Кавказ заповедникым щызэIукIагъэх

Адыгэ Республикэм иэкскурсоводхэмрэ гъуазэхэмрэ апае Гъозэрыплъэ щызэхащэгъэгъэ семи­нарыр экскурсоводхэм я Дунэе мафэ фэгъэхьыгъагъ. Ар зэхэзыщагъэр Кавказ биосфернэ заповедникым иIофышIэхэр ары. «ЧIыопсым иму­зей» Iофтхьабзэр щырагъэкIо­кIыгъ. Ащ Мыекъопэ, Апшеронскэ, Шытхьэлэ районхэм яэкскурсоводхэр, музейхэм яIофы­шIэхэр, тарихълэжьхэр, психологхэр хэлэжьагъэх.

Кавказ биосфернэ заповедникым испециалистхэр лекциехэм къяджагъэх, упчIэу къэуцухэрэм яджэуапхэр къызэхэ­хьагъэхэм къаратыжьыгъэх.

Семинарыр рамыгъажьэзэ кордонэу Гъозэрыплъэ имене­джерэу Наталья Макшановам тыдэгущыIагъ. Ар Iофтхьабзэр зэхэзыщагъэхэм ащыщ, заповедникым зыщылажьэрэр илъэ­сищ хъугъэ, иIофшIэн шIу елъэгъу.

— Пшъэрылъэу зыфэдгъэуцужьыгъэр заповедникым иIофышIэхэмрэ Адыгеим иэкс­курсоводхэмрэ тызэIукIэнхэшъ, шъхьэихыгъэу тызэхэгущыIэжьыныр, хэукъоныгъэхэр тэшIыхэмэ, ахэм тынаIэ атетыдзэныр ыкIи тимурадхэр нахьышIоу дгъэца­кIэхэзэ ыкIи тызэдеIэжьызэ та­пэкIэ тызэрэлъыкIотэщтым теусэныр ары, — къыIуагъ ащ.

Аужырэ илъэсищым заповедникым зэхъокIыныгъэу фэхъугъэхэм къатегущыIэзэ, «ЧIы­опсым имузей» джырэ уахътэм диштэу зэрагъэцэкIэжьыгъэр, цIыфхэм яшIоигъоныгъэкIэ псэушъхьэу заповедникым хэсхэм ямакетхэр зэрэчIагъэуцожьы­гъэхэр, кордонхэм яофисхэр нахьышIоу зэрагъэпсыгъэхэр, транспортэу агъэфедэрэр зэрагъэкIэжьыгъэр семинарым къе­кIолIагъэхэм А. Макшановам къафиIотагъэх. Интернетыр агъэ­федэ хъугъэ, лъэмыджхэр агъэцэкIэжьыгъэх, туристическэ маршрутхэм къа­хэхъо. Джащ фэдэу леопардхэр заповедникым щыпсэухэ хъу­жьыным фэгъэхьыгъэ программэр агъэцакIэ. Хабзэр IэпыIэгъу къызэрафэхъурэм къыхэхъуагъ.

Кавказ биосфернэ заповедникым инаучнэ IофышIэ шъхьа­Iэу Юрий Спасовскэм илекцие гъэшIэгъоныгъэ. Ар заповедникым икъэхъукIэ, апэрэ илъэс­хэм къащегъэжьагъэу Iоф щы­зышIагъэхэм, гъэхъагъэу ашIыгъэхэм узыIэпащэу къатегущы­Iагъ.

Къушъхьэхэм, псыхъохэм, мы­лылъэхэм, псэушъхьэхэм, къэкIыхэрэм афэгъэхьыгъэ къэ­бархэр къыIотагъэх, ахэр экскурсоводхэм ящыкIэгъэ шъыпкъэх. Семинарым къекIолIа­гъэхэр экскурсие ащэгъагъэх, музеим къызэлъиубытырэ чIыгур, исп унэ инэу ащ къыпэблагъэу щытыр, вольерыр къарагъэлъэгъугъэх. МаршрутыкIэу «Тропа леопарда» зыфиIоу къызэIуахыгъакIэм рыкIуагъэх. Специалистхэм апэ къифэгъэ чъыгхэм, хьаIухэм, къэгъагъэ­хэм афэгъэхьыгъэ къэбархэр къаIотагъэх.

Экскурсионнэ бюроу «Горы удовольствий» зыфиIорэм иарт-директорэу Юлия Пили­пайтите гущыIэгъу тыфэхъугъ, ащ къызэриIуагъэмкIэ, экскурсоводхэм ягъэхьазырын пылъхэм ежьхэри ащыщых. Къу­шъхьэхэр шIу зылъэгъухэу, ахэм цIыфхэм къыщязгъэкIухьэ зышIоигъохэр агъасэх. Сэнэхьат гъэ­шIэгъоныр къызIэкIагъэхьаным фэшI ящыкIэгъэ шIэныгъэхэр арагъэгъотых, экскурсионнэ про­граммэхэм нэIуасэ афашIых, нэужым къушъхьэм ащэхэзэ маршрут зэфэшъхьафхэм апылъ къэбархэр арагъашIэх.

Ю. Пилипайтите къызэриIуагъэмкIэ, шэмбэт мафэхэм Мые­къуапэ экскурсиехэр щызэхащэх. Къалэм итарихъ зышIогъэ­шIэгъонхэр сыхьатитIу-щым къы­ращэкIых, шIэныгъакIэхэр арагъэгъотых. Экскурсием кIощт­хэр сыхьатыр 12-м Лениным ыцIэ зыхьырэ гупчэм къы­щызэрэугъоих. Зязыгъэтхы зы­шIоигъохэм бюром ипортал агъэфедэн алъэкIыщт.

Туристхэм языгъэпсэфыгъо уахътэ къэблагъэ. Экскурсо­водхэми ащ зытырагъэпсыхьэ, яшIэныгъэхэри агъэкIэжьых. АщкIэ заповедникым ипащэ игуадзэу Ирина Пеговар семинарым къекIолIагъэхэм IэпыIэгъу къафэхъугъ. Кавказ биосфернэ заповедникым зызэри­ушъомбгъугъэр, шъолъырыкIэхэр ащ къызэрэхагъэхьажьы­гъэхэр къафиIотагъ.

ЗэIукIэгъум шIуагъэ къызэритыщтыр гъэнэфагъэ. Лектор­хэм упчIабэ аратыгъ, зыгъэгу­мэкIырэ Iофыгъохэр къаIуагъэх. Ахэм ащыщ инструкторым Iоф ышIэным пае заповедникым ипащэхэм зэзэгъыныгъэ ади­шIыныр кIыхьэ-лыхьэ зэрэхъу­рэр. Тхылъхэр зыгъэпсыгъахэу цIыфхэр заповедникым къэзыщэрэ экскурсоводхэм маршрутым зэрэтехьащтхэм пае ежьхэми, туристхэм афэдэу, ахъщэ зэрарагъэтырэр ашIотэрэзэп, экскурсоводыр штатым хэмыт IофышIэу заповедникым фэлажьэ.

ЦIыфхэр заповедникым къэ­кIогъахэхэу, къушъхьэм хащэгъахэхэу, «маршрутыр зэфэ­шIыгъ» аIоу къарагъэгъэзэжьэу мэхъу. Москва, Ростов, Ставрополь къарыкIыгъэ цIыфхэм ямурад къадэмыхъоу кIожьынхэ фаеу къыхэкIы. Ащ ежьхэми, заповедникми зи шIуагъэ къафихьырэп.

Экскурсоводхэр зымыгъэразэхэрэм ащыщ цIыф купыр ращэжьэным пае ахэр регист­рацие арагъэшIыным охътабэ зэрихьырэри. Объект зэфэшъхьафхэм азыфагу итыхэзэ охътабэ агъэкIоды. Заповедникым иIофышIэхэм къялъэIугъэх регистрациер зы чIыпIэм щарагъэшIэу къафагъэпсынэу.

Къыхагъэщыгъэхэм ащыщых уасэхэри. Кордоным ублэкIыным пае сомишъэ заулэ птынэу мэхъу. СабыитIу зиIэ унагъом зигъэпсэфынэу заповедникым къэкIуагъэмэ, сомэ миным ехъу ытын фае, ар непэрэ мафэм-
кIэ макIэп.

Сабыйхэм тыкъэзыуцухьэрэ дунаир шIу ябгъэлъэгъуным фэшI тызщыпсэурэ чIыпIэм исау­гъэтхэр, икъушъхьэхэр, чIы­пIэ дахэхэр ашIэнхэ, алъэгъунхэ фае. Экскурсоводхэм къызэраIорэмкIэ, ар псынкIагъоп, сыда пIомэ псыкъефэххэм, нэ­мыкI чIыпIэхэм япщэлIэнхэм фэшI кIэлэцIыкIухэм сомэ 300 зырыз атын фае. Ахэм апае программэхэр зэхагъэуцонхэу, аращэрэ билетхэм ауасэхэм къащагъэкIэнэу заповедникым иIофышIэхэм экскурсоводхэр къялъэIугъэх.

Мафэр чъыIагъэми, ощхыри осыри къыригъэжьэгъагъэхэми, семинарым хэлэжьэгъэ пстэури къызэрэкIуагъэхэм кIэгушIухэу зэбгырыкIыжьыгъэх. Экскурсовод ныбжьыкIэ чанхэу Глебов зэшыхэу Иванрэ Михаилрэ экскурсоводхэм ацIэкIэ зэхэщакIохэм зэрафэразэхэр къараIуагъ:

— Непэрэ зэIукIэгъум тигъэ­рэзагъ. ТигумэкIыгъохэр къызэритIотыкIыгъэмкIэ, ахэр зэ­рэзэхэшъухыгъэмкIэ «тхьа­шъуегъэпсэу» шъотэIо. Илъэс пчъа­гъэм мыщ фэдэ зэIукIэ тызэрэхэлажьэрэр апэрэ. Семинарым шIуагъэ къызэрихьыщтым тицыхьэ телъ. Джыри тызэIукIэу, тызэхэгущыIэжьызэ тшIымэ, ишIуагъэ къэкIощт, тэри, заповедникыми федэ къытфихьыщт, зекIонми нахь хигъэ­хъощт.

Шъаукъо Аслъангуащ.