Пчъагъэм ыгъэгушIуагъэх

Кавказ биосфернэ заповедникым хэс домбайхэр илъэсым тIо алъытэжьых – гъэмафэм, хъупIэхэм куп-купэу къызыщызэрэугъоихэкIэ ыкIи гъатхэм – къушъхьэтх лъагэхэм ащыIэ хъупIэхэм зэхэтхэу задэкIуаехэкIэ.

Гъатхэм вертолетыр агъэфедэ, ащ уисымэ сыхьатитIу-щыкIэ ахэр къэплъытэнхэ ыкIи сурэтхэр къатепхынхэ плъэ­кIыщт.

Аужырэу домбайхэр къыза­лъытэжьыгъэхэр гъэтхапэм и 26-р ары, ахэм япчъагъэ, чIыпIэу зыщыпсэухэрэр, къахэхъуа­гъэр зыфэдизыр, нэмыкI лъэны­къохэри зэрагъэшIагъэх.

Гъэтхэпэ мазэм къушъхьэхэм осыр джыри бэу ателъы. ЧъыIи, жьыбгъи ащымыщынэхэрэ домбайхэмкIэ осыр щынагъо, хэлIыхьанхэ алъэкIыщт. Ар сантиметрэ 40 – 50 фэдиз икууагъэу телъ зыхъукIэ, ащ ычIэгъ щыIэ уцыр къычIатIыкIын алъэ­кIырэп. Ашхыщтыр афимыкъумэ, ахэр шIэхэу хъыбэй мэхъух, Iусыр амыгъотызэ лIэнхэ алъэ­кIыщт. Джары кIымафэрэ къушъ­хьэтх лъагэхэм зыкIадэкIуаехэрэр, ащ осыр жьыбгъэм щатырехышъ, уцым нэсышъухэу мэхъу.

Заповедникым идиректор шIэныгъэхэмкIэ игуадзэу Н. Ескиным къызэриIорэмкIэ, кIымафэу икIыгъэм домбайхэм япсэупIэ ахъожьыгъэп. Къушъхьэтхыхэу Порт-Артур, Солонцовый, Киноэкспедиция, псы­хъоу Бамбачка къызщежьэрэ чIыпIэхэм шъхьи 150-рэ фэдиз ахэс. «Бурьянистый» зыфаIорэ къушъхьэтхым 50 фэдиз къыщалъэгъугъ, нэмыкI чIыпIэхэми куп-купхэу ащэпсэух.

— Псэушъхьэхэр къалъытэнхэм фэшI вертолетыр агъэфедагъ, ар ахэм благъэу къашъхьащыбыбэщтыгъ, азыфагу метрэ 300-м нахьыбэ илъыгъэп. Домбайхэр зэрэхъухэрэр пэшIорыгъэшъэу зэрагъэшIагъ, джы сурэтэу къатырахыгъэхэр агъэ­федэхэзэ къызыкIалъытыкIыжьхэкIэ, япчъагъэ нахь гъэнэфагъэу къэтIон тлъэкIыщт, — еIо Н. Ескиным.

Апэрэ лъытэгъум шъхьэ 300 фэдиз икъугъ, ащ пчъагъэм зэрэхэхъуагъэр къыгъэнэфагъ.

Кавказскэ домбаир зэрэщыIэр дунаим зыщызэлъашIагъэр я 19-рэ лIэшIэгъум икIэухыр ары. Илъэс 30 – 40 фэдиз текIи, Кавказ заповедникыр зэхащэнэу зырагъажьэм, мэзхэм зы домбайи ахэсыжьыгъэп, ахэр зэкIэ цIыфхэм аукIыгъагъэх.
Заповедникым икIэрыкIэу домбайхэр къы­хагъэхъожьын­- хэм цIыфыбэмэ ялъэкI, хабзэм имылъкушхо ыкIи илъэс 50 аты­ра­гъэкIодагъ. 1988-рэ илъэсым ахэм япчъагъэ 1300-м нэсы­гъагъ.

ИкIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэм, тикъэралыгъо социальнэ ыкIи экономическэ къины­гъо­хэр зэпичыхэ зэ­хъум, ятIо­нэрэу домбайхэр мэз­хэм ахэкIодыкIынхэм тещыны­хьэ­щтыгъэх. Ахэр браконьерхэм аукIыщтыгъэх, Iоф­шIэн зимыIэу, лэжьапкIэ къызэрамытыхэрэри ахэм аготыгъэх. 2002-рэ илъэсым псэушъхьэшхохэр зэкIэмкIи шъхьи 135-рэ зэрэхъужьыщтыгъэхэр.

Заповедникым иIофышIэхэм къызэраIорэмкIэ, илъэситф зытекIым илъэс къэс домбайхэм процентипшI фэдиз ахахъоу рагъэжьагъ. Непэ ахэр шъхьэ 1100-м ехъух, 1989-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу япчъагъэ ащ фэдизым зынэсыгъэр апэрэ.

Ащ фэшъхьафэу джыри зы шэн гъэшIэгъон домбайхэм къахафэу къагъэнэфагъ, ахэм яуахътэ нахьыбэрэмкIэ къушъхьэ гъэхъунэхэмрэ хъупIэхэмрэ зыщагъакIорэр, зэряхэбзагъэу джы мэзхэм бэрэ ахэсыжьхэрэп. Ащ ушъхьагъу фэхъугъэр заповедникым икъулыкъушIэхэм зэрагъэшIэнэу апшъэ ралъхьа­жьыгъ.