Кавказ заповедникыр – 95-рэ

Кавказ къэралыгъо биосфернэ заповедникыр къызызэIуахыгъэр илъэс 95-рэ зэрэхъугъэр хагъэунэфыкIыгъ. Ар Европэм итхэм анахь ин, мы лъэхъаным Дунэе чIыопс кIэнэу ЮНЕСКО-м хахьэхэрэ объектхэм ягупчэу алъытэ.

Заповедникыр илъэс 95-рэ зэрэхъугъэм тефэу вольерэу «Лаура» зыфиIорэм домбаим (зубрэм) исаугъэт щагъэуцугъ. Ар къызщызэIуахыгъэ мафэм заповедникым идиректорэу Сергей Шевелевым ипэублэ гущыIэ домбаир Кавказ заповедникым итамыгъэу алъытэ зэрэхъугъэр къыIуагъ.

ШIэхэу домбаим фэгъэхьыгъэу туристическэ лъэгъуакIэ «Тропа зубра» ыIоу заповедникым джыри къыщызэIуахыщт. Ар зылъэгъунэу ыкIи рыкIонэу фаехэм домбаим ихъишъэ къа­фаIотэщт.

«Непэ тимэзхэм домбайхэр ахэсхэ хъужьыгъэ, ащ фэшъхьафэу мэзчэтыухэри заповедникым едгъэсэжьынхэм фэгъэ­хьыгъэ проектым игъэцэкIэни тыфежьагъ, ари къыддэхъунэу тэгугъэ», — еIо С. Шевелевым.

Саугъэтыр къызэрэзэIуахырэм рагъэплъынхэу къырагъэб­лэгъагъэхэм Кавказ заповедникым икъызэIухын зигъашIэ езытыгъэу, ащ апэрэ директорэу иIагъэу Христофор Шапошниковым икъорылъфхэм якIалэхэри ахэтыгъэх. Революциеми, заоми, чиновникхэм аIохэрэми апымылъэу заповедникыр зэхэзыщэгъэ ятэжъ зыщымыгъуп­шэхэрэ Шапошников ныбжьыкIэхэм Христофор рихьыжьэгъэ Iофыр зэрэлъагъэкIуатэрэм фэшI непэ ащ Iоф щызышIэрэ пстэумэ зэрафэразэхэр къа­Iуагъ. ЧIыопсым ибайныгъэу алъытэрэ заповедникыр мы лъэхъаным цIыфкIуапIэу зэрэ­хъугъэм Х. Шапошниковым рихьыжьэгъэгъэ Iофыгъом мэхьанэшхо зэриIагъэр мафэ къэс къегъэшъыпкъэжьы.

«Гукъау нахь мышIэми, ащ ихьадэ зыщагъэтIылъыгъэр тэ, ащ къыкIэлъыкIуагъэхэм, тшIэрэп. Ау тицыхьэ телъэу къэтэIо мы мэз гъэшIэгъонхэм, къушъхьэхэм ащ ыпсэ зэрахэтыр, къызэращикIухьэрэр, — къыIуагъ Алексей Шапошниковым. – Тэ ар тщыгъупшэрэп ыкIи лIакъом зэрэщытэу тырэгушхо».

«ЧIыопсыми цIыфхэми апай»

Джащ фэдацIэ иIэу научнэ-практическэ конференциеу зэхащэгъагъэр Кавказ заповедникыр загъэпсыгъэр илъэс 95-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъагъ.

Анахьэу Кавказ заповедникым ыкIи нэмыкI заповедникхэми, лъэпкъ паркхэми уахътэм диштэу яIофшIэн зэрагъэпсыщтым мыщ щытегущыIагъэх, ушэтын Iофхэр, зекIоным, чIы­опсыр къызэрэзэтырагъэнэщтым афэгъэхьыгъэхэ проектхэр къы­хагъэщыгъэх.

Конференцием пэублэ гущыIэ къыщызышIыгъэр Урысые Федерацием чIыопсым икъэухъу­мэнкIэ и Министерствэ къэралыгъом къыухъумэхэрэ чIыгу шъолъыр къабзэхэм я Департамент идиректорэу Иван Шмаковыр ары. Ащ экологическэ туризмэр Урысыем зэрэщызэхэпщэн плъэкIыщтыр къыриIотыкIыгъ, едэIухэрэм ар ашIогъэ­шIэгъоныгъ. Анахьэу цIыфхэм анаIэ зытырадзагъэхэм ащыщ Германием щыIэ чIыопс паркэу «Тюрингийскэ мэзым» идиректорэу Флориан Мойщель къы­шIыгъэ докладэу «Германиемрэ Австралиемрэ къащегъэ­жьагъэу Адыгеим нэс чIыопсым икъэухъу­мэн зэрэзэдэбгъэцэкIэн плъэ­кIыщтыр» зыфиIорэр.

Джащ фэдэу докторэу Германием ичIыопс къызэтегъэнэгъэным и Союз ипрезидиум хэтэу Михаэль Фогель къышIыгъэ докладэу «Лъэпкъ паркэу Берхтесгаден туризмэр зэрэщызэхащэрэр» зыфиIорэми Урысыем ипаркхэмрэ изаповедникхэмрэ ащыбгъэфедэнхэ плъэкIыщт шIыкIэ-екIолIакIэхэр къыхигъэщыгъэх.

Агу рехьы

Кавказ къэралыгъо биосфернэ заповедникым зекIо къакIохэрэм япчъагъэ илъэс къэс хэхъо. Ащ ичIыгухэр Урысыем исубъектищымэ – Адыгеим, Къэрэщэе-Щэрджэсым ыкIи Краснодар краим ащыIэх.

ХьакIэхэр тихэгъэгу ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм анэмыкIэу Белоруссием, Великобританием, Германием, Индием, Испанием, Италием, Китаим къарэкIых. Ахэм шIэныгъэлэжьхэр, сурэтышIхэр, географхэр, экологхэр ахэтых.

Заповедникым икъушъхьатхыхэм псэушъхьэ ин зэфэшъхьафхэм уащыIукIэн плъэкIыщт. Ащ нэмыкIэу вольеритIуми ахэр ащыплъэгъущтых. Заповедникыр зыщыIэм къыщегъэжьагъэу Дунэе биологическэ уплъэкIунхэр щашIыгъэх: непэ зипчъагъэ 1150-м нэсыгъэхэ домбайхэр мэзхэм къахэхъожьыгъэх, леопардхэри заповедникым щыпсэухэу уахътэ къызыкIощтыми кIэхъопсых, яшъыпкъэу Iоф дашIэ.

Шъаукъо Аслъангуащ.