ Iофышхо къытпыщылъ. ЦIыфхэр жъугъэу зы­хэлэжьэщтхэ Iофтхьабзэхэм анэ­мыкIэу культурнэ-тарихъ аль­бомхэр, каталогхэр, краеведческэ литературэр къыдагъэкIыщтых, научнэ-практическэ конференциехэр зэхащэщтых, тарихъ-документальнэ фильмэу «Становление» ыкIи анимационнэ фильмэу «Наказы отца» зыфиIохэрэр тырахыщтых.

Адыгэ Республикэм инахьыжъхэм я Совет зэрилъытэрэмкIэ, тапэ илъыр республикэмкIэ къэ­гъэзэпIэ чэзыущт. Адыгеим иавтономие ия 100-рэ илъэс ыуж республикэ ныбжьыкIэмкIэ чэзыукIэр ублагъэ хъущт. 2030-рэ илъэсым нэс Адыгеим ихэ­хъо­ныгъэкIэ Iофтхьабзэхэу къыт­пыщылъхэри ары зыфытегъэ­псыхьэгъэщтхэр. Урысые Федерацием и Президент Федеральнэ ЗэIукIэм фигъэхьыгъэ Тхы­лъым къыщигъэнэфагъэхэм ар адештэ. Хабзэм икъулыкъу, ак­ционер предприятиехэм ыкIи хъызмэтзехьаным фэгъэзэгъэ пстэуми яшъыпкъэу, аIэ зэкIэ­дзагъэу Iоф амышIэ мыхъунэу ащ пшъэрылъ къегъэуцу.

Адыгеим ия 100-рэ илъэс зэрифэшъуашэу тыпэгъокIынымкIэ итхъухьэгъэ Iофтхьабзэхэр тэрэзэу зэшIохыгъэнхэм общест­веннэ-политикэ зыпкъитыныгъэ ищы­кIагъ. Нахьыжъхэм я Совет хэтхэр зэкIэ политическэ партие­хэм, лъэпкъ культурнэ объединениехэм, союзхэм, дин па­щэ­хэм къяджэ граждан обществэр зэкъоуцоным, республикэм лъэпкъ зэгурыIоныгъэ илъыным акIуачIэ зэдырахьылIэнэу. Ха­бзэм икъулыкъухэмрэ цIыф жъу­гъэхэмрэ зэгъусэхэмэ, акIуа­чIэ зэрагъэуIумэ, республикэм икъэралыгъо гъэпсыкIэ ылъа­псэхэр джыри нахь пытэнхэмкIэ, цIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу хъунымкIэ лъэбэкъушхо тшIын тлъэкIыщт.

ГъукIэлI Нурбый.
Адыгэ Республикэм ина­хьыжъхэм я Совет итхьамат.