Хэхэс адыгэм итхыд

Гухъан идэкIуакI

Адыгэхэм яхэбзэ-зэхэтыкIэхэр зыфэдагъэхэр, псэлъыхъоным чIэгъ- чIэлъыбзэр зэрэхэтыгъэр, шIулъэгъуныгъэ шъыпкъэм уфэбэнэн зэрэфаер нафэу къэзыгъэлъэгъорэ хъишъэ гъэшIэгъон Тыркуем щыпсэурэ адыгэхэм такIэупчIэнэу тыкIуагъэу зэхэсхыгъ. Мыр хъугъэ-шIэгъэ шъыпкъэу щыт. Тыркуем ит адыгэ къуаджэхэу Козлы (иадыгацIэ Бэтмытхьабл) къыщыхъугъэ Лъэцэрыкъо Гухъанрэ Мэйдандузу (иадыгацIэ Темрыкъохьабл) щыщ Цэй Дэгощыкъо Омаррэ афэгъэхьыгъ. КъэзыIотэжьыгъэр ахэм якIалэ ыкъоу Цэй Елмаз. Къэбарыр сыгу нэсэу екIугъ, къызэрэсфаIотагъэу, зы гущыIэ хэсымыгъэзэу стхыжьыгъэ. Еджэхэрэм гъэсэпэтхыдэ зэрафэхъущтым, зэращымыгъупшэщтым сицыхьэ телъ. Нахь гурыIогъошIу хъуным пае сурэтышIэу Дыгъу Айтэч зыфэзгъэзагъ, хъугъэ-шIагъэр унэгу къыкIэзыгъэуцорэ сурэтхэр ащ къышIыгъэх. АщкIэ сыфэраз. Къэбарыр къэзыIотэжьыгъэ Цэй Елмаз янэжъэу Гухъанрэ ятэжъэу Дэгощыкъомрэ ясурэтхэри къытитыгъэх. Иунагъо итарихъ гъэшIэгъон щыщ тызэришIыгъэмкIэ ащи тыфэраз.

Лъэцэрыкъо Гухъан анахь пшъэшъэ дахэу, Iушэу, гъэса­гъэу чылэм дэсмэ ащыщыгъ. Фыжьыбзэу, ищыгъэу, ынапцэхэр бзыу тамэу зэгохыгъэхэу, ынэ уцы­шъохэр къэлыдыхэу, ыпкъи ынапи зэкIужьэу, уеплъымэ нэр пIэпихэу, Iэдэб хэлъэу, зыдэс къуаджэми, гъунэгъухэми ащыцIэрыIоу, нахьыжъхэм лъытэныгъэ афишIэу, адыгэ кIэлэ ныбжьыкIэхэм япкIыхьэу, зидэкIогъу къэсыгъэ пшъэшъагъ. Зыщыпсэущтыгъэ чылэу Козлы, Бэтмытхьаблэ, Токат районым ит, гъоп­лъэ щыуанхэм, табэхэм, щалъэхэм, лэджэнхэм акIоцIхэр зыгъалэрэ лIы горэ, илъэпкъыкIэ лазхэм ащыщэу, къыдахьэу ихэбзагъ, зы мазэ дэсэуи къы­хэкIыщтыгъэ. Iэдэ-уадэхэр ыIыгъэу чылэ гузэгум иуцоти, иIоф­шIэн ыгъэцакIэщтыгъэ. Чылэ­дэсхэм яхьакъу-шыкъухэр зэкIэ чэзыу-чэзыоу ащ рахьылIэщтыгъэ ыкIи рагъэгъалэщтыгъэ.

Гухъан зэшищмэ ашыпхъу зэкъуагъ, анахьыкIагъ. Илъэс 17-м ихьагъэу, а лаз хъулъфыгъэм пшъашъэр ылъэгъугъ ыкIи лъэшэу ыгу рихьыгъ, ыщэнэуи ыгу риубытагъ. Адыгэ хабзэр тэрэзэу зымышIэрэ хъулъфы­гъэр къоджэдэсхэм упчIэжьэгъу афэхъугъ зэрэзекIощтымкIэ. Ибысым ащыгъум къыриIуагъ: «Пшъашъэм ышхэр зикъэмыщэх. Уасэ атын аIэкIэлъэп, ащ пае къащэни алъэкIырэп. Мылъку ин яптымэ, къенэцIынхэшъ, Гухъан къыуатын алъэкIыщт».
Гъоплъэгъалэр баигъэ. Къа­лэм унэ зэтет щыриIагъ. Тучани ыгъэIорышIэщтыгъэ. Бысымыр иIэпыIэгъоу Лъэцэрыкъо зэшхэм адэгущыIагъ, игухэлъи афиIо­тагъ. Ахъщэшхо аритынэу зареIом, пшъашъэр къыратынэу ежьыри къагъэгугъэжьыгъ. Гухъан зищэшъущт мафэри агъэнэфагъ. Тхьамафэ ыужкIэ ратынэу ра­Iуагъ. Ышмэ ашIыгъэ унашъор пшъашъэм зызэхехым, ыгучIэ изыгъ. Ежьым ыгу рихьэу, шIу ылъэгъугъэу, гъунэгъу къуаджэу Мэйдандузу, Темрыкъохьаблэ, кIалэ дэсыгъ. ЫцIэр Цэй Дэгощыкъо Омар. Пшъашъэм ыгукIэ ыштагъэу псэлъыхъо горэ зэриIэр ышхэмэ ашIэщтыгъэти, лазым Iуагъэ зыдашIыгъэм къы­щыублагъэу ар къагъэгъунэу фежьагъэх. Тыдэ кIоми лъэкIох, фэплъырых, нэплъэгъум рагъэзырэп. Губгъо хьасэхэр ащы­гъум Лъэцэрыкъо зэшхэм алэжьыщтыгъэ, мафэрэ ащ зыкIохэкIэ, ямыхэбзагъэу, ашыпхъуи зыдащэу аублагъ анаIэ зэрэтетыщтым пае. А хьасэхэр чылитIум азфагу дэтыгъэх. Дэгощыкъор зыщыпсэурэ къуаджэм щыщхэм яхьасэхэри къаго­лъыгъэх. Темрыкъо­хьаблэ щыщ горэ ылъэгъумэ, къыщы­шIыгъэм икъэбар фиIотэнышъ, псэлъы­хъом макъэ ригъэIуным Гухъан дэгуIагъ. Ау цыхьэ зыфишIын цIыф ыпэ къифагъэп. Пшъашъэр джаущтэу гугъу хэтэу, ипсэлъы­хъо ипчэнахъо къы­лъэгъугъ. Ау ар дэгъоу ышхэм ашIэщтыгъэти, кIэрыхьанышъ дэгущыIэн ылъэкIыгъэп. Щэджагъом ышхэм гъомылапхъэ афигъэхьазырыным Гухъан фежьагъ. Псы къыхьынэу псынэм Iухьагъ. Дэгощыкъохэм япчэн Iэхъогъу ащ дэжьым Iутыгъэти, пшъашъэм иIэлъын къырихи, зы пчэн горэм ыбжъэ пилъагъ. Пчэнри ащырэ лъэп­къыгъ. Джаущтэу Гухъан пчэн бжъакъор иаужыпкъэрэ гугъоу хъугъэ. Пчыхьэм Iэхъогъур Дэгощыкъохэм ящагу къыздэ­хьажьым, псэлыхъо кIалэм янэ пчэнхэр ыщынэу ахэхьагъ ыкIи бжъакъом пылъ Iэлъыныр къы­лъэгъугъ. Мы дунаим зыфихьыщтыр ымышIэу бзылъфыгъэр егупшысагъ, ау ыкъо закъо ар зыгорэущтэу зэрэфэгъэхьыгъэр къыгурыIуагъ. Iэлъыныр шъаом ригъэлъэгъугъ, кIалэр пчэнахъом къеджи, еупчIыгъ мафэр зыщигъэкIуагъэмкIэ. Адрэми пчэнхэр зыщигъэхъугъэхэр ыкIи пшъашъэ­ри зэрилъэгъугъэр, пчэнхэм апэблагъэу псынэ Iупэм ар зэрэIутыгъэр къыфиIотагъ. Дэгощыкъом къэщэным IэлъынымкIэ макъэ къызэрэригъэIурэр къыгурыIуагъ, зыфэмыIэжэжьэу, ыгу пэу, шым тетIысхьи, Батмытхьаблэ лъэтемытэу нэсыгъ. Гухъан зэрэIукIэшъущтри гъогу тетыфэ къыридзагъ. Иунэкъощэу чылэм дэсыгъэ Цэй Хьажьэмыкъобый ыдэжь екIолIагъ. Бысымым къэхъугъэр ешIэти, Гухъан лазым ратынэу ышхэм зэрэра­хъухьагъэр кIалэм къыфиIотагъ. НэбгыритIури зэдегупшысэхи, ныбжьыкIэ пчыхьэ зэхэс зэхащэнэу агу къэкIыгъ. Гухъани ащ къырагъэблэгъэнэу. Адыгэмэ чылэм хьакIэ къызыкIокIэ зэхэс фашIы хэбзагъ, арышъ, ащ губгъэн хэлъыгъэп. Цэй Хьажьэмыкъобый къуаджэм щыпсэурэ кIэлэ ыкIи пшъэшъэ ныбжьыкIэу дэсхэм макъэ аригъэIуи, иунэ къыригъэблэгъагъэх. Гухъан гъунэгъоу щысыгъэти, апэу къэ­кIощтхэм ахэтынэу паплъэщтыгъэх. ПIалъэр къэси, зэкIэ ныб­жьыкIэхэр къызэрэугъоигъэх, ау анахь зажэхэрэ пшъашъэр къэ­кIуагъэп. Хьаджэмыкъобый Гухъан лъыкIуагъ ыкIи ышхэм ялъэIугъ пшъашъэм Iизын къыратынышъ, къатIупщынэу. Ащ фэдэ лъэIум ыуж емыкIугъэу щытыти, Гухъан къатIупщыгъ. Ау изэкъуагъэп. Ятэшым икIалэхэр къыдагъэкIуагъ фэсакъынхэу, ыIорэм къедэIунхэу, кIэлэ хьакIэми къылъыплъэнхэу. Унэм щызэрэугъоигъэ ныбжьыкIэхэм япчыхьэ зэхэс, зэрэхабзэу, сэмэркъэухэр щаIотагъэх, гущыIэ щэрыохэмкIэ зэхъожьыгъэх. Аужыпкъэм адыгэ кIэлэ-пшъэшъэ зэпсэлъыхъоныр аублагъ. ЧIэгъ- чIэлъ гущыIэхэмкIэ зэдэгущыIэнхэр ащ изы Iахьыгъ. Мэхьанэу къикIырэр къыбгурыIоным пае хэшIыкI зэфыуиIэн фэягъэ. Дэгощыкъомрэ Гухъанрэ зэпашъхьэ зэдырагъэтIысхьэхи, язэдэгущыIэгъу ныбжьыкIитIум аублагъ. Зэхэсым къыщызэIукIагъэхэми, Гухъан къыдэкIогъэ къэрэгъу­лэхэми атхьакIумэхэр къыкIагъэ­зыкIыгъэх. КъызэрядэIухэрэр ашIэти, зыфэсакъыжьыпэхэзэ, зэрэзекIощтхэр чъэгъ-чIэлъыбзэкIэ ныбжьыкIэхэм зэдагъэнэфагъ.

Дэгощыкъо:— ИдэхагъэкIэ дунаир къэзыгъэнэфырэр, шъолъырым ит кIэлэ пстэур псэогъу дэхъункIэ зыкIэхъопсырэ Гухъан, фэсапщи.

Гухъан:— Зыгу ыбгы дэлъ къэмапэм фэдэу дэхагъэр къэзыухъумэрэ Дэгощыкъор, фэсапщи.

Дэгощыкъо:— Ей, пшъэшъэ дах, сянэ типчъэIупэ зы шхъомч чъыг цIыкIу IуигъэтIысхьагъ. Ыпсэ хилъхьагъ, егугъугъ, чъыг ини хъугъэ, ау шхъомч къыпыкIа­гъэп. Сыд ышIэмэ хъун лэжьыгъэр къытыным пае?

Гухъан: — Ей, Дэгощыкъор, зым зи хэкIыщтэп. ТIур ары зыгорэ зыхэкIырэр. Уянэ еIу. А чъыгым джыри зы шхъомч чъыг гуерэгъэтIысхь. Шхъомчым изакъоу щытымэ, зи къыпыкIэщтэп.

Мы гущыIэхэмкIэ Дэгощыкъом­рэ Гухъанрэ зэрэщэнхэу зэрэхьазырхэр зэраIуагъ.

Гухъан:— Тыгъуасэ типчъэIупэ Iут шъэожъыехэр джэгу пэтзэ зэщыхьагъэх – «Хэт нахь псын­кIэр?» аIозэ. Зым «Хъут Иляс ишы фыжь» еIо, адрэм «ошъогум щыбыбрэ бгъашхъор анахь псынкI» еIо. Зэхамыфышъу зэ­хъум, сэ къысэупчIыгъэх. «Дунаим анахь псынкIэр нэр ары» ясIуагъ. О мыщ сыд къепIуа­лIэрэр, Дэгощыкъор?

Дэгощыкъо:— Олахьэ Хъут Иляс ишы фыжьи, ошъогум щыхьарзэрэ бгъашхъори, о зэрэпIуагъэу, нэри псынкIэ дэдэх. Ау сэркIэ къушъхьэмэ апхырыкIырэ, къэралхэр зэпызычырэ гур ары анахь псынкIэр.

МыщкIэ яIоф бгъэжъажъэ зэрэмыхъущтыр ныбжьыкIэхэм зэраIожьыгъ. Ащ къыкIэлъыкIоуи Дэгощыкъом Iэлъыныр зэрилъэ­гъугъэмкIэ игущыIэ къыубли, чIэгъ-чIэлъэу, ежьхэм анэмыкI къаIорэр зыми гурымыIоу шIу зэрэлъэгъурэ ныбжьыкIэхэм Iуагъэ зэдашIыгъ.

Дэгощыкъо: — Мэфэ заулэ хъугъэу типчэнмэ зы тыгъужъ горэ къя­шакIо. Непэ зы пчэн рихьы­жьагъ, ау къыIэпыкIыжьыгъ. Шъыпкъэ, пчэным ыбжъэ тыриутыгъэу къыгъэ­зэжьыгъ. Мы тыгъужъым таущтэу фэшIу сыфэхъушъущт?

Гухъан: — Тыгъужъыр хьайуан Iуш дэд. Пчэнахъохэр зэрэпэтыр ышIэзэ, ар джыри къэкIощт, иIоф ныкъоу къыгъэнэщтэп. Арышъ, фэсакъ, паплъ. Къыгъэзэжьыщт ащ.

Дэгощыкъо: — Чэщи мафи ащыгъумэ пчэн Iэхъогъум сыпэсын. Ау таущтэу къэсшIэн сыдигъо къэкIощт тыгъужъыр?

Гухъан:— Тыгъужъыр Iушы, къыосIуа­гъэба. Чэщыр гупсэфы хъужьэу, хьэхэр чъыем темыкIожьышъухэ зыхъукIэ, тыгъужъыр пчэнмэ къякIущт.

Дэгощыкъо:— КъызгурыIуагъ. Ау сымышIэрэр – тыдэ сыщежэн мы тыгъужъым? Губгъор ины. Пчэнхэри зы чIыпIэ итхэрэп ныIа? Тара чIыпIэу а тыгъужъыр къыз­Iухьащтыр?

Гухъан:— Ей, Дэгощыкъор, джа пчэным ыбжъэ тыдэ щытыриутыгъэ­ми, джа чIыпIэм тыгъужъыр къыIухьажьыщт. Джащ щежи ухэукъощтэп.

Джаущтэу уахътэу унэм къызикIыщтыр, чIыпIэу къызIухьащтыр пшъашъэм кIалэм гуригъэ­Iуагъ. Iэлъыныр пчэн бжъакъом Гухъан зыщыпилъхьэгъэ псынэр зэIукIапIэу, нэфшъагъор зэIукIэгъу уахътэу къыгъэнэфагъ.

Гухъан:— Дэгощыкъор, чэщыр хьазырэу хэкIотагъ, мырэущтэу уIоржъорэу ущысэу пчэни къы­шъуфэнэжьыщтэп, кIори Iэхъогъум лъыплъ.

КIалэмрэ пшъашъэмрэ Iуагъэ зэдашIыгъ, къядэIугъэхэм бэ агурымыIуагъэми, ежьхэр дэ­гъоу зэзэгъыгъэх. Дэгощыкъом зы­хьакIагъэхэм рэзэныгъэ гущы­Iэхэр къафишIи, шым зытыридзи, лъэтагъэ. Гухъан къылъыплъэгъэ къэрэгъулэхэми зи гумэкI зэхамыхыгъэу алъыти, гупсэфэу зэбгырыкIыжьыгъэх. Пшъашъэр иIуагъэ тетэу, нэфылъэр къыкIидзыгъэ къодыеу унэм шъэфэу къикIи, Дэгощыкъор къызщежэщтыгъэ псынэ Iупэм Iухьагъ. Джар идэкIуакIэу Лъэцэрыкъо Гухъан Цэй Дэгощыкъо Омар дэкIуагъ. Инасып пшъашъэр фэбэнагъ, ежь-ежьырэу ар зыфигъэпсыжьыгъ. Унэгъо дахэ зэдагъэпсыгъ, зы шъаорэ зы пшъашъэрэ къафэхъугъ. ОлIэжьыфи зэдэпсэугъэх.

ТIэшъу Светлан.
Адыгеим изаслуженнэ журналист.