Илъэс 68-рэ хъугъэу иныбджэгъу

Непэ тигъэзетеджэхэр нэIуасэ зыфэтшIыщтхэр илъэс 68-рэ хъугъэу «Адыгэ макъэр» къизытхыкIэу, ащ ежэу, егъэджэн-пIуныгъэм илъэс 43-рэ фэлэжьагъэу, Теуцожь районымкIэ Джэджэхьаблэ щыпсэурэ БлэнэгъэпцIэ Хьамид.

Мы лIым игугъу къэпшIымэ, ащ IукIагъэу, зинэIосэгъэ бэдэдэмэ ищытхъу нэмыкI къа­мыIонэу къытщэхъу.

Тэри мы чылэм тыщыщышъ, къоджэдэсхэм анахь шъхьэ­кIэфэныгъэшхо зыфашIырэ нахьыжъхэм апэ зэритым тыщы­гъуаз. ИгъэсэныгъэкIэ пшъхьапэ, иIофшIагъэхэмкIэ щысэте­хыпI, имыIофхэм арыгущыIэу урамым тетхэм ащыщэп. Чылэм зэIукIэ горэ щызэхащэмэ е хьэкIэшхо горэ къыдахьэмэ къагъэгущы­Iэрэр Хьамид. Ащ къыIуагъэм зыгорэ къезыIо­лIэжьын къы­хэ­кIыгъэу къатшIэрэп. Зыпкъ итэу, Iушыгъэ хэлъэу, шъабэу, уедэ­IункIэ шъуашэу жэбзэ дахэкIэ мэгущыIэ. IэпкIэ-лъапкIэу мэпсэу, псынжъыр ицокъэ лъэгу къыблимыгъэкIэу еджапIэм икIэлэгъум кIощтыгъ, непи тыдэ ущыIукIагъэми, нэутх, ыныбжь емылъытыгъэу къэбзэ-лъэбзэ зэпыт. Ежь имызакъоу, джащ фэд ищагуи, иуни, ихати, имашини.

Хьамидэ иныбжьыкIэгъум щыIэныгъэм игъогу къин, зыкъы­зеIэтым игъогу шIагъо къыкIугъ. 1930-рэ илъэсым Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ. Ятэу Сэфэрбый динлэжьышхоу щытыгъ, ефэндыщтыгъ, медрысэ къызэIуихыгъэу кIалэхэр ригъаджэщтыгъэх. Нэужым «диным упылъ, дэгъущэу ущыI» аIуи, яIэр зэкIэ аты­рахи, Сыбыр илъэсищэ къагъэтыгъ, къызэкIожьым, бэ ымыгъэ­шIэжьэу идунай ыхъожьыгъ. Янэу Гуагужъые (чы­лэмкIэ Хъутхэм япхъугъ) дэкIо IэпэIэсагъ, саехэр, шъошэ зэфэшъхьафхэр цIыфхэм афидыщтыгъ. Губзыгъагъ, шIэжь дэгъу иIэу адыгэ орэдыжъхэр, гъыбзэхэр къыIощтыгъэх, ахэм тарихъэу апылъыр къыIуатэ­щтыгъ.

ЗэшъхьэгъуситIумэ лъфы­гъитф зэдагъотыгъ – Хьамзэт, Хьилым, Цуц, Цац, Хьамид. Ахэм илъэс щырыщ азыфагоу Гуагужъые къылъэханэхи, гъэ­блэшхоми лъыгъэчъэ заом ибэлахьи ахищыжьыгъэх, ригъэ­джагъэх. Хьамзэти Хьилыми заом хэлэжьагъэх. Инасып къыубыти, Хьамзэт 1946-рэ илъэсым къэкIожьыгъ, Хьилым заом щыфэхыгъ. Пшъэшъэжъыехэм янасып къызычIэкIым, унэгъо зэфэшъхьафхэм арыхьагъэх, зыхэхьэгъэ лIакъохэри агъэдэхагъэх.

Хьамидэ илъагъу

БлэнэгъэпцIэ Хьамидэ ятэ къышIэжьырэп. Ышнахьыжъхэр заом зэкIохэм, ежьыр унагъом хъулъфыгъэу къинэгъагъэр. Джыри цIыкIугъэми, къыгурыIощтыгъ янэ IэпыIэгъу фэхъун зэрэфаер. Гъэстыныпхъэр мэзым къырихыщтыгъ, былымхэм алъыплъэщтыгъ. Илъэс 11 нахь ыныбжьыгъэп чэмхэр чIэтынэу къакъыр зешIым. Ылъэгуанджэхэр зэрытым ышъхьэ итэу хъулъфыгъэ унэгъо IофшIэным Iууцуагъ.

Хьамидэ зэрихабзэу, дэгъоу зэреджагъэм фэдэу ыгурэ ыпсэрэ етыгъэу тыдэ загъакIуи ипшъэ­рылъхэр ыгъэцэкIагъэх. Бгъэхэлъхьэ лъапIэхэр, юбилейнэ медальхэр, КПСС-м иобком, облисполкомым, райкомым, райисполкомым, нэ­мыкI къулыкъухэм ящытхъу тхылъ 15-м ехъукъыфагъэшъошагъ.

1938-рэ илъэсым еджапIэм чIэхьагъ, 1946-м я 7-рэ классыр къызеухым зыми еджакIо кIуагъэп – янэ изакъоу унэм къыри­нэнкIэ ыдагъэп. Колхоз конторэм Iофтабгэу щылэжьагъ. Хьамзэт заом къызекIыжьым, 1947-рэ гъэблэшхо илъэсым, Мыекъопэ педучилищым чIэ­хьагъ.

Хьамидэ педучилищыр диплом плъыжькIэ 1951-рэ илъэсым къыухи, IофшIэныр Нэ­шъукъуае щыригъэжьагъ. Гъо­бэкъуаий илъэситIо щыригъэ­джагъэх. Ащ ыуж Джэджэхьэблэ гурыт еджапIэм къагъэкIожьи, пенсием окIофэ урысыбзэмрэ адыгабзэмрэ щаригъэхьыгъ. 1967 – 1987-рэ илъэсхэм еджа­пIэм идиректор игодзагъ. Iоф ышIэзэ Краснодар дэт пединститутри къыухыжьыгъагъ.— Лъэхъэнэ къиныгъ, — еIо Хьамидэ, — ау теджэ, зыгорэхэм афэдэ тыхъу тшIои­гъуагъ. Унагъохэм арылъи щы­Iагъэп шъхьае, нэмыкI хэкIыпIэ щыIагъэп. Ахъщэм ущыгу­гъынэу щытыгъэп, тамэкIэ ттхьы­рэр ары тшхыщтыгъэр. Тэр-тэрэу тыпщэрыхьэщтыгъ, пIастэ тшIыщтыгъ. Джэджэхьаблэ тикIыти, лъэсэу Рязанскэм, урыс къутыр цIыкIухэм тяб­гъукIозэ Великовечнэм тынэсыщтыгъ. Ащ автомашинэ нахь щыдгъотыщтыгъ. ЩымыIэ зы­хъукIэ, Шытхьалэ лъэсэу текIуа­лIэу къыхэкIыгъ. Ау сыд икъи­ныгъэми, пшъэшъэжъыехэри шъэожъыехэри тызэфэдэгъугъ, зэкъошхэм тыфэдагъ. ТикIэлэегъаджэхэу Трофим Перегудовым, ХьэтIэнэ Айщэт, Мария Сухорада афэдэ дунаим тетыгъэп.

Хьамидэ зэрихабзэу, дэгъоу зэреджагъэм фэдэу ыгурэ ыпсэрэ етыгъэу тыдэ загъакIуи ипшъэрылъхэр ыгъэцэкIагъэх. Бгъэхэлъхьэ лъапIэхэр, юбилейнэ медальхэр, КПСС-м иобком, облисполкомым, райкомым, райисполкомым, нэмыкI къулыкъухэм ящытхъу тхылъ 15-м ехъу къыфагъэшъошагъ.

Ишъхьэгъусэу Нуриет Гъо­бэкъуаекIэ Iэшъынэмэ япхъугъ, илъэс 60-м ехъурэ зэгурыIохэу зэдыщыIагъэх, илъэс 30 фэдизрэ Джэджэхьэблэ сымэджэщым медсестрау Iоф щишIагъ, бэмышIэу идунай ыхъожьыгъэшъ, Алахьым джэнэтыр къырет. Хьамидэрэ Нуриетрэ унэгъо дахэ зэдашIагъ. Япхъоу Мирэ КIыкIмэ яныс, Инэм щэпсэу. Ащ ипшъашъэу Бэлэ Пшызэ къэралыгъо медакадемиер къы­ухыгъэу Краснодар щэлажьэ. НахьыкIэу Жаннэ а академиеми, АКъУ-м июрфаки ащеджагъэу полицием истаршэ лейтенантэу Краснодар къулыкъур щехьы.

БлэнэгъэпцIэ Хьамидэ лъэпкъ гъэзетыр зэпымыоу къыритхыкIырэ къодыеп. ЦIыф шынкIэу игугъу къызэрэтшIы­гъэм фэдэу кIэзыгъэ фимышIэу, «цIэ хэсми къыхигъэщын» зыфаIорэм фэдэу еджэ. Ащ фэшыхьат джы зи­гугъу къэтшIыщтыри. БэмышIэу Лэ­упэкIэ Аслъан фэгъэхьыгъэ тхыгъэ «Адыгэ макъэм» къидгъэхьэ­гъагъ. Ащ джыри семыджэзэ ежь еджи, хэлъи-хэси зэригъа­шIи къысфытеуагъ, щыкIагъэу фэхъугъэхэм адакIоу къытщытхъугъ Аслъан игугъу къызэрэтшIыгъэм фэшI, ежь ащ деджагъэу, дэгъоу зэришIэщтыгъэри къыIуагъ. 2018-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ и 5-м зы­ныбжь илъэс 88-рэ хъугъэ нахьы­жъэу, ащ щыщэу илъэс 68-рэ хъугъэу тигъэзет къизытхыкIырэм ЛэупэкIэ Аслъан къы­ри­IуалIэрэр тигъэзетеджэхэм ашIогъэшIэгъонынэу къытшIошIы. ИIэпэрытх тымыгъэкIэкIэу къы­хэтэуты.

Аслъан синыбджэ­гъугъ

«Адыгэ макъэм» ЛэупэкIэ Аслъан фэгъэхьыгъэу Нэхэе Рэмэзан мэзаем и 6-м къыригъэхьагъэм сигуапэу седжагъ. Авторым а лIыр дэгъоу зэришIэщтыгъэр къыхэщэу, лые хэмытэу, зафэу, зытетым тетэу ар зэрэIофышIэшхуагъэм дакIоу цIыфыгъэ дахи, адыгэгъэшхуи, гукIэгъуи, лIыгъи зэрэхэлъыгъэ­хэр уапашъхьэ къырегъэуцо.

Сэри ЛэупакIэр синыбджэ­гъугъ, дэгъоу сшIэщтыгъ, пед­училищым илъэси 4 тыщызэде­джагъ. Апэрэ илъэситIум общежитием тызэдисыгъ, цIыф хьалэлэу, зафэу, гулъытэ чан иIэу щытыгъ. Аслъан дэгъоу еджэщтыгъ. КIэлэегъаджэр классым къызэрэчIэхьагъэм тетэу ыIэ Iэтыгъэу къыIощтыгъ: «ЛэупэкIэ А., ЛэупэкIэ А.», «Сэ къысэупчI» ащ къикIыщтыгъэр. Урысыбзэмрэ литературэмрэкIэ тезыгъаджэщтыгъэ Мария Сухорада кIэлэегъэджэ дэгъу дэдагъ, къыриIощтыгъ: «Аслъан, о ренэу сыоупчIымэ, адрэхэм сыдигъо санэсыщт? СэшIэ о дэгъоу къызэрэпIотэщтыр».

Аслъан цIыф къызэрыкIоу, гукIэгъушхо хэлъэу зэрэщытыгъэм дакIоу мытэрэзэу узекIомэ къыпфигъэгъущтыгъэп. Джары IэрышIыхыр аримыгъэшIынэу Москва зыкIэкIогъагъэри, райисполком тхьаматэу зыщэтыми иIофшIэгъухэм ащыщхэм афимыгъэгъоу къызыкIыхэкIыщтыгъэри. ЛIы дэгъу дэдагъ, шъыпкъагъэ хэлъыгъ.

БлэнэгъэпцIэ Хьамидэ лъэпкъ гъэзетыр зэпымыоу къыритхыкIырэ къодыеп. ЦIыф шынкIэу игугъу къызэрэтшIы­гъэм фэдэу кIэзыгъэ фимышIэу, «цIэ хэсми къыхигъэщын» зыфаIорэм фэдэу еджэ.

Еджэныр къызытэухыми тызэщыгъупшагъэп. Iоф иIэу Джэджэхьаблэ къэкIуагъэу са­дэжь къыдэмыхьэу къыхэкIы­гъэп. Зэрэдэгъу дэдагъэр зыгорэм ыгъэгумэкIырэм ишIуагъэ ригъэкIыныр арыгъэ. Сянэ сымаджэу, тынаIэ тетын фаеу хъугъагъэ.

Сэ еджапIэм Iоф щысэшIэ, сишъхьэгъусэ сымэ­джэщым щэлажьэ. Тэхъутэмыкъуае сыкIуи райздравым иIэшъхьэтет селъэIугъ охътэ гъэ­нэфагъэ имыIэу тянэ лъыплъэным фэшI шъхьэгъусэр лэжьапкIэ къырамытэу щысынэу къы­тIупщынэу, ау къысфигъэцэкIагъэп. Мыхъужьыхэ зэхъум, Лэ­упакIэр сымыгъэгумэкIы сшIоигъуагъэми, ыдэжь сы­кIуагъ. НэгушIоу къыспэгъокIыгъ, сиIофи къысфызэшIуихыгъагъ. Сщыгъупшэрэп, лъэшэу сыфэраз. Хэт еолIагъэми ары зэрэщытыгъэр. Джары ЛэупакIэр цIыфхэм зыкIащымыгъупшэрэр, шIукIэ игугъу зыкIашIырэр. Тхьэм джэнэт лъапIэр къырет. Ащ фэдэ цIыфэу дунаир къэзыгъэдахэщтыгъэу, къэзыгъэбаищтыгъэу тхэмытыжьым ыцIэ урам горэм фэуусыныр, тауж къикIыхэрэм ащ ишIэжь къафэдгъэнэныр тэ, псаухэм, къыттефэ».

Зыгъэхьазырыгъэр
Нэхэе Рэмэзан.