Щагум дэт цум уеомэ, мэзым хэт цум ыбжъэ мэсысы

УкъызхэкIыгъи, укъыздикIыгъи шIэжь афыуиIэныр тиакъыл къызыкIуагъэм къыщегъэжьагъэу шэн тфэхъу. Ары нахьыжъмэ тызэрагъасэщтыгъэр.

ШIэжь уиIэмэ, уапэкIэ ­уплъэн олъэкIы, ыпэкIэ оплъэмэ джыри огугъэ, зэрэхъурэмкIэ, уигугъэ IэнэкI хъурэп, «гугъэр тышы» зыIуагъэм зыкIиIуагъэр ешIэ, тэри ар гукIэ зэхэтэшIэ.

ТиблэкIыгъэ акъыл хэтэзгъэ­хырэр щыIэныгъэр ары, тыз­гъа­сэрэр текIоныгъэу е гъэхъагъэу къыддэхъурэм изакъоп, къызщыптекIохэрэми къызкIыпте­кIуагъэхэм бэрэ уегупшысэмэ, губзыгъэ уешIы.

Тэщ фэдэ лъэпкъыр бэрэ зэплъэкIыжьызэ гупшысэн фаеу мэхъу – дгъэхъагъэри бэ, дунаим апэ къытехъуагъэхэ цIыфмэ такъыхэкIи лъэпкъыжъэу дунаем тытет, тэ къыддежьа­гъэмэ ащыщыбэр гъашIэм ­игъогу бэшIагъэ зытекIыжьы­гъэр, тэ джыри тэкIо. Дэгъу Iаджи къыддэхъугъ, е Iаджи тпэкIэкIыгъ, щыIэныгъэм бэрэ тиутхыпкIыгъ, ау чъыгэежъым бжыхьэжьым итхьапэхэр къыпегъэзыхэми чъыгыр чъыгэу къэнэжьы, бжыхьэм къэкIэжьы. Нарт Тхьагъэлэдж ичъыгхэр кIымэфэ щылэм щыдыкъыхэмэ, гъатхэм къэхъужьыхэзэ къы­зэрахьырэм фэдэу тэ, адыгэ ябынкIэ, дунаим игъогу икIымафи тыкъыхеубытэ, игъатхи тыдэкIэжьы. Джащ фэдэщт чъы­гым ылъапсэ чIыгум хэщагъэ хъумэ, ау шъхьэщаупкIымэ къыдэчъэхыжьын ымыгъотэу мэгъу. Ащ фэдэ охътэ мыгъуи къытэкIугъ кIодыпIэ тифагъэу — заом имэшIожь тичIыгу зырэчъэм.

Шапсыгъэмэ ягъыбзэ къыщеIо: «Бжыхьэр къэсымэ пэ­чъыхьадзэр къэкIошъ тегъэсты, гъатхэр къэсымэ стафэр зэIатшIэ гущэу тэпсэу…». Мыр хъу­нэп аIошъ гъэзэотэ заом нэ­бгырэ пшIыкIуеу хахьэх, зыдыхэхьагъэхэр минитIум къыщымыкIэн. Шъхьафитныгъэм пае апсэ атыгъ. Ары зэрэлъэпкъэуи къытэхъулIагъэр.

Заом текIоныгъэ къыщыдэзыхырэм ар ыгъэмэфэкIы хъумэ загъорэ уегупшысэ — бгъуитIумкIи мыщ фэдиз зыхэкIодагъэ заом текIоныгъэ зыми къы­щыдихырэп, бгъуитIумкIи ныхэр щэгъых, сабыйхэр ибэу къэнэх, хэмыкIокIэжьын тыркъоу пкъыми гуми къытенэ. Ар етIани ренэу илъэс къэс текIоныгъэр хагъэунэфыкIы хъумэ а тыр­къохэр кIыжьыхэрэп, ренэу мэятэх. Заом нэлат зэкIэми зэдепхынышъ, ащ щыуухын фае. Ау гум ар икIыщтэп, шIэжьым ренэу хэтыщт, сыд фэдэу ар къэпшIэжьыра, къэпшIэжьымэ сыда угу къыгъэкIырэр — джары упчIэр зыфэкIожьырэр.

1864-рэ илъэсым Кбаадэ пачъыхьадзэм Кавказым зэрэтекIуагъэм фэгъэхьыгъэу парад зыщишIыгъэ мафэр ежьхэмкIэ текIоныгъэ мафэу, тэркIэ гу­къэкIыжь дыджэу илъэс пчъагъэ хъугъэу къэтэхьы. Тэ мы уахътэр шIэжь зыкIытфэхъурэр тапэкIэ тыщыIэным, тилIэужмэ зызэрагъэкъун гугъэ яIэныр ары. БлэкIыгъэр тикIэгъэкъонэу тапэкIэ тыплъэн, тыкIон тэ­лъэкIымэ джыри тыщыI. ЕгъэшIэрэ гъае хъурэп, егъэшIэрэ тхъагъуи щыIэп, ошIурэ уаерэ дунаим зэрэщызэблэкIыхэрэм фэд. ТыщыI, тыщыIэшъ тэгугъэ, тэгугъэшъ тыщыI, тапэкIэ дахэ къэт тIон. Сыд фэдэ къиныгъо­ми кIэух горэ фэхъу, ащ ыуж Къэзэнэкъо Джэбагъэ иIуагъэу «уахътэм удэбэкъошъумэ улI», лIыгъэр егъашIэм тинэкъокъогъу адыгэхэмкIэ, ар къытэнэкъо­къуфэ тэри тылIын амал тиI, зэрэхъурэмкIэ, тапэ чыжьэу тэплъэ, тызфэкIон тиIэшъ.
ШIэжь Мафэу адыгэ ябынкIэ зэрэдунаеу джы хагъэунэфыкIырэм игугъу къэпшIынэу амал тимыIэу бэкIаерэ къэтхьыгъ. Тэ тапэ щыIагъэхэми джары къарыкIуагъэр, Тхьэм ишыкур, тэркIэ ыухыгъэу тIон. Ари насыпыгъэба къыддэхъугъэр — шъыпкъэр зыпкъ иуцожьыгъ, сыд фэдизэу дышъэр псынжъым хэпкухьагъэми, утелъэкIыхьа­жьымэ къызэрэлыдыжьырэм фэд. Сэ шIэжь мафэу маим и 21-м хэдгъэунэфыкIырэмрэ адыгэ ныпымрэ егъашIэм ­адыгэм джы игъогогъунхэм сыщэгугъы. Ахэр зэдытиIэхэмэ тинып жьаупIэ тфэхъун, тишIэжьи хъугъэр егъашIэм тщигъэгъупшэнэп, ащ лъышIэжь рытшIынэу арэп, дунаим икущэрэхъ икуцэхэр теуцогъу-теуцогъу зэрэхъухэрэм акъыл хэтхынышъ, тизыкIныгъэрэ тикIуакIэрэ зэдиштэнхэу ары. А зыкIныгъэр ары адыгэ ябынкIэ егъашIэм тызфэныкъуагъэр…

ШIэжь Мафэу тиIэр къызытэIэтыжьым иапэрэ лъэбэ­къухэм гъогу садытехьагъ, садырыкIуагъ, хэгъэгубэмэ ары­тэкъуагъэхэ адыгэмэ ясатыр садыхэтыгъ, пкъыкIэ сызнэмысыгъэмэ егъашIэм гукIэ сыря­гъусэу къэсэхьы. Ар къин, ау насыпыгъ, фэдэ къыбдэхъуныр сыдым ымыуас! ПсынкIагъуа е псынкIагъа пIомэ зи IэшIэх хъугъэп, чIыпIэ тимыкIышъоу тызщыулъэбэбагъи щыI, ау «аргъоири игъом мэтэджы», кущэрэхъыр игъом мэкIуатэ, тыдэкIотагъ.

1991-рэ илъэсым икIэуххэм адэжь апэ Израиль сыкIогъагъ, Кфар-Камэ дэсхэр сибысы­мыгъэх. Ыпэрэ илъэс зытIум мыщ къикIыгъэхэ тилъэпкъэ­гъухэр хэкужъым къэкIонхэу амал агъотыгъагъ, алъэгъурэмрэ зыхахьэрэ цIыфхэмрэ агу итIыс­хьэхэу, ежьхэри цIыфышIухэу, къызхэхьагъэхэри джащ фэдэ закIэхэу зэрихьылIэгъагъэх. Ахэр бысымымэ зэбгырахыщтыгъэх, зэхэубытагъэу зы чIыпIэ кIонхэу амал яIагъэп, хэти иунэ ригъэблэгъэнышъ, щихьакIэнхэу фэягъ. КIо, сэ хэхэс адыгэхэм ыпэкIи сахахьэу, къысхахьэхэу, шIукIаеу тызэхэгъозагъэу щытыти, садэжь мымакIэу къеблагъэщтыгъэх. Ежьхэм яунэ те­гъэпсыхьагъэмэ, фэшIыгъэу гъэ­псыгъэмэ афэдэ тиIагъэп, унэ Iэтыгъэмэ тахэсэу, ежьхэр сэмэркъэухэмэ «бзыу набгъо­кIэ» яджэхэу щытыгъ, ау унэм иинэгъэ-ишъомбгъуагъэм елъытыгъэп ныIа гуфэбэныгъэ хьа­кIэм фыуиIэщтмэ, тиунэ цIыкIуми, хэт фэдиз ­къытихьылIагъэми тифэщтыгъэ, тизэщахьыщтыгъэп.

Апэрэ израиль адыгэхэу къыт­хэхьагъэхэр джаущтэу са­дэжь къеблэгъагъэхэти, ыпэкIэ Тыркуем къитщыжьыгъэхэ кIэлакIэхэр, Жэнэ Болэт, убыхэу Догъу Мирач афэдэхэр, синыбджэгъу шъэогъухэри къэ­кIуагъэх, унэм ис бзылъфыгъэми ипшъэшъэгъухэри къытхэ­хьагъэх. КупышIоу тызэрэу­гъоигъ, Iанэри ушъагъэ, зэкIэми а адыгэ Iофыр ары тыбзэгупэ телъыр. Бэ тызэрыгущыIагъэр, бэмэ такIэхъопсыгъ, тапэ шIу илъэу Тхьэшхом тызэхигъэхьа­жьынхэу телъэIугъ. Еутых Асе, джы зэлъашIэрэ тыжьынэшIэ IэпэIасэ хъугъэм, иапэрэ IэшIагъэхэр аригъэлъэгъугъэх, Хьа­кIэко Алый орэдхэр къытфи­Iуагъэх. ЕтIанэ Шъхьащэкъо Байзэт хьатиякIоу пчэгум иуцуи, общежитием икоридор зэжъу джэгу щафишIыжьыгъ. ЕгъашIэм тызэхэтыгъэм, тызэхэсыгъэм фэдэу тызэдиштагъ, гу зэщытфагъ.

— Уихэкужъ жьэу къыщыпщэрэр, ипсэу узашъорэм, имы­хьамелэу щыпшхырэм нэхъой пылъ, — кIожьынхэ зэхъум къытиIожьыгъ Кфар-Камэ щыщ Цушъхьэ Самихь, — узэрэ­адыгэр плъы ахэмэ къыщагъэущыжьы. Тэ тызэрыс хэгъэгум адыгэр щалъытэ, осэ икъуи щыраты, амал иIэмэ тызыфаер щызэтэгъотылIэжьы, ау хэкум ижь IэшIу сыд пэпшIын. Тхьэм тихэкужъ зэкIэми тыкъекIо­лIэжьыгъэу тигъэлъэгъун!

Уахътэ кIуи, а сихьэкIагъэ Самихь тиунагъокIэ тыригъэ­благъи, Израиль тыкIуагъ. ЗэриIуагъэм фэдэу адыгэр мыщ зэрэщагъэлъапIэрэр тинэры­лъэгъу хъугъэ. Хэгъэгум и Пре­зидент илъэсым зэ IэкIыб къи­кIыгъэ хьакIэхэр ригъэблагъэхэ хъумэ адыгэлIымэ адыгэ паIохэр ащыгъхэу ыдэжь зэрищэхэрэр тшIагъэ. Джащ фэдэу къэралыгъом хэдзынхэр щыкIо хъумэ Кнессетым идепутат хъунэу фае­хэр, Премьер-министрэ Iэ­натIэм фаблэрэр адыгэ къоджи­тIоу Израиль итымэ аблэкIырэп. АшIэ быслъымэнэу зыхэсхэмэ адыгэхэр зэралъытэрэр, ежь адыгэри джуртмэ афэдэу лъэпкъыжъэу зэрэщытхэр, Израиль хэгъэгур уцунымкIэ яшIуагъэу къэкIуагъэр.

СихьакIэгъу мафэхэр зысэух­хэм, Израиль итхьамэтэшхохэр зыдэщыIэм сащагъ, Кнессетым сыкъыщагъэгущыIагъ. МыщкIэ зишIуагъэ къэкIуагъэр Премьерым иупчIэжьэгъоу, Тбилиси къикIыжьыгъэ джуртэу Ицхак Давид. Арырэ сэрырэ а зы профессорхэр арых Тбилиси аспирантурэм щытиIагъэхэр. Премьер-министрэу Ариэль Шарон къуаджэм джырэблагъэ къызэрэкIощтыр, ащ сызэрэ­IуигъэкIэщтыр къысиIуагъ. Зэри­Iуагъэуи хъугъэ, сыхьат фэдиз зы унэ Ариель Шаронрэ сэрырэ тыщызэдэгущыIэнэу хъугъэ. Ежь янэжъ Одессэ икIыжьыгъэ джуртмэ ащыщыгъэти, урысы­бзэр дэгъоу ышIэщтыгъ.

Премьер-министрэм уIукIа­гъэу адыгэ Iофым унэмысы хъуна, хабзэр къазэрэфыщытымрэ адыгэр зэрэщалъытэрэмкIэ лъэшэу тызэригъэразэрэр сэри есIуагъ. Ау зэрэдунаеу тет­хэ джуртхэр яхэкужъ зэре­кIужьыхэрэм фэдэу тэри зэго­рэм итэкъухьагъэ хъугъэ адыгэ­хэр зэтщэлIэжьынхэм тызэрэ­кIэхъопсырэри сыушъэфыгъэп.

— Ары, — ыIуагъ тхьама­тэм, — тэ тигъогу шъори шъурыкIуагъ, тихэку тырафи илъэс минитIу фэдизрэ тыкъемыкIо­лIэ­жьышъоу къэтхьыгъ, ау егъа­шIэм тызщыщ лъэпкъымрэ тлъа­псэ зэкIолIэжьырэмрэ тщы­гъупшагъэхэп, ары тыщызыгъэIагъэр, сыд хъуми мыщ тыкъезыщэлIэжьыгъэр.

— Къини зылъэгъугъэм нэмыкIым икъини зэхишIэн елъэ­кIы, арышъ, шъукъыддеIи мы адыгэхэр тэжъугъэщэжьых, — есэIо.

— Ар хъун Iофэу непэкIэ щытэп, — IущхыпцIыкIыгъ Ариель Шарон. — Черкесхэр тэ тибыракъых. Мыхэр тэщ фэдэ къабзэу мы хэгъэгум пае зэ­уагъэх, лъы агъэчъагъ, ар тэ ныбжьи тщыгъупшэщтэп. «Сыд цIыф лъэпкъа анахь къышъухэзагъэу шъузыхэзагъэрэр?» аIоу къызыкIэупчIэхэкIэ, «черкесхэр ары» тэIо. Ары ыкIи зэ­рэщытыр. ТэркIэ зи арэп шъуи СССР — тыдэ къыщыхахыми мы адыгэ къоджитIум къэлэ цIыкIу зырыз ащыфэтшIыныр, ау ар непэрэ мафэп, къэкIощтым имаф.

Мэфэ зытIу тешIагъэу СССР-м ителевидение иапэрэ канал къикIи нэбгырэ заулэ къэкIуагъ Израиль ис цIыфмэ ящыIакIэ пае тырахынэу. ЗэкIэ къэкIуагъэхэр тихэгъэгу исхэ джуртхэу зэрэщытхэр нэфагъэ, ежьхэми аушъэфыгъэп тызызэIо­кIэм. Джа Премьер-министрэм ыIогъагъэ шъыпкъэр къараIо­жьыгъ — анахь тпэблагъэу исхэр черкесхэр ары. Кфар-Камэ талмэщ-зэдзэкIакIоу сыщыхъугъ. Хэгъэгум ипащи сызэрэдэгущыIагъэр зашIэм нахь къысфэсакъыгъэх. «Зы такъи­къым тэ тиапэрэ канал зыгорэ къыщыпIо пшIоигъо хъумэ ахъ­щэшIу пылъ, — къысаIуагъ къэкIуагъэмэ, — ау мы чылэри къахэтэгъэушъхьафыкIы, ори уакъыхэтэгъэщы. ЫпкIи ышъхьи хэмылъэу такъикъипшI къыотэты сыд къапIо пшIоигъоми, «Михаил Горбачевым тезэощт умыIуи», — IущхыпцIыкIыгъэх къуаджэм ихьакIэхэр.

ЗэраIуагъэу зекIуагъэх, ягущыIэ епцIыжьыгъэхэп, 1992-рэ илъэсым ищылэ мазэ сэ къысагъэIуагъэр зэрэ СССР-у къы­щагъэлъэгъуагъ.

«Щагум дэт цум уеомэ, мэзым хэт цум ыбжъэ мэсысы», аIо адыгэмэ. Хэхэс адыгэм ичIыгужъ ыгъотыжьыным, шIэжь мафэу тиIэм тилъэпкъ къехъу­лIагъэ тхьамыкIагъом акъыл къыхэтхынышъ, зыч-зыпчэгъоу тызэрэзэкъотын фаем урегъэгупшысэ, укъыфеIэты. Мыщ ти­акъыл къызыкIуагъэм къыщегъэжьагъэу тыпылъ, къыхэкIыгъ а зы чIыпIэм бэрэ къыфэдгъэзэжьын фаеу хъугъэу, ау бэрэ пшIэрэм Iазэ узэрехъулIэу, бэ зыщыпIуагъэ-зыщыпшIагъэм мэщыри щэбагъо. Чылапхъэр тэрэзымэ… Мызыгъэгум гу­пшысэр ары зигугъу сшIырэр.

ШIэжь мафэр хэхэс адыгэмэ апэ нахь къыхагъэщыжьыгъэу хъугъэ, ау ар нахь гунэс афэ­хъуным, хэкужъым ис адыгэмрэ ткъошхэу IэкIыбым гъэзагъэ­хэмрэ лъэпкъыр ыпэкIэ лъызыгъэкIотэщтхэ Iофыгъомэ зэдяусэхэу, а зы гупшысэм рыгъуазэхэу хъуным пае бэрэ уахэхьан, уадэлэжьэн фэягъэ. Ар Iофыгъо IэшIэхыгъэп, шъобж зэрэпхьыщтыгъэри зи арэп, анахьэу Тыркуем, коммунистыцIэр зэ къызыптыраIорэм къыуашIэщтыр гъэнэфэгъагъэ — уаубытэу хьапс уамышIымэ ныбжьи яхэгъэгу урагъэхьажьыщтыгъэп. Ащ фэдэмэ тапхырыкIынэу хъугъэми, Тхьэм ишыкур, тызпылъыгъэ Iофыр кIотагъэ. Ау непэрэ кIэлэ хъупхъэхэр нахьыжъмэ ягъогу зыфэда-гъэм рыгъуазэхэмэ акъыл нахь хахын, щыIэныгъэм къащы­шъхьапэн зыфэпIощт гупшысэхэр гум къыщегъэущых шIэжь мафэм.

Къуекъо Асфар.
ТхакIо, шIэныгъэлэжь.