Лъэпкъ губзыгъагъэм изы Iахьых

ЗыфасIорэр гущыIэжъхэр арых. Ежь адыгэхэми ар къагурыIозэ мыхэр аIуагъ: «ГущыIэжъыр жъы хъурэп», «ГущыIэ­жъыр пеIэжьын дышъэ ыуас», «ГущыIэжъым уигъэгъуащэрэп», «ГущыIэжъыр налмэс- налкъут», «Дунаир гущыIэжъым къеIэты». Мы зэпстэури шъыпкъэ. Адыгэ гущыIэжъхэм мэхьанэшхорэ кIочIэшхорэ яI. ЦIыфыр апIу, агъасэ, ем щаухъумэ, шIум къыфагъэущы. ГущыIэжъхэр кIэкIых, псыхьагъэх (уахътэм ыпсыхьагъэх). Бгъэ­федэщтмэ, Iэрыфэгъух, хьазырых. УищыкIагъэмэ гъэтхэпэ щысэ къыуатын, уагъэ­сэн, уапIун, уалэжьын. Мыскъари, лакъырди зыщищыкIагъэм уашIын. ШIум, дэхагъэм, цIыфыгъэм уакъыфагъэущын, гукIэгъуи шIулъэгъуи уагъэшIын, IокIэ-шIыкIэми уфагъэсэн, шэн-хэбзэ дахэу лъэпкъым хэлъхэр бгъэцэкIэнми уфагъэблын. Заом игъом лIыгъэ къыпхэфэнэу, ма­мырныгъэ уахътэм улэжьэнэу, унагъо пшIэнэу, уихэку, уилIакъо, уиунагъо шIу плъэгъунхэу уагъэсэн.

«Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь», «Чэтэ чIэгъым «нан» щымыIожь», «Пыим утекIомэ щытхъу къэпхьын», — аIозэ къакIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр апIух. Джы мы зигугъу къэтшIыгъэ Iофыгъохэми, нэмыкIырэ Iофхэми лъэпкъ губзыгъагъэр зэрафэлажьэрэм теплъын. ХьакIэм, хьакIэм ихьакIэн, хьакIэмрэ бысымымрэ язэфыщытыкIэкIэ къедгъэжьэн. Адыгэхэр дунаим щязыгъэшIагъэхэм зэу ащыщ хьакIэм ихьакIэн.

ХьакIэмрэ бысымымрэ афэгъэхьыгъэу гущыIэжъэу щыIэр макIэп. Ахэм афэнэIуа­сэм (хьакIэми бысымыми) зекIокIэ тэрэз къыхэфэ. Адыгэ шэн дахэу тиIэхэр агъэ­цакIэх: «Адыгэ хьакIэр пытапIэ ис», «Адыгэм хьакIэр икIас», «ХьакIэ къэ­кIощт Iори гъэтIылъ, бэрэ щылъыгъ пIоу умышхыжь», «ХьакIэм икъэкIон ежь иIоф, икIожьын бысымым иIоф», «ХьакIэр шхахэмэ пчъэм еплъы», «Бысым дэир дэкIотэ кIыхь» ыкIи нэмыкIхэр. Адыгэхэм «IэпэчIэгъанэ» ашIынэу, хьакIэ къакIомэ мыгуIэжьынхэу, зэрэтлъэгъоу гущыIэ­жъым тегъасэ.

ХьакIэр адыгэхэм агъэкIотэжьы, ау лыеу дэкIуатэхэрэп. ХьакIэм игъэкIо­тэжьыни Iоф пылъ. Ари нафэ гущыIэ­жъым къешIы: «Бысым фэмыфыр дэкIотэ кIыхь».

ЦIыфым нахь лъапIэ зэрэщымыIэр адыгэхэм къызагурыIуагъэр бэшIагъэ. Унагъо ашIэным, сабыйхэр къэхъунхэм, унагъо, лIакъо, къуаджэ хъунхэм яакъы­ли яжабзи фагъэIорышIэзэ, мыщ фэдэ гущыIэжъхэр зэхалъхьагъ: «Унагъо умы­хъоу къуаджэ ухъущтэп», «Сабый зэрымысым насып илъэп», «Сабый зэрымыс унэрэ хьадэ зыдэмылъ бэнрэ», «УтIумэ уз, узымэ ущымыIэгъэхэ палъ», «Сабыим насыпыр къыдэкIо».

ШIушIагъэм, шIушIэным, дэхагъэм уaкъыфэзыгъэущырэ гущыIэжъхэр: «ШIу шIи псым хадз», «ШIушIэгъэ лые хъурэп», «ШIум шIу ипэгъокI», «ШIу зышIэрэм шIу фыщылъ».

Лэжьэным, лэжьакIэм уфэзыпIурэ гущыIэжъхэр: «Iофым зи ыгъэлIагъэп», «Умылажьэмэ лажьэ плъэгъун, улажьэмэ лыжъ пшхын», «ЗымышIэрэм ыбгъу решъу», «Лажьэрэр Iахьынчъэ хъурэп», «Лажьэу шхэжьырэм инасып».

Адыгэхэр зэо зэпымычыжьым хэтыгъэхэми (зао къарашIылIэ зэпытыщтыгъ) заом фэягъэхэп. Заом тхьамыкIэгъошхо къызэрихьырэр ашIэщтыгъэ: «Зэо ужыр хьэдагъ», «Лыгъэ зыдзырэр хэстыхьажьы», «Заор езыгъажьэрэм ышъхьэ лажьэ фехьыжьы», «Узаорэр къыоожьы» аIощтыгъ.

Адыгэ гущыIэжъым бэшIагъэ зигъэунэфыгъэр улъфэн зыпшIэкIэ упIони зэрэфаер: «КъэплъфыгъэкIэ умыпIужьыщтмэ пкIэ иIэп», «Улъфэн зыпшIэкIэ, упIонэуи зэгъашIэ» — къыттырегъэпытыхьэ губзыгъагъэм.

ГущыIэжъэу хъулъфыгъэрэ бзылъфыгъэрэ зэгурызыгъаIоу, яунагъо зэзыгъэ­кIухэрэр:

«Апэу къапщэрэр уишъуз, ятIонэрэр уипIур», «Гъогужъырэ шъузыжъырэ умыбгынэ», «Шъузым насып къыдэкIо», «Бзылъфыгъэ зыдимыс хъулъфыгъэрэ лы зытемылъ къупшъхьэрэ» ыкIи нэмыкIхэр.

Акъылым, акъылышIом осэшхо зэрэфашIыщтыгъэм ишыхьат мы гущыIэжъхэр: «Акъылыр — былым», «АкъылышIор унэ къыкIэфагъэми кIэудзырэп», «Акъылым ылъапсэр — гупшыс», «Акъылым уасэ иIэп, гъэсэныгъэм гъунэ иIэп».

Адыгэ гущыIэжъым армэур, шъхьа­хынэр, мыIо-мышIэр еумысых. Ащ ишыхьат мы гущыIэжъхэр: «МастэкIэ Iащэ, щатэкIэ бэшхы», «МашIом къуанцэкIэ хэо», «Мыпсэу-мылажьэр — лэжьэ мыкIожь», «Мыщэ мыщыу», «Мыпсэу-мылажьэм чIыгур ипый».

Ныбджэгъуныгъэм, ныбджэгъум адыгэхэм мэхьанэшхо раты. Ныбджэгъу зимыIэр аумысы: «Ныбджэгъунчъэр цыхьэмышIэгъу», «НыбджэгъушIур IахьылышIум фэд», «Уиныбджэгъу ышъо­кIэ къыоплъых», «Блэгъэжъ пыижъ хъу­жьырэп», «УигуIэгъум бгъотыжьырэр ныбджэгъу», «Шъхьадж ифэшъуашэр иныбджэгъу», «Узигъусэм ышъокIэ къы­оплъых».

ГущыIэжъхэм цIыфым ыгу ымыгъэкIодынэу къеджэрэ, угу кIодымэ къыохъулIэн ылъэкIыщтым нэIуасэ тыфэзышIыхэрэр ахэтых: «Зыгу кIодырэм ишъуз екIыжьы», «Зыгу кIодырэр мэунэхъу», «Зыгу кIодырэм иунэ къыкIэщхы», «Зыгу кIодырэм иунагъо мэкIоды».

Адыгэ губзыгъагъэм тегъасэ: «Зи­лъэпкъ зыгъэпыутырэр агъэпыутыжьы», «Зилъэпкъ зыгъэпыутырэм ежь зегъэпыутыжьы», «ЗэкIэ зимыскъарэр зэкIэмэ анахь дел», «Зыми зыфэмыгъэпыут, зи умыгъэпыут».

Унагъом ис цIыфхэм язэфыщытыкIэхэр зэзыгъэфэрэ гущыIэжъхэр бэ мэхъух.Нысэмрэ гуащэмрэ: «Гощэ ябгэ иджыл екIыл», «Гуащэм ымыIуагъэ нысэм къыIо­жьырэп», «Гуащэм ишэн нысэр егъасэ», «ГощэшIум нысэшIу епIу».

ЛIакъор лIэкъошхомэ, Iахьылыбэ иIэмэ цIыфыр зэрэнасыпышIор, лIакъор шIу плъэгъун, къэуухъумэн зэрэфаер къэзгъэлъэгъорэ гущыIэжъхэр: «ЛIакъор зыщыбэм бэныр щыбыхъу», «Ущытэу уикъош къырямыгъэкI, къызракIыкIэ, укIэмыIэжь», «УилIакъо уемыплъэу уичатэ къимых» ыкIи нэмыкIхэр.

Адрэ цIыф лъэпкъхэм афэдэу адыгэхэми ным осэшхо фашIы, апсэ фагъадэ: «Нышъор шъоум фэд», «Уянэрэ унитIурэ», «Ным идэхэIуагъэ илъфыгъэмэ ябылымытыгъу».

IэкIыб ыкIи IэкIоцI пыйхэм адыгэхэм бэрэ зао къарашIылIэщтыгъ. Ащ къыхэкIэу лIыгъэм осэшхо фашIэу щытыгъ. Заом мэхагъэ къызыщыхафэрэр аумысыщтыгъ. Орэдым мыскъарэ щашIыщтыгъ. Иныбджэгъухэр къакIохэти лIагъэм фэдэу аухьэдэгъыщтыгъ. ПIыгъэ (хъэдэн пэIо зэхэдагъэ, хъэдэн зэфэшъхьафхэр зэхэдагъэу) щалъэщтыгъэ. Ащ Iофыр нэмысыным пай адыгэ губзыгъагъэр къяджэщтыгъ лIыгъэ ахэлъынэу, къэрэбгъагъэ къызхамыгъэ­фэнэу: «ЛIыр лIызэ мэлIэжьы», «ЛIы­гъэр Iахь мыгощ», «ТIо узымылIэщткIэ а зэлIэгъум лIыгъэ халъхь», «Къэрабгъэр ыкIэ щэщтэжьы» ыкIи нэмыкIхэр.

ИжъкIэ къыщегъэжьагъэу адыгэ гущыIэжъым бзылъфыгъэм узэрэфыщытын фаер нафэ къытфишIыгъ: «Бзылъфыгъэ зыдэщысым сэ щырахырэп», «Бзылъфыгъэм шы ихьылъэ лъэханэ», «Бзылъфыгъэм щымыукIытэрэм напэ иIэп», «Бзылъфыгъэр акъыл чан». Адыгэхэм яджагъу лые аIоныр, Iошхо ашIыныр. Ар къагъэлъагъо адыгэ гущыIэжъхэу «Iошхо Тхьашхо иджагъу», «Iом Iо къекIы», «Уемыгупшысэу упсэлъэныри, темыгъэ­псыхьэу уоныри тIури зы», «Ужэ шъхьэшIохын къыпфихьын» ыкIи нэмыкIхэр.

Лэжьэным, лэжьакIэм осэшхо фашIызэ, мыпсэу-мылажьэр, армэур гущыIэжъхэм аумысых: «Хьэм фэдэу улэжьэн, пщым фэдэу ушхэжьын», «МыIо-мышIэм ышIэрэр пкIэнчъ».

Жъыгъэ – кIагъэ зэрахьанэу, якIэ ышIырэр ашхынэу, яжъы ыIорэр ашIэнэу цIыфхэм къяджэх. «Уижъ бгъашIомэ, чылэмэ шIу уалъэгъун», «Зижъ зымылъы­тэрэр чылэмэ алъытэрэп», «Уижъ ыIорэр шIэ, уикIэ ышIырэр шхы», нэмыкIхэр.

Уихэгъэгу, уиунэ шIу плъэгъуным уфагъасэ: «Хэгъэгур къэкIухьи, уиунэ къихьажь», «Чыжьэ хэгъэгу сыщытхъэн нахьи сихэгъэгу сыщэрэлI», «Хэку зимыIэм тыди щычъыIэу къыщэхъу».

Гупшысэ хьэламэтхэр акIоцIылъэу, мэхьанэшхо яIэу, лъэшэу урагъэгупшысэу, щыIэныгъэм уфагъэхьазырэу гущыIэжъхэр тиIэх. ГущыIэм пае, «Ныбэм елъыфэ уикIал, пко тесыфэ уипIур, къызищэкIэ уиунэкъощ, зыпхэкIыкIэ уигъунэгъу», «Пцэ мэузым фэдэу гущыIэ, унэ мэузым фэдэу плъэ, плъакъо мэузым фэдэу кIо, пIэ мэузым фэдэу Iабэри ухэукъонэп».

Джащ тетэу тигущыIэжъхэм тапIу, талэжьы, тагъасэ.

Гъэзетэу «ГъуазэмкIэ» цIыфхэр къыкIэупчIэх адыгэ гущыIэжъхэр, хыры­хыхьэхэр тыдэ щыI, сыд пай къыдэмыкIыхэра? аIошъ. Ахэм джэуап ястымэ сшIоигъу. 2017-рэ илъэсым «Тяджэн, зэдгъэшIэных, тагъэсэн» ыIоу тхылъ къыдэзгъэкIыгъ. Тхылъым къыдэхьагъэх нарт пщыналъэхэр, пшысэхэр, тхыдэжъхэр, таурыхъхэр, гъыбзэхэр, шIуфаIохэр ыкIи нэмыкIхэр. Адыгэ гущыIэжъэу 380-рэ къыдэхьагъ, 400 фэдиз къоджэхь-къо­джэшхэу дэт.

Мы тхылъым фае щыIэмэ Адыгэ Рес­публикэм итхылъ тедзапIэ щыкIэрэупчI.

ГущыIэжъ мин пчъагъэ дэтэу, хырыхыхьэхэри, IурыIупчъэхэри, нэшанэхэри, ушъыйхэри дэтэу, нэкIубгъо шъитф хъоу тхылъ згъэхьазырыгъэ (адыгабзэкIэ). ГущыIэжъ минитIу дэтэу бзищкIэ (адыгабзэ, урысыбзэ, инджылызыбзэ) згъэ­хьазырыгъэ. Сэ сишIэн сшIэгъахэ. Iэпэрытхыхэр хьазырых. КъыдэгъэкIын Iофыр зэрэхъущтыр сшIэрэп. Сэ сиунэе мылъкукIэ къыдэзгъэкIынэу амал сиIэп. Илъэс 30-м къехъугъэу адыгэ IорIуатэхэр къэсэугъоих, зэсэгъафэх, къыдэсэгъэкIых, ушэтынхэр сэшIых.

Цуекъо Нэфсэт.
ШIэныгъэлэжь.