АмалышIухэр аIэкIэлъых

Уголовнэ-гъэцэкIэкIо системэм иIофшIэн Адыгеим апэу игугъу зыщашIыгъэр 1960-рэ илъэсым ыкIэхэм къэлэ полицейскэ хьапс Мыекъуапэ къызыдагъэуцор ары. Тарихъым щыщ пычыгъу

1899-рэ илъэсым къалэм иятIонэрэ полицейскэ часть епхыгъэу зыщагъэпщынэхэрэ унэ Мыекъуапэ щагъэпсыгъ. Ащ ешъуагъэхэу къаубытыгъэхэ хъулъ­фыгъэхэу ыкIи бзылъфыгъэ­хэу зэгъэшIужь хьыкумышIым хьапс зытырилъхьагъэхэр, следственнэ комитетым ыгъэмысагъэхэр, джащ фэдэу полицейскэ къулыкъушIэхэр чIэсы­гъэх. Хьапс зытелъхэр зычIэсыгъэ унэр Мые­къуапэ икъэлэ Думэ къытIупщырэ мылъкумкIэ аIыгъыгъ.

Тарихъым зэрэхэтымкIэ, 1891-рэ илъэсым тхакIоу Максим Горькэр Мыекъуапэ щыкIогъэ зэпэуцужьым хэлэжьагъэу зэрегуцафэхэрэм къыхэкIэу хьапсым хэт хэушъхьафыкIыгъэ казармэм чIэсыгъ. Ащ ыуж илъэсыбэрэ мы унэм М. Горькэм ыцIэ ыхьыщтыгъэ ыкIи ар къэзыушыхьатырэ шIэжь пхъэм­бгъур тхакIом къыщыфызэIуа­хыгъагъ.

1945-рэ илъэсым оборонэмкIэ Къэралыгъо комитетым иуна­шъокIэ Мыекъопэ ГЭС-р ашIыным фэшI къалэм хэушъхьафыкIыгъэ лагерь щагъэпсыгъ, ащ гъэ­рэу аубытыгъэхэ дзэкIолI мин фэдиз щаIыгъыгъ. ГЭС-м ишIын заухым гъэлъэшыгъэ шIыкIэм тетэу зы­ща­гъэпщынэ­хэрэ хьапс ашIыжьыгъ. 1964-рэ илъэсым зыныбжь имыкъугъэ­хэм апае пIуныгъэ-Iоф­шIэн ко­лониеу агъэ­псыжьыгъ. А илъэс дэдэм Краснодар псы­IыгъыпIэр ашIын зэхъум, поселкэу Лъэустэн­хьаб­лэ пхъашэу зыщагъэпщынэхэрэ хьапс къы­щызэIуа­хыгъ.

1991-рэ илъэсым нэс хьапс зытелъхэр зыщагъэпщынэхэрэ учреждении 3 Адыгеим итыгъ: пхъашэу зыщагъэпщынэхэрэ IофшIэн колониер, пIуныгъэ-Iоф­шIэн ыкIи зыщяIэзэхэрэ-IофшIэн колониехэр. 1991-рэ илъэсым шэкIогъум и 25-м АР-м и Советскэ социалистическэ исполком хэгъэгу кIоцI къулыкъум и ГъэIорышIапIэ иунашъокIэ хьапс зытелъхэр гъогу тэрэз тегъэуцожьыгъэнхэм ыкIи щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэнхэм яIофыгъо­хэмкIэ отдел къызэIуахыгъ, ащ пэщэныгъэ дызэрихьагъ хэгъэгу кIоцI къулыкъум иполковникэу Владимир Аведовым. Ащ ыуж илъэс зэкIэлъыкIохэм ГъэIорышIапIэм пэщэныгъэ дызэра­хьагъ Сэмэгу Алый, Юрий Зае­вым, Сергей Клюй. Джыдэдэм ГъэIорышIапIэм ипащэр Александр Просверниныр ары.

ГъэIорышIапIэр мы мафэхэм

Мы мафэм ехъулIэу бзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэ­дэ­кIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм епхыгъэу пхъэшагъэ хэлъэу зыщагъэпщынэхэрэ хьапситIу, хьапс-поселениехэу тIу ыкIи следственнэ изолятор Адыгеим итых. Ахэм нэбгырэ 2701-рэ ащаIыгъ. ЧIэсынэу щытым елъы­тыгъэмэ, ащашIыгъэр зэрэхъу­рэр проценти 102,6-рэ. БзэджэшIэгъэ хьылъэ ыкIи хьылъэ дэдэ зезыхьагъэхэм япчъагъэ хэхъо. Процент 80-р хьапсым ятIуанэ­рэу ыкIи ащ къыкIэлъыкIоу чIэсых.

Правопорядкэр гъэпытэгъэным, хьапсым чIэс цIыфым ифитыныгъэ, ишъхьафитыныгъэ ыкIи ихэбзэ шIоигъоныгъэхэр къэухъумэгъэнхэм афэгъэхьыгъэ зэхэубытэгъэ-практическэ ыкIи кадрэ Iофыгъохэр ГъэIорышIапIэм иIофышIэхэм зэхащэх. Анахьэу анаIэ зытырагъэтырэр хьапсым чIэсхэм кIамытхъужьынымкIэ пIуныгъэ IофшIэнхэр адызехьэгъэнхэр, хьапсым щыбгъэфедэхэ мыхъущтхэ пкъы­гъохэр учреждениехэм къадамыхьанхэмкIэ пэшIорыгъэшъ-уп­лъэкIун Iофтхьабзэхэр зэхэщэгъэнхэр арых.

Хьапсым чIэсхэм агъэфедэхэ мыхъущтхэ пкъыгъохэр ГъэIорышIапIэм иучреждениехэм адамыхьанхэм илъыплъэнкIэ къулыкъушIэхэм Iофышхо ашIагъ. Наркотик зыхэлъ веществор хьапсым чIэсхэм аIэкIэзыгъэхьан зимурадыгъэхэр проценти 100-м кIахьэу къаубытыгъэх. Телефоныр хьапсым дахьагъэу къаубытыгъэхэм япчъагъэ фэдитIукIэ нахьыбэ хъугъэ.

ГъэIорышIапIэм иматериальнэ-техническэ базэ нахьышIу хъуным, колониехэм къащада­гъэ­кI­ырэ продукцием ипчъа­гъэ хэгъэ­хъогъэным, ашъхьэ аIыгъы­жьыным пылъых. Ащ пае зэшIуа­хырэри макIэп, сомэ миллион 28-рэ фэдиз зыосэ продукцие блэкIыгъэ илъэсым къыдагъэ­кIыгъ. Зыщагъэпщынэхэрэ уч­реж­дениехэм къыдагъэкIы­хэрэм зэрахагъахъорэм ишIуагъэкIэ къэралыгъо бюджетым ыпшъэ илъыр нахь макIэ мэхъу, хьап­сым иIоф изытет зыпкъ ит, ащ чIэсхэм сэнэхьат тедзэхэр зэрагъэгъотых ыкIи хьыкумым къафилъэгъугъэ даор апщыныжьын амал яI.

Уголовнэ-гъэцэкIэкIо систе­мэм иучреждениехэм правопорядкэр ащыгъэпытэгъэнымкIэ, хьапсым чIэсхэм яфитыныгъэхэр ыкIи яшIоигъоныгъэхэр къэухъу­мэгъэнхэмкIэ, бзэджэшIагъэхэр зэрамыхьанхэм фытегъэпсыхьагъэхэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэм язэхэщэнкIэ ГъэIорышIапIэм къэгъэлъэгъонышIухэр иIэх. ХьэпсэчIэсхэм гъэсэныгъэ зэрагъэгъотыным фытегъэпсыхьэгъэ училищхэм Iоф ашIэ, ар сэ­нэхьат 16-мэ ателъытагъ. Iоф­шIэкIо сэнэхьат зэфэшъхьафыбэм щафырагъаджэх ыкIи ГъэIорышIапIэм икъыдэгъэкIын сектор Iоф­шIэкIо кадрэхэр IэкIегъахьэх. Хьапс зытелъхэм Iоф зэрарагъашIэрэм имыза­къоу, ахэм атыралъхьэгъэ пIалъэр аухэу мыщ дэкIыжьхэмэ ашъхьэ зыгорэущтэу аIыгъыжьынымкIэ сэнэхьа­тэу зэрагъэгъотыгъэм ишIуагъэ къызэрякIыжьыщтым щэч хэ­лъэп. Илъэс къэс нэбгырэ пчъагъэ училищхэм къычIагъэкIы. Непэрэ бэдзэр зэфыщытыкIэм анахь ищыкIагъэхэ сэнэхьатхэу гъучI­гъа­жъэм, машинэшIыжьым, пхъэшIэным, пщэ­рыхьаным, дэн-бзэным, нэмыкIыбэми афырагъаджэх. АщкIэ училищхэм материальнэу язытет уигъэрэзэнэу щыт. ЗэкIэ ящыкIэгъэщт Iэмэ-псымэхэр, компьютерхэр, егъэджэн литературэхэр икъоу аIэкIэлъых.

Ащ нэмыкIэу мы купым къыхиубытэхэрэм япсауныгъэ зэщы­мыкъоным, игъом медицинэ ыкIи психологическэ IэпыIэгъу арагъэгъотыным лъэплъэх. Мэфэ гъэнэфагъэхэм яунагъохэм, ягупсэхэм аIуагъакIэх. Ащ фэдэ екIолIакIэми шIогъэшхо къызэритырэм щэч хэлъэп.

Джащ фэдэу хьапсым чIэсхэм бзэджэшIагъэхэр зэрамыхьанхэм, ащ дакIоу ахэм яфитыныгъэхэр укъуагъэхэ мыхъуным, къулыкъушIэхэм къуалъхьэхэр амыштэнхэм пащэхэм анаIэ тет. ГъэцэкIэжьын IофшIэнхэри зыщагъэгъупшэхэрэп, мылъкоу къаIэкIахьэрэм елъытыгъэу псэуалъэхэр зэтырагъэпсыхьэх. ГущыIэм пае, 2018-рэ илъэсым федеральнэ бюджетым къыхэхыгъэ сомэ миллион 11-кIэ псэуа­лъэхэм гъэцэкIэжьынхэр ара­шIылIагъэх, ащ нэмыкIэу ящыкIэгъэ оборудованиери ащэфыгъэх.

КъэIогъэн фае бзэджэшIэгъэ мыхьылъэ зезыхьагъэхэм гъогу занкIэ зыщытеуцожьхэрэ гупчэу Адыгеим щыIэм фэдэ Къыблэ федеральнэ шъолъырым зэримытыр. 2018-рэ илъэсым Урысыем бзэджэшIагъэ зезы­хьагъэхэм пшъэдэкIыжь ягъэ­хьыгъэ­нымкIэ федеральнэ къулыкъум иунашъокIэ ФКУ КП-6-м епхыгъэу хэушъхьафыкIыгъэ участкэ агъэпсыгъ, чIыпIи 100-м фытегъэ­псыхьэгъэ, бзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэр гъогу занкIэ зыщытеуцожьхэрэ гупчэм Iоф ешIэ.

— Мы гупчэр хьапс-поселениехэм бэкIэ атекIы, гъучI хъагъэмэ адэсхэп, шъхьафитхэу егъэзыгъэ IофшIэнхэр агъэцакIэх. Ащ нэмыкIэу мобильнэ телефоныр зэрэфаехэу агъэфедэн алъэкIы. Джащ фэдэу зекIокIэ дэгъу къэзыгъэлъагъо­хэрэм IофшIэн ужым администрацием ишIэ хэлъэу язакъоу гупчэм дэкIынхэ, зыгъэпсэфыгъо ыкIи мэфэкI мафэхэм яIахьыл гупсэхэм адэжь кIонхэ алъэкIы, — аIо къулыкъушIэхэм.

Хьапсым чIэсхэм пэшIорыгъэшъ IофшIэнэу адызэрахьэ­хэрэм къахэлажьэх дин ыкIи общественнэ организациехэм ялIыкIохэр, фондэу «За нравственность» зыфиIорэм иволонтерхэр.

ХэбзэшIу зэрафэхъугъэу, къыт­кIэхъухьэхэрэ лIэужхэм яхэгъэгу шIу алъэгъоу пIугъэнхэмкIэ Iофтхьабзэхэр ГъэIорышIапIэм зэхещэх. ХэушъхьафыкIыгъэ отделэу «Кондор» зыфиIорэм икъулыкъу­шIэхэм Адыгеим икIэлэеджа­кIохэм апае «лIыхъужъныгъэм исыхьатхэр» зэхещэх, къалэм дэтхэ еджапIэхэм якIэлэеджа­кIохэр зэзыпхыхэрэ дзэ-патриотическэ клубэу «Вертикаль» зыфиIорэр агъэпсыгъ.

ЛIыхъужъныгъэм иорден икавалерэу, младшэ лейтенан­тэу Алексей Саламатиным ыцIэкIэ илъэс къэс бзэджашIэ­хэм пшъэ­дэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Респуб­ликэм щыIэм икъулыкъушIэхэмрэ ветеранхэмрэ азыфагу щэрыонымкIэ ыкIи каратэмкIэ шъо­лъыр зэнэкъокъоу «Чтобы помнили», илъэс къэс ТекIоныгъэм и Мафэ ипэгъокIэу «Великая Победа» зыфиIорэ Iофтхьабзэр, нэмыкIхэри зэхащэх.

ГъэIорышIапIэм икъулыкъу­шIэхэм, иветеранхэм ямэфэкIкIэ тафэгушIо, къиныр апэчыжьэу, гушIуагъор къябэкIэу щыIэнхэу афэтэIо.

КIАРЭ Фатим.